Thiruvonum's Weblog

முன்னுரை–

அத அபராஸு வித்யாஸு பலப்ராப்தயே தேவயாநஂ பந்தாநமவதாரயிஷ்யந் ப்ரதமஂ தாவத் யதாஷாஸ்த்ரமுத்க்ராந்திக்ரமமந்வாசஷ்டே; ஸமாநா ஹி வித்வதவிதுஷோருத்க்ராந்திரிதி வக்ஷ்யதி —
———————————————
வாகதிகரணம்||4.2.1||–வாங்மநஸி தர்ஷநாச்சப்தாச்ச || 4.2.1 ||-

அஸ்தி ப்ராயணவிஷயா ஷ்ருதிஃ — ‘அஸ்ய ஸோம்ய புருஷஸ்ய ப்ரயதோ வாங்மநஸி ஸஂபத்யதே மநஃ ப்ராணே ப்ராணஸ்தேஜஸி தேஜஃ பரஸ்யாஂ தேவதாயாம்’ இதி. கிமிஹ வாச ஏவ வரித்திமத்த்யா மநஸி ஸஂபத்திருச்யதே, உத வாக்வரித்தேரிதி விஷயஃ. தத்ர வாகேவ தாவத் மநஸி ஸஂபத்யத இதி ப்ராப்தம்; ததா ஹி ஷ்ருதிரநுகரிஹீதா பவதி; இதரதா லக்ஷணா ஸ்யாத்; ஷ்ருதிலக்ஷணாவிஷயே ச ஷ்ருதிர்ந்யாய்யா, ந லக்ஷணா; தஸ்மாத் வாச ஏவ அயஂ மநஸி ப்ரலய இதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — வாக்வரித்திர்மநஸி ஸஂபத்யத இதி. கதஂ வாக்வரித்திரிதி வ்யாக்யாயதே, யாவதா ‘வாங்மநஸி’ இத்யேவ ஆசார்யஃ படதி? ஸத்யமேதத்; படிஷ்யதி து பரஸ்தாத் — ‘அவிபாகோ வசநாத்’ இதி; தஸ்மாதத்ர வரித்த்யுபஷமமாத்ரஂ விவக்ஷதீதி கம்யதே. தத்த்வப்ரலயவிவக்ஷாயாஂ து ஸர்வத்ரைவ அவிபாகஸாம்யாத் கிஂ பரத்ரைவ விஷிஂஷ்யாத் — ‘அவிபாகஃ’ இதி; தஸ்மாதத்ர வரித்த்யுபஸஂஹாரவிவக்ஷா. வாக்வரித்திஃ பூர்வமுபஸஂஹ்ரியதே மநோவரித்தாவவஸ்திதாயாமித்யர்தஃ. கஸ்மாத்? தர்ஷநாத் — தரிஷ்யதே ஹி வாக்வரித்தேஃ பூர்வோபஸஂஹாரோ மநோவரித்தௌ வித்யமாநாயாம்; ந து வாச ஏவ வரித்திமத்த்யா மநஸ்யுபஸஂஹாரஃ கேநசிதபி த்ரஷ்டுஂ ஷக்யதே. நநு ஷ்ருதிஸாமர்த்யாத் வாச ஏவாயஂ மநஸ்யப்யயோ யுக்த இத்யுக்தம் — நேத்யாஹ, அதத்ப்ரகரிதித்வாத்; யஸ்ய ஹி யத உத்பத்திஃ, தஸ்ய தத்ர ப்ரலயோ ந்யாய்யஃ, மரிதீவ ஷராவஸ்ய; ந ச மநஸோ வாகுத்பத்யத இதி கிஂசந ப்ரமாணமஸ்தி. வரித்த்யுத்பவாபிபவௌ து அப்ரகரிதிஸமாஷ்ரயாவபி தரிஷ்யேதே; பார்திவேப்யோ ஹி இந்தநேப்யஃ தைஜஸஸ்யாக்நேர்வரித்திருத்பவதி, அப்ஸு ச உபஷாம்யதி. கதஂ தர்ஹி அஸ்மிந்பக்ஷே ஷப்தஃ — ‘வாங்மநஸி ஸஂபத்யதே’ இதி? அத ஆஹ — ஷப்தாச்சேதி; ஷப்தோப்யஸ்மிந்பக்ஷேவகல்பதே, வரித்திவரித்திமதோரபேதோபசாராதித்யர்தஃ||
———————————————
அத ஏவ ச ஸர்வாண்யநு||4.2.2||

‘தஸ்மாதுபஷாந்ததேஜாஃ புநர்பவமிந்த்ரியைர்மநஸி ஸஂபத்யமாநைஃ’ இத்யத்ர அவிஷேஷேண ஸர்வேஷாமேவேந்த்ரியாணாஂ மநஸி ஸஂபத்திஃ ஷ்ரூயதே; தத்ராபி அத ஏவ வாச இவ சக்ஷுராதீநாமபி ஸவரித்திகே மநஸ்யவஸ்திதே வரித்திலோபதர்ஷநாத் தத்த்வப்ரலயாஸஂபவாத் ஷப்தோபபத்தேஷ்ச வரித்தித்வாரேணைவ ஸர்வாணீந்த்ரியாணி மநோநுவர்தந்தே. ஸர்வேஷாஂ கரணாநாஂ மநஸ்யுபஸஂஹாராவிஷேஷே ஸதி வாசஃ பரிதக்க்ரஹணம் ‘வாங்மநஸி ஸஂபத்யதே’ இத்யுதாஹரணாநுரோதேந||
————————————————–
மநோதிகரணம்||4.2.3||–தந்மநஃ ப்ராண உத்தராத்||4.2.3||–

ஸமதிகதமேதத் — ‘வாங்மநஸி ஸஂபத்யதே’ இத்யத்ர வரித்திஸஂபத்திவிவக்ஷேதி; அத யதுத்தரஂ வாக்யம் ‘மநஃ ப்ராணே’ இதி, கிமத்ராபி வரித்திஸஂபத்திரேவ விவக்ஷ்யதே, உத வரித்திமத்ஸஂபத்திஃ — இதி விசிகித்ஸாயாம், வரித்திமத்ஸஂபத்திரேவ அத்ர இதி ப்ராப்தம், ஷ்ருத்யநுக்ரஹாத்; தத்ப்ரகரிதித்வோபபத்தேஷ்ச; ததா ஹி — ‘அந்நமயஂ ஹி ஸோம்ய மந ஆபோமயஃ ப்ராணஃ’ இத்யந்நயோநி மந ஆமநந்தி, அப்யோநிஂ ச ப்ராணம்; ஆபஷ்சாந்நமஸரிஜந்த — இதி ஷ்ருதிஃ. அதஷ்ச யந்மநஃ ப்ராணே ப்ரலீயதே, அந்நமேவ ததப்ஸு ப்ரலீயதே; அந்நஂ ஹி மநஃ, ஆபஷ்ச ப்ராணஃ, ப்ரகரிதிவிகாராபேதாதிதி. ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — ததபி ஆகரிஹீதபாஹ்யேந்த்ரியவரித்தி மநோ வரித்தித்வாரேணைவ ப்ராணே ப்ரலீயத இதி உத்தராத்வாக்யாதவகந்தவ்யம்; ததா ஹி ஸுஷுப்ஸோர்முமூர்ஷோஷ்ச ப்ராணவரித்தௌ பரிஸ்பந்தாத்மிகாயாமவஸ்திதாயாம், மநோவரித்தீநாமுபஷமோ தரிஷ்யதே; ந ச மநஸஃ ஸ்வரூபாப்யயஃ ப்ராணே ஸஂபவதி; அதத்ப்ரகரிதித்வாத். நநு தர்ஷிதஂ மநஸஃ ப்ராணப்ரகரிதித்வம் — நைதத்ஸாரம்; ந ஹி ஈதரிஷேந ப்ராணாடிகேந
தத்ப்ரகரிதித்வேந மநஃ ப்ராணே ஸஂபத்துமர்ஹதி; ஏவமபி ஹி அந்நே மநஃ ஸஂபத்யேத, அப்ஸு சாந்நம், அப்ஸ்வேவ ச ப்ராணஃ; ந ஹ்யேதஸ்மிந்நபி பக்ஷே ப்ராணபாவபரிணதாப்யோத்ப்யோ மநோ ஜாயத இதி கிஂசந ப்ரமாணமஸ்தி; தஸ்மாத் ந மநஸஃ ப்ராணே ஸ்வரூபாப்யயஃ. வரித்த்யப்யயேபி து ஷப்தோவகல்பதே, வரித்திவரித்திமதோரபேதோபசாராத் இதி தர்ஷிதம்||
————————————————————–
அத்யக்ஷாதிகரணம்||4.2.4||–ஸோத்யக்ஷே ததுபகமாதிப்யஃ||4.2.4||–

ஸ்திதமேதத் — யஸ்ய யதோ நோத்பத்திஃ, தஸ்ய தஸ்மிந்வரித்திப்ரலயஃ, ந ஸ்வரூபப்ரலய இதி; இதமிதாநீம் ‘ப்ராணஸ்தேஜஸி’ இத்யத்ர சிந்த்யதே — கிஂ யதாஷ்ருதி ப்ராணஸ்ய தேஜஸ்யேவ வரித்த்யுபஸஂஹாரஃ, கிஂ வா தேஹேந்த்ரியபஞ்ஜராத்யக்ஷே ஜீவ இதி. தத்ர ஷ்ருதேரநதிஷங்க்யத்வாத் ப்ராணஸ்ய தேஜஸ்யேவ ஸஂபத்திஃ ஸ்யாத், அஷ்ருதகல்பநாயா அந்யாய்யத்வாத் — இத்யேவஂ ப்ராப்தே ப்ரதிபத்யதே — ஸோத்யக்ஷ இதி. ஸ ப்ரகரிதஃ ப்ராணஃ, அத்யக்ஷே அவித்யாகர்மபூர்வப்ரஜ்ஞோபாதிகே விஜ்ஞாநாத்மநி அவதிஷ்டதே; தத்ப்ரதாநா ப்ராணவரித்திர்பவதீத்யர்தஃ; குதஃ? ததுபகமாதிப்யஃ — ‘ஏவமேவேமமாத்மாநமந்தகாலே ஸர்வே ப்ராணா அபிஸமாயந்தி யத்ரைததூர்த்வோஂச்ச்வாஸீ பவதி’ இதி ஹி ஷ்ருத்யந்தரம் அத்யக்ஷோபகாமிநஃ ஸர்வாந்ப்ராணாந் அவிஷேஷேண தர்ஷயதி; விஷேஷேண ச ‘தமுத்க்ராமந்தஂ ப்ராணோநூத்க்ராமதி’ இதி பஞ்சவரித்தேஃ ப்ராணஸ்ய அத்யக்ஷாநுகாமிதாஂ தர்ஷயதி, ததநுவரித்திதாஂ ச இதரேஷாம் ‘ப்ராணமநூத்க்ராமந்தஂ ஸர்வே ப்ராணா அநூத்க்ராமந்தி’ இதி; ‘ஸவிஜ்ஞாநோ பவதி’ இதி ச அத்யக்ஷஸ்ய அந்தர்விஜ்ஞாநவத்த்வப்ரதர்ஷநேந தஸ்மிந் அபீதகரணக்ராமஸ்ய ப்ராணஸ்ய அவஸ்தாநஂ கமயதி. நநு ‘ப்ராணஸ்தேஜஸி’ இதி ஷ்ரூயதே; கதஂ ப்ராணோத்யக்ஷே இத்யதிகாவாபஃ க்ரியதே? நைஷ தோஷஃ, அத்யக்ஷப்ரதாநத்வாதுத்க்ரமணாதிவ்யவஹாரஸ்ய, ஷ்ருத்யந்தரகதஸ்யாபி ச விஷேஷஸ்யாபேக்ஷணீயத்வாத்||

கதஂ தர்ஹி ‘ப்ராணஸ்தேஜஸி’ இதி ஷ்ருதிரித்யத ஆஹ —
—————————————————————–
பூதஷு தச்ச்ருதேஃ||4.2.5||

ஸ ப்ராணஸஂபரிக்தோத்யக்ஷஃ தேஜஃஸஹசரிதேஷு பூதேஷு தேஹபீஜபூதேஷு ஸூக்ஷ்மேஷு அவதிஷ்டத இத்யவகந்தவ்யம், ‘ப்ராணஸ்தேஜஸி’ இதி ஷ்ருதேஃ. நநு ச இயஂ ஷ்ருதிஃ ப்ராணஸ்ய தேஜஸி ஸ்திதிஂ தர்ஷயதி, ந ப்ராணஸஂபரிக்தஸ்யாத்யக்ஷஸ்ய — -நைஷ தோஷஃ, ஸோத்யக்ஷே — இதி அத்யக்ஷஸ்யாப்யந்தரால உபஸஂக்யாதத்வாத்; யோபி ஹி ஸ்ருக்நாந்மதுராஂ கத்வா மதுராயாஃ பாடலிபுத்ரஂ வ்ரஜதி, ஸோபி ஸ்ருக்நாத்பாடலிபுத்ரஂ யாதீதி ஷக்யதே வதிதும்; தஸ்மாத் ‘ப்ராணஸ்தேஜஸி’ இதி ப்ராணஸஂபரிக்தஸ்யாத்யக்ஷஸ்யைவ ஏதத் தேஜஃஸஹசரிதேஷு பூதேஷ்வவஸ்தாநம்||

கதஂ தேஜஃஸஹசரிதேஷு பூதேஷ்வித்யுச்யதே, யாவதா ஏகமேவ தேஜஃ ஷ்ரூயதே — ‘ப்ராணஸ்தேஜஸி’ இதி? அத ஆஹ —
———————————————————–
நைகஸ்மிந்தர்ஷயதோ ஹி||4.2.6||

ந ஏகஸ்மிந்நேவ தேஜஸி ஷரீராந்தரப்ரேப்ஸாவேலாயாஂ ஜீவோவதிஷ்டதே, கார்யஸ்ய ஷரீரஸ்யாநேகாத்மகத்வதர்ஷநாத். தர்ஷயதஷ்ச ஏதமர்தஂ ப்ரஷ்நப்ரதிவசநே ‘ஆபஃ புருஷவசஸஃ’ இதி; தத்வ்யாக்யாதம் ‘த்ர்யாத்மகத்வாத்து பூயஸ்த்வாத்’ இத்யத்ர. ஷ்ருதிஸ்மரிதீ ச ஏதமர்தஂ தர்ஷயதஃ; ஷ்ருதிஃ — ‘பரித்வீமய ஆபோமயோ வாயுமய ஆகாஷமயஸ்தேஜோமயஃ’ இத்யாத்யா; ஸ்மரிதிரபி — ‘அண்வ்யோ மாத்ராவிநாஷிந்யோ தஷார்தாநாஂ து யாஃ ஸ்மரிதாஃ. தாபிஃ ஸார்தமிதஂ ஸர்வஂ ஸஂபவத்யநுபூர்வஷஃ’ இத்யாத்யா. நநு ச உபஸஂஹரிதேஷு வாகாதிஷு கரணேஷு ஷரீராந்தரப்ரேப்ஸாவேலாயாம் ‘க்வாயஂ ததா புருஷோ பவதி’ இத்யுபக்ரம்ய ஷ்ருத்யந்தரஂ கர்மாஷ்ரயதாஂ நிரூபயதி — ‘தௌ ஹ யதூசதுஃ கர்ம ஹைவ ததூசதுரத ஹ யத்ப்ரஷஷஂஸதுஃ கர்ம ஹைவ தத்ப்ரஷஷஂஸதுஃ’ இதி; அத்ரோச்யதே — தத்ர கர்மப்ரயுக்தஸ்ய க்ரஹாதிக்ரஹஸஂஜ்ஞகஸ்ய இந்த்ரியவிஷயாத்மகஸ்ய பந்தநஸ்ய ப்ரவரித்திரிதி கர்மாஷ்ரயதோக்தா; இஹ புநஃ பூதோபாதாநாத்தேஹாந்தரோத்பத்திரிதி பூதாஷ்ரயத்வமுக்தம்; ப்ரஷஂஸாஷப்தாதபி தத்ர ப்ராதாந்யமாத்ரஂ கர்மணஃ ப்ரதர்ஷிதம், ந த்வாஷ்ரயாந்தரஂ நிவாரிதம்; தஸ்மாதவிரோதஃ||
————————————————————-
ஆஸரித்யுபக்ரமாதிகரணம்||4.2.7||-ஸமாநா சாஸரித்யுபக்ரமாதமரிதத்வஂ சாநுபோஷ்ய||4.2.7||-

ஸேயமுத்க்ராந்திஃ கிஂ வித்வதவிதுஷோஃ ஸமாநா, கிஂ வா விஷேஷவதீ — இதி விஷயாநாநாஂ விஷேஷவதீதி தாவத்ப்ராப்தம். பூதாஷ்ரயவிஷிஷ்டா ஹ்யேஷா; புநர்பவாய ச பூதாந்யாஷ்ரீயந்தே; ந ச விதுஷஃ புநர்பவஃ ஸஂபவதி; அமரிதத்வஂ ஹி வித்வாநஷ்நுதே — இதி ஸ்திதிஃ; தஸ்மாதவிதுஷ ஏவ ஏஷா உத்க்ராந்திஃ. நநு வித்யாப்ரகரணே ஸமாம்நாநாத் விதுஷ ஏவ ஏஷா பவேத் — ந, ஸ்வாபாதிவத் யதாப்ராப்தாநுகீர்தநாத்; யதா ஹி ‘யத்ரைதத்புருஷஃ ஸ்வபிதி நாம’ ‘அஷிஷிஷதி நாம’ ‘பிபாஸதி நாம’ இதி ச ஸர்வப்ராணிஸாதாரணா ஏவ ஸ்வாபாதயோநுகீர்த்யந்தே வித்யாப்ரகரணேபி ப்ரதிபிபாதயிஷிதவஸ்துப்ரதிபாதநாநுகுண்யேந, ந து விதுஷோ விஷேஷவந்தோ விதித்ஸ்யந்தே; ஏவம் இயமபி உத்க்ராந்திஃ மஹாஜநகதைவாநுகீர்த்யதே, யஸ்யாஂ பரஸ்யாஂ தேவதாயாஂ புருஷஸ்ய ப்ரயதஃ தேஜஃ ஸஂபத்யதே ஸ ஆத்மா தத்த்வமஸி — இத்யேதத்ப்ரதிபாதயிதும். ப்ரதிஷித்தா ச ஏஷா விதுஷஃ — ‘ந தஸ்ய ப்ராணா உத்க்ராமந்தி’ இதி. தஸ்மாத் அவிதுஷ ஏவைஷேதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — ஸமாநா சைஷா உத்க்ராந்திஃ ‘வாங்மநஸி’ இத்யாத்யா வித்வதவிதுஷோஃ ஆஸரித்யுபக்ரமாத் பவிதுமர்ஹதி, அவிஷேஷஷ்ரவணாத்; அவித்வாந் தேஹபீஜபூதாநி பூதஸூக்ஷ்மாண்யாஷ்ரித்ய கர்மப்ரயுக்தோ தேஹக்ரஹணமநுபவந் ஸஂஸரதி, வித்வாஂஸ்து ஜ்ஞாநப்ரகாஷிதஂ மோக்ஷநாடீத்வாரமாஷ்ரயதே — ததேதத் ‘ஆஸரித்யுபக்ரமாத்’ இத்யுக்தம். நநு அமரிதத்வஂ விதுஷா ப்ராப்தவ்யம், ந ச தத்தேஷாந்தராயத்தம், தத்ர குதோ பூதாஷ்ரயத்வஂ ஸரித்யுபக்ரமோ வேதி — அத்ரோச்யதே — அநுபோஷ்ய ச, இதம், அதக்த்வா அத்யந்தமவித்யாதீந்க்லேஷாந், அபரவித்யாஸாமர்த்யாத் ஆபேக்ஷிகமமரிதத்வஂ ப்ரேப்ஸதே ஸஂபவதி தத்ர ஸரித்யுபக்ரமஃ; பூதாஷ்ரயத்வஂ ச — ந ஹி நிராஷ்ரயாணாஂ ப்ராணாநாஂ கதிருபபத்யதே; தஸ்மாததோஷஃ||
—————————————————————–
ஸஂஸாரவ்யபதேஷாதிகரணம்||4.2.8||–ததாபீதேஃ ஸஂஸாரவ்யபதேஷாத்||4.2.8||–

‘தேஜஃ பரஸ்யாஂ தேவதாயாம்’ இத்யத்ர ப்ரகரணஸாமர்த்யாத் தத் யதா ப்ரகரிதஂ தேஜஃ ஸாத்யக்ஷஂ ஸப்ராணஂ ஸகரணக்ராமஂ பூதாந்தரஸஹிதஂ ப்ரயதஃ புஂஸஃ பரஸ்யாஂ தேவதாயாஂ ஸஂபத்யத இத்யேததுக்தஂ பவதி; கீதரிஷீ புநரியஂ ஸஂபத்திஃ ஸ்யாதிதி சிந்த்யதே. தத்ர ஆத்யந்திக ஏவ தாவத் ஸ்வரூபப்ரவிலய இதி ப்ராப்தம், தத்ப்ரகரிதித்வோபபத்தேஃ; ஸர்வஸ்ய ஹி ஜநிமதோ வஸ்துஜாதஸ்ய ப்ரகரிதிஃ பரா தேவதேதி ப்ரதிஷ்டாபிதம்; தஸ்மாத் ஆத்யந்திகீ இயமவிபாகாபத்திரிதி. ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — -தத் தேஜஆதி பூதஸூக்ஷ்மஂ ஷ்ரோத்ராதிகரணாஷ்ரயபூதம் ஆபீதேஃ ஆஸஂஸாரமோக்ஷாத் ஸம்யக்ஜ்ஞாநநிமித்தாத் அவதிஷ்டதே — ‘யோநிமந்யே ப்ரபத்யந்தே ஷரீரத்வாய தேஹிநஃ. ஸ்தாணுமந்யேநுஸஂயந்தி யதாகர்ம யதாஷ்ருதம்’ இத்யாதிஸஂஸாரவ்யபதேஷாத்; அந்யதா ஹி ஸர்வஃ ப்ராயணஸமய ஏவ உபாதிப்ரத்யஸ்தமயாதத்யந்தஂ ப்ரஹ்ம ஸஂபத்யேத, தத்ர விதிஷாஸ்த்ரமநர்தகஂ ஸ்யாத், வித்யாஷாஸ்த்ரஂ ச; மித்யாஜ்ஞாநநிமித்தஷ்ச பந்தோ ந ஸம்யக்ஜ்ஞாநாதரிதே விஸ்ரஂஸிதுமர்ஹதி; தஸ்மாத் தத்ப்ரகரிதித்வேபி ஸுஷுப்திப்ரலயவத் பீஜபாவாவஷேஷைவ ஏஷா ஸத்ஸஂபத்திரிதி||
——————————————————————–
ஸூக்ஷ்மஂ ப்ரமாணதஷ்ச ததோபலப்தேஃ||4.2.9||

தச்ச இதரபூதஸஹிதஂ தேஜோ ஜீவஸ்ய அஸ்மாச்சரீராத்ப்ரவஸத ஆஷ்ரயபூதஂ ஸ்வரூபதஃ பரிமாணதஷ்ச ஸூக்ஷ்மஂ பவிதுமர்ஹதி. ததா ஹி நாடீநிஷ்க்ரமணஷ்ரவணாதிப்யோஸ்ய ஸௌக்ஷ்ம்யமுபலப்யதே. தத்ர தநுத்வாத்ஸஂசாரோபபத்திஃ; ஸ்வச்சத்வாச்ச அப்ரதிகாதோபபத்திஃ; அத ஏவ ச தேஹாந்நிர்கச்சத் பார்ஷ்வஸ்தைர்நோபலப்யதே||
—————————————————————
நோபமர்தேநாதஃ||4.2.10||

அத ஏவ ச ஸூக்ஷ்மத்வாத் நாஸ்ய ஸ்தூலஸ்ய ஷரீரஸ்யோபமர்தேந தாஹாதிநிமித்தேந இதரத்ஸூக்ஷ்மஂ ஷரீரமுபமரித்யதே||
————————————————————–
அஸ்யைவ சோபபத்தேரேஷ ஊஷ்மா||4.2.11||

அஸ்யைவ ச ஸூக்ஷ்மஸ்ய ஷரீரஸ்ய ஏஷ ஊஷ்மா, யமேதஸ்மிஞ்ஜீவச்சரீரே ஸஂஸ்பர்ஷேநோஷ்மாணஂ விஜாநந்தி. ததா ஹி
மரிதாவஸ்தாயாம் அவஸ்திதேபி தேஹே வித்யமாநேஷ்வபி ச ரூபாதிஷு தேஹகுணேஷு, ந ஊஷ்மா உபலப்யதே, ஜீவதவஸ்தாயாமேவ து உபலப்யதே — இத்யத உபபத்யதே ப்ரஸித்தஷரீரவ்யதிரிக்தவ்யபாஷ்ரய ஏவ ஏஷ ஊஷ்மேதி. ததா ச ஷ்ருதிஃ — ‘உஷ்ண ஏவ ஜீவிஷ்யஞ்ஷீதோ மரிஷ்யந்’ இதி||
——————————————————-
ப்ரதிஷேதாதிகரணம்||4.2.12||–ப்ரதிஷேதாதிதி சேந்ந ஷாரீராத்||4.2.12||–

‘அமரிதத்வஂ சாநுபோஷ்ய’ இத்யதோ விஷேஷணாத் ஆத்யந்திகேமரிதத்வே கத்யுத்க்ராந்த்யோரபாவோப்யுபகதஃ; தத்ராபி கேநசித்காரணேந உத்க்ராந்திமாஷங்க்ய ப்ரதிஷேததி — ‘அதாகாமயமாநோ யோகாமோ நிஷ்காம ஆப்தகாம ஆத்மகாமோ பவதி ந தஸ்ய ப்ராணா உத்க்ராமந்தி ப்ரஹ்மைவ ஸந்ப்ரஹ்மாப்யேதி’ இதி. அதஃ பரவித்யாவிஷயாத்ப்ரதிஷேதாத் ந பரப்ரஹ்மவிதோ தேஹாத் ப்ராணாநாமுத்க்ராந்திரஸ்தீதி சேத், நேத்யுச்யதே, யதஃ ஷாரீராதாத்மந ஏஷ உத்க்ராந்திப்ரதிஷேதஃ ப்ராணாநாம், ந ஷரீராத். கதமவகம்யதே? ‘ந தஸ்மாத்ப்ராணா உத்க்ராமந்தி’ இதி ஷாகாந்தரே பஞ்சமீப்ரயோகாத்; ஸஂபந்தஸாமாந்யவிஷயா ஹி ஷஷ்டீ ஷாகாந்தரகதயா பஞ்சம்யா ஸஂபந்தவிஷேஷே வ்யவஸ்தாப்யதே; ‘தஸ்மாத்’ இதி ச ப்ராதாந்யாத் அப்யுதயநிஃஷ்ரேயஸாதிகரிதோ தேஹீ ஸஂபத்யதே, ந தேஹஃ; ந தஸ்மாதுச்சிக்ரமிஷோர்ஜீவாத் ப்ராணா அபக்ராமந்தி, ஸஹைவ தேந பவந்தி — இத்யர்தஃ. ஸப்ராணஸ்ய ச ப்ரவஸதோ பவத்யுத்க்ராந்திர்தேஹாதிதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரத்யுச்யதே —
———————————————————
ஸ்பஷ்டோ ஹ்யேகேஷாம்||4.2.13||

நைததஸ்தி — யதுக்தம், பரப்ரஹ்மவிதோபி தேஹாத் அஸ்த்யுத்க்ராந்திஃ உத்க்ராந்திப்ரதிஷேதஸ்ய தேஹ்யபாதாநத்வாதிதி; யதோ தேஹாபாதாந ஏவ உத்க்ராந்திப்ரதிஷேத ஏகேஷாஂ ஸமாம்நாதரி஀ணாஂ ஸ்பஷ்ட உபலப்யதே. ததா ஹி — ஆர்தபாகப்ரஷ்நே ‘யத்ராயஂ புருஷோ ம்ரியத உதஸ்மாத்ப்ராணாஃ க்ராமந்த்யாஹோ நேதி’ இத்யத்ர, ‘நேதி ஹோவாச யாஜ்ஞவல்க்யஃ’ இத்யநுத்க்ராந்திபக்ஷஂ பரிகரிஹ்ய, ந தர்ஹ்யயமநுத்க்ராந்தேஷு ப்ராணேஷு மரிதஃ- இத்யஸ்யாமாஷங்காயாம் ‘அத்ரைவ ஸமவநீயந்தே’ இதி ப்ரவிலயஂ ப்ராணாநாஂ ப்ரதிஜ்ஞாய, தத்ஸித்தயே ‘ஸ உச்ச்வயத்யாத்மாயத்யாத்மாதோ மரிதஃ ஷேதே’ இதி ஸ-ஷப்தபராமரிஷ்டஸ்ய ப்ரகரிதஸ்ய உத்க்ராந்த்யவதேஃ உச்ச்வயநாதீநி ஸமாமநந்தி; தேஹஸ்ய ச ஏதாநி ஸ்யுஃ ந தேஹிநஃ; தத்ஸாமாந்யாத், ‘ந தஸ்மாத்ப்ராணா உத்க்ராமந்த்யத்ரைவ ஸமவநீயந்தே ‘ இத்யத்ராபி — அபேதோபசாரேண தேஹாபாதாநஸ்யைவ உத்க்ரமணஸ்ய ப்ரதிஷேதஃ — யத்யபி ப்ராதாந்யஂ தேஹிநஃ — இதி வ்யாக்யேயம், யேஷாஂ பஞ்சமீபாடஃ. யேஷாஂ து ஷஷ்டீபாடஃ, தேஷாஂ வித்வத்ஸஂபந்திநீ உத்க்ராந்திஃ ப்ரதிஷித்யத இதி, ப்ராப்தோத்க்ராந்திப்ரதிஷேதார்தத்வாத் அஸ்ய வாக்யஸ்ய, தேஹாபாதாநைவ ஸா ப்ரதிஷித்தா பவதி தேஹாதுத்க்ராந்திஃ ப்ராப்தா, ந தேஹிநஃ; அபி ச ‘சக்ஷுஷ்டோ வா மூர்த்நோ வாந்யேப்யோ வா ஷரீரதேஷேப்யஸ்தமுத்க்ராமந்தஂ ப்ராணோநூத்க்ராமதி ப்ராணமநூத்க்ராமந்தஂ ஸர்வே ப்ராணா அநூத்க்ராமந்தி’ இத்யேவமவித்வத்விஷயே ஸப்ரபஞ்சமுத்க்ரமணஂ ஸஂஸாரகமநஂ ச தர்ஷயித்வா, ‘இதி நு காமயமாநஃ’ இதி உபஸஂஹரித்ய அவித்வத்கதாம், ‘அதாகாமயமாநஃ’ இதி வ்யபதிஷ்ய வித்வாஂஸம் — யதி தத்விஷயேப்யுத்க்ராந்திமேவ ப்ராபயேத், அஸமஞ்ஜஸ ஏவ வ்யபதேஷஃ ஸ்யாத்; தஸ்மாத் அவித்வத்விஷயே ப்ராப்தயோர்கத்யுத்க்ராந்த்யோஃ வித்வத்விஷயே ப்ரதிஷேதஃ — இத்யேவமேவ வ்யாக்யேயம், வ்யபதேஷார்தவத்த்வாய. ந ச ப்ரஹ்மவிதஃ ஸர்வகதப்ரஹ்மாத்மபூதஸ்ய ப்ரக்ஷீணகாமகர்மணஃ உத்க்ராந்திஃ கதிர்வா உபபத்யதே, நிமித்தாபாவாத். ‘அத்ர ப்ரஹ்ம ஸமஷ்நுதே’ இதி ச ஏவஂஜாதீயகாஃ ஷ்ருதயோ கத்யுத்க்ராந்த்யோரபாவஂ ஸூசயந்தி||
—————————————————————
ஸ்மர்யதே ச||4.2.14||

ஸ்மர்யதேபி ச மஹாபாரதே கத்யுத்க்ராந்த்யோரபாவஃ — ‘ஸர்வபூதாத்மபூதஸ்ய ஸம்யக்பூதாநி பஷ்யதஃ. தேவா அபி மார்கே முஹ்யந்த்யபதஸ்ய பதைஷிணஃ’ இதி. நநு கதிரபி ப்ரஹ்மவிதஃ ஸர்வகதப்ரஹ்மாத்மபூதஸ்ய ஸ்மர்யதே — ‘ஷுகஃ கில வையாஸகிர்முமுக்ஷுராதித்யமண்டலமபிப்ரதஸ்தே பித்ரா சாநுகம்யாஹூதோ போ இதி ப்ரதிஷுஷ்ராவ’ இதி — ந; ஸஷரீரஸ்யைவ அயஂ யோகபலேந விஷிஷ்டதேஷப்ராப்திபூர்வகஃ ஷரீரோத்ஸர்க இதி த்ரஷ்டவ்யம், ஸர்வபூததரிஷ்யத்வாத்யுபந்யாஸாத்; ந ஹி அஷரீரஂ கச்சந்தஂ ஸர்வபூதாநி த்ரஷ்டுஂ ஷக்நுயுஃ; ததா ச தத்ரைவோபஸஂஹரிதம் — ‘ஷுகஸ்து மாருதாச்சீக்ராஂ கதிஂ கரித்வாந்தரிக்ஷகஃ.
தர்ஷயித்வா ப்ரபாவஂ ஸ்வஂ ஸர்வபூதகதோபவத்’ இதி. தஸ்மாதபாவஃ பரப்ரஹ்மவிதோ கத்யுத்க்ராந்த்யோஃ; கதிஷ்ருதீநாஂ து விஷயமுபரிஷ்டாத்வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||
—————————————————————-
வாகாதிலயாதிகரணம்||4.2.15||–தாநி பரே ததா ஹ்யாஹ||4.2.15||-

தாநி புநஃ ப்ராணஷப்தோதிதாநி இந்த்ரியாணி பூதாநி ச பரப்ரஹ்மவிதஃ தஸ்மிந்நேவ பரஸ்மிந்நாத்மநி ப்ரலீயந்தே; கஸ்மாத்? ததா ஹி ஆஹ ஷ்ருதிஃ — ‘ஏவமேவாஸ்ய பரித்ரஷ்டுரிமாஃ ஷோடஷ கலாஃ புருஷாயணாஃ புருஷஂ ப்ராப்யாஸ்தஂ கச்சந்தி’ இதி. நநு ‘கதாஃ கலாஃ பஞ்சதஷ ப்ரதிஷ்டாஃ’ இதி வித்வத்விஷயைவாபரா ஷ்ருதிஃ பரஸ்மாதாத்மநோந்யத்ராபி கலாநாஂ ப்ரலயம் ஆஹ ஸ்ம — ந; ஸா கலு வ்யவஹாராபேக்ஷா — பார்திவாத்யாஃ கலாஃ பரிதிவ்யாதீரேவ ஸ்வப்ரகரிதீரபியந்தீதி; இதரா து வித்வத்ப்ரதிபத்த்யபேக்ஷா — கரித்ஸ்நஂ கலாஜாதஂ பரப்ரஹ்மவிதோ ப்ரஹ்மைவ ஸஂபத்யத இதி; தஸ்மாததோஷஃ||
—————————————————–
அவிபாகாதிகரணம்||4.2.16||–அவிபாகோ வசநாத்||4.2.16||–

ஸ புநர்விதுஷஃ கலாப்ரலயஃ கிம் இதரேஷாமிவ ஸாவஷேஷோ பவதி, ஆஹோஸ்விந்நிரவஷேஷ இதி. தத்ர ப்ரலயஸாமாந்யாத் ஷக்த்யவஷேஷதாப்ரஸக்தௌ ப்ரவீதி — அவிபாகாபத்திரேவேதி; குதஃ? வசநாத்; ததா ஹி கலாப்ரலயமுக்த்வா வக்தி — ‘பித்யேதே தாஸாஂ நாமரூபே புருஷ இத்யேவஂ ப்ரோச்யதே ஸ ஏஷோகலோ஀மரிதோ பவதி’ இதி. அவித்யாநிமித்தாநாஂ ச கலாநாஂ ந வித்யாநிமித்தே ப்ரலயே ஸாவஷேஷத்வோபபத்திஃ. தஸ்மாதவிபாக ஏவேதி||
—————————————————–
ததோகோதிகரணம்||4.2.17||-ததோகோக்ரஜ்வலநஂ தத்ப்ரகாஷிதத்வாரோ வித்யாஸாமர்த்யாத்தச்சேஷகத்யநுஸ்மரிதியோகாச்ச ஹார்தாநுகரிஹீதஃ ஷதாதிகயா||4.2.17||-

ஸமாப்தா ப்ராஸங்கிகீ பரவித்யாகதா சிந்தா; ஸஂப்ரதி து அபரவித்யாவிஷயாமேவ சிந்தாமநுவர்தயதி. ஸமாநா ச ஆஸரித்யுபக்ரமாத் வித்வதவிதுஷோருத்க்ராந்திஃ — இத்யுக்தம்; தம் இதாநீஂ ஸரித்யுபக்ரமஂ தர்ஷயதி. தஸ்ய உபஸஂஹரிதவாகாதிகலாபஸ்யோச்சிக்ரமிஷதோ விஜ்ஞாநாத்மநஃ, ஓகஃ ஆயதநஂ ஹரிதயம் — ‘ஸ ஏதாஸ்தேஜோமாத்ராஃ ஸமப்யாததாநோ ஹரிதயமேவாந்வவக்ராமதி’ இதி ஷ்ருதேஃ, ததக்ரப்ரஜ்வலநபூர்விகா சக்ஷுராதிஸ்தாநாபாதாநா ச உத்க்ராந்திஃ ஷ்ரூயதே — ‘தஸ்ய ஹைதஸ்ய ஹரிதயஸ்யாக்ரஂ ப்ரத்யோததே தேந ப்ரத்யோதேநைஷ ஆத்மா நிஷ்க்ராமதி சக்ஷுஷ்டோ வா மூர்த்நோ வாந்யேப்யோ வா ஷரீரதேஷேப்யஃ’ இதி. ஸா கிமநியமேநைவ வித்வதவிதுஷோர்பவதி, அதாஸ்தி கஷ்சித்விதுஷோ விஷேஷநியமஃ- இதி விசிகித்ஸாயாம், ஷ்ருத்யவிஷேஷாதநியமப்ராப்தௌ, ஆசஷ்டே — ஸமாநேபி ஹி வித்வதவிதுஷோர்ஹரிதயாக்ரப்ரத்யோதநே தத்ப்ரகாஷிதத்வாரத்வே ச, மூர்தஸ்தாநாதேவ வித்வாந்நிஷ்க்ராமதி, ஸ்தாநாந்தரேப்யஸ்து இதரே; குதஃ? வித்யாஸாமர்த்யாத்; யதி வித்வாநபி இதரவத் யதஃ குதஷ்சித்தேஹதேஷாத் உத்க்ராமேத், நைவ உத்கரிஷ்டஂ லோகஂ லபேத, தத்ர அநர்திகைவ வித்யா ஸ்யாத். தச்சேஷகத்யநுஸ்மரிதியோகாச்ச — வித்யாஷேஷபூதா ச மூர்தந்யநாடீஸஂபத்தா கதிஃ அநுஷீலயிதவ்யா வித்யாவிஷேஷேஷு விஹிதா; தாமப்யஸ்யந் தயைவ ப்ரதிஷ்டத இதி யுக்தம். தஸ்மாத் ஹரிதயாலயேந ப்ரஹ்மணா ஸூபாஸிதேந அநுகரிஹீதஃ தத்பாவஂ ஸமாபந்நோ வித்வாந் மூர்தந்யயைவ ஷதாதிகயா ஷதாததிரிக்தயா ஏகஷததம்யா நாட்யா நிஷ்க்ராமதி, இதராபிரிதரே. ததா ஹி ஹார்தவித்யாஂ ப்ரகரித்ய ஸமாமநந்தி — ‘ஷதஂ சைகா ச ஹரிதயஸ்ய நாட்யஸ்தாஸாஂ மூர்தாநமபிநிஃஸரிதைகா. தயோர்த்வமாயந்நமரிதத்வமேதி விஷ்வங்ஙந்யா உத்க்ரமணே பவந்தி’ இதி||
——————————————————————-
ரஷ்ம்யதிகரணம்||4.2.18||–ரஷ்ம்யநுஸாரீ||4.2.18||–

அஸ்தி ஹார்தவித்யா ‘அத யதிதமஸ்மிந்ப்ரஹ்மபுரே தஹரஂ புண்டரீகஂ வேஷ்ம’ இத்யுபக்ரம்ய விஹிதா; தத்ப்ரக்ரியாயாம் ‘அத யா ஏதா ஹரிதயஸ்ய நாட்யஃ’ இத்யுபக்ரம்ய ஸப்ரபஞ்சஂ நாடீரஷ்மிஸஂபந்தமுக்த்வா உக்தம் — ‘அத யத்ரைததஸ்மாச்சரீராதுத்க்ராமத்யதைதைரேவ ரஷ்மிபிரூர்த்வமாக்ரமதே’ இதி; புநஷ்சோக்தம் — ‘தயோர்த்வமாயந்நமரிதத்வமேதி’ இதி; தஸ்மாத் ஷதாதிகயா நாட்யா நிஷ்க்ராமந் ரஷ்ம்யநுஸாரீ நிஷ்க்ராமதீதி கம்யதே. தத் கிம் அவிஷேஷேணைவ அஹநி ராத்ரௌ வா ம்ரியமாணஸ்ய ரஷ்ம்யநுஸாரித்வம், ஆஹோஸ்விதஹந்யேவ- இதி ஸஂஷயே ஸதி, அவிஷேஷஷ்ரவணாத் அவிஷேஷேணைவ தாவத் ரஷ்ம்யநுஸாரீதி ப்ரதிஜ்ஞாயதே||
—————————————————————–
நிஷி நேதி சேந்ந ஸம்பந்தஸ்ய யாவத்தேஹபாவித்வாத்தர்ஷயதி ச||4.2.19||

அஸ்தி அஹநி நாடீரஷ்மிஸஂபந்த இதி அஹநி மரிதஸ்ய ஸ்யாத் ரஷ்ம்யநுஸாரித்வம்; ராத்ரௌ து ப்ரேதஸ்ய ந ஸ்யாத், நாடீரஷ்மிஸஂபந்தவிச்சேதாத் — இதி சேத், ந, நாடீரஷ்மிஸஂபந்தஸ்ய யாவத்தேஹபாவித்வாத்; யாவத்தேஹபாவீ ஹி ஷிராகிரணஸஂபர்கஃ; தர்ஷயதி சைதமர்தஂ ஷ்ருதிஃ — ‘அமுஷ்மாதாதித்யாத்ப்ரதாயந்தே தா ஆஸு நாடீஷு ஸரிப்தா ஆப்யோ நாடீப்யஃ ப்ரதாயந்தே தேமுஷ்மிந்நாதித்யே ஸரிப்தாஃ’ இதி; நிதாகஸமயே ச நிஷாஸ்வபி கிரணாநுவரித்திருபலப்யதே, ப்ரதாபாதிகார்யதர்ஷநாத்; ஸ்தோகாநுவரித்தேஸ்து துர்லக்ஷ்யத்வம் றத்வந்தரரஜநீஷு, ஷைஷிரேஷ்விவ துர்திநேஷு; ‘அஹரேவைதத்ராத்ரௌ ததாதி’ இதி ச ஏததேவ தர்ஷயதி. யதி ச ராத்ரௌ ப்ரேதஃ விநைவ ரஷ்ம்யநுஸாரேண ஊர்த்வமாக்ரமேத, ரஷ்ம்யநுஸாராநர்தக்யஂ பவேத்; ந ஹ்யேதத் விஷிஷ்ய அபிதீயதே — யோ திவா ப்ரைதி, ஸ ரஷ்மீநபேக்ஷ்யோர்த்வமாக்ரமதே, யஸ்து ராத்ரௌ ஸோநபேக்ஷ்யைவேதி; அத து வித்வாநபி ராத்ரிப்ராயணாபராதமாத்ரேண நோர்த்வமாக்ரமேத, பாக்ஷிகபலா வித்யேதி அப்ரவரித்திரேவ தஸ்யாஂ ஸ்யாத், மரித்யுகாலாநியமாத்; அதாபி ராத்ராவுபரதோஹராகமம் உதீக்ஷேத, அஹராகமேப்யஸ்ய கதாசித் அரஷ்மிஸஂபந்தார்ஹஂ ஷரீரஂ ஸ்யாத் பாவகாதிஸஂபர்காத்; ‘ஸ யாவத்க்ஷிப்யேந்மநஸ்தாவதாதித்யஂ கச்சதி’ இதி ச ஷ்ருதிஃ அநுதீக்ஷாஂ தர்ஷயதி. தஸ்மாத் அவிஷேஷேணைவ இதஂ ராத்ரிஂதிவஂ ரஷ்ம்யநுஸாரித்வம்||
———————————————————–
தக்ஷிணாயநாதிகரணம்||4.2.20||-அதஷ்சாயநேபி தக்ஷிணே||4.2.20||-

அத ஏவ ச உதீக்ஷாநுபபத்தேஃ, அபாக்ஷிகபலத்வாச்ச வித்யாயாஃ, அநியதகாலத்வாச்ச மரித்யோஃ, தக்ஷிணாயநேபி ம்ரியமாணோ வித்வாந் ப்ராப்நோத்யேவ வித்யாபலம். உத்தராயணமரணப்ராஷஸ்த்யப்ரஸித்தேஃ, பீஷ்மஸ்ய ச ப்ரதீக்ஷாதர்ஷநாத், ‘ஆபூர்யமாணபக்ஷாத்யாந்ஷடுதங்ஙேதி மாஸாஂஸ்தாந்’ இதி ச ஷ்ருதேஃ, அபேக்ஷிதவ்யமுத்தராயணம் — இதீமாமாஷங்காம் அநேந ஸூத்ரேணாபநுததி; ப்ராஷஸ்த்யப்ரஸித்திஃ அவித்வத்விஷயா; பீஷ்மஸ்ய ப்ரதிபாலநம் ஆசாரபரிபாலநார்தஂ பிதரிப்ரஸாதலப்தஸ்வச்சந்தமரித்யுதாக்யாபநார்தஂ ச. ஷ்ருதேஸ்து அர்தஂ வக்ஷ்யதி ‘ஆதிவாஹிகாஸ்தல்லிங்காத்’ இதி||

நநு ச ‘யத்ர காலே த்வநாவரித்திமாவரித்திஂ சைவ யோகிநஃ. ப்ரயாதா யாந்தி தஂ காலஂ வக்ஷ்யாமி பரதர்ஷப’ இதி காலப்ராதாந்யேந உபக்ரம்ய அஹராதிகாலவிஷேஷஃ ஸ்மரிதாவநாவரித்தயே நியதஃ; கதஂ ராத்ரௌ தக்ஷிணாயநே வா ப்ரயாதோநாவரித்திஂ யாயாத் — இத்யத்ரோச்யதே —
——————————————————–
யோகிநஃ ப்ரதி ச ஸ்மர்யதே ஸ்மார்தே சைதே||4.2.21||

யோகிநஃ ப்ரதி ச அயம் அஹராதிகாலவிநியோகஃ அநாவரித்தயே ஸ்மர்யதே; ஸ்மார்தே சைதே யோகஸாஂக்யே, ந ஷ்ரௌதே; அதோ விஷயபேதாத் ப்ரமாணவிஷேஷாச்ச நாஸ்ய ஸ்மார்தஸ்ய காலவிநியோகஸ்ய ஷ்ரௌதேஷு விஜ்ஞாநேஷு அவதாரஃ. நநு ‘அக்நிர்ஜ்யோதிரஹஃ ஷுக்லஃ ஷண்மாஸா உத்தராயணம். தூமோ ராத்ரிஸ்ததா கரிஷ்ணஃ ஷண்மாஸா தக்ஷிணாயநம்’ இதி ச ஷ்ரௌதாவேதௌ தேவயாநபிதரியாணௌ ப்ரத்யபிஜ்ஞாயேதே ஸ்மரிதாவபீதி, உச்யதே — ‘தஂ காலஂ வக்ஷ்யாமி’ இதி ஸ்மரிதௌ காலப்ரதிஜ்ஞாநாத் விரோதமாஷங்க்ய அயஂ பரிஹாரஃ உக்தஃ. யதா புநஃ ஸ்மரிதாவபி அக்ந்யாத்யா தேவதா ஏவ ஆதிவாஹிக்யோ கரிஹ்யந்தே, ததா ந கஷ்சித்விரோத இதி||

இதி ஷ்ரீமத்பரமஹஂஸபரிவ்ராஜகாசார்யஸ்ய ஷ்ரீகோவிந்தபகவத்பூஜ்யபாதஷிஷ்யஸ்ய ஷ்ரீமச்சஂகரபகவதஃ கரிதௌ
ஷாரீரகமீமாஂஸாஸூத்ரபாஷ்யே சதுர்தாத்யாயஸ்ய த்விதீயஃ பாதஃ||
——————————————————————

ஸ்ரீ கோயில் கந்தாடை அப்பன் ஸ்வாமிகள் திருவடிகளே சரணம் .
ஸ்ரீ பெரிய பெருமாள் பெரிய பிராட்டியார் ஆண்டாள் ஆழ்வார் எம்பெருமானார் ஜீவர் திருவடிகளே சரணம் .

முன்னுரை –

தரிதீயேத்யாயே பராபராஸு வித்யாஸு ஸாதநாஷ்ரயோ விசாரஃ ப்ராயேண அத்யகாந்; அதேஹ சதுர்தே பலாஷ்ரய ஆகமிஷ்யதி; ப்ரஸங்காகதஂ ச அந்யதபி கிஂசிச்சிந்தயிஷ்யதே; ப்ரதமஂ தாவத் கதிபிஷ்சிததிகரணைஃ ஸாதநாஷ்ரயவிசாரஷேஷமேவாநுஸராமஃ —
————————————-
ஆவரித்யதிகரணம்||4.1.1||–ஆவரித்திரஸகரிதுபதேஷாத் || 4.1.1 ||

‘ஆத்மா வா அரே த்ரஷ்டவ்யஃ ஷ்ரோதவ்யோ மந்தவ்யோ நிதித்யாஸிதவ்யஃ’ ‘தமேவ தீரோ விஜ்ஞாய ப்ரஜ்ஞாஂ குர்வீத ‘ ‘ஸோந்வேஷ்டவ்யஃ ஸ விஜிஜ்ஞாஸிதவ்யஃ’ இதி ச ஏவமாதிஷ்ரவணேஷு ஸஂஷயஃ — கிஂ ஸகரித்ப்ரத்யயஃ கர்தவ்யஃ, ஆஹோஸ்வித் ஆவரித்த்யேதி. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? ஸகரித்ப்ரத்யயஃ ஸ்யாத், ப்ரயாஜாதிவத், தாவதா ஷாஸ்த்ரஸ்ய கரிதார்தத்வாத்; அஷ்ரூயமாணாயாஂ ஹி ஆவரித்தௌ க்ரியமாணாயாம் அஷாஸ்த்ரார்தஃ கரிதோ பவேத். நநு அஸகரிதுபதேஷா உதாஹரிதாஃ — ‘ஷ்ரோதவ்யோ மந்தவ்யோ நிதித்யாஸிதவ்யஃ’ இத்யேவமாதயஃ — ஏவமபி யாவச்சப்தமாவர்தயேத் — ஸகரிச்ச்ரவணஂ ஸகரிந்மநநஂ ஸகரிந்நிதித்யாஸநஂ சேதி, நாதிரிக்தம். ஸகரிதுபதேஷேஷு து ‘வேத’ ‘உபாஸீத’ இத்யேவமாதிஷு அநாவரித்திரித்யேவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — ப்ரத்யயாவரித்திஃ கர்தவ்யா; குதஃ? அஸகரிதுபதேஷாத் — ‘ஷ்ரோதவ்யோ மந்தவ்யோ நிதித்யாஸிதவ்யஃ’ இத்யேவஂஜாதீயகோ ஹி அஸகரிதுபதேஷஃ ப்ரத்யயாவரித்திஂ ஸூசயதி. நநு உக்தம் — யாவச்சப்தமேவ ஆவர்தயேத், நாதிகமிதி — ந, தர்ஷநபர்யவஸாநத்வாதேஷாம்; தர்ஷநபர்யவஸாநாநி ஹி ஷ்ரவணாதீந்யாவர்த்யமாநாநி தரிஷ்டார்தாநி பவந்தி — யதா அவகாதாதீநி தண்டுலாதிநிஷ்பத்திபர்யவஸாநாநி ஹி, தத்வத். அபி ச உபாஸநஂ நிதித்யாஸநஂ ச — இத்யந்தர்ணீதாவரித்திகுணைவ க்ரியா அபிதீயதே; ததா ஹி லோகே ‘குருமுபாஸ்தே’ ‘ராஜாநமுபாஸ்தே’ இதி ச — யஸ்தாத்பர்யேண குர்வாதீநநுவர்ததே, ஸ ஏவமுச்யதே; ததா ‘த்யாயதி ப்ரோஷிதநாதா பதிம்’ இதி — யா நிரந்தரஸ்மரணா பதிஂ ப்ரதி ஸோத்கண்டா, ஸா ஏவமபிதீயதே. வித்யுபாஸ்த்யோஷ்ச வேதாந்தேஷு அவ்யதிரேகேண ப்ரயோகோ தரிஷ்யதே; க்வசித் விதிநோபக்ரம்ய உபாஸிநோபஸஂஹரதி, யதா — ‘யஸ்தத்வேத யத்ஸ வேத ஸ மயைததுக்தஃ’ இத்யத்ர ‘அநு ம ஏதாஂ பகவோ தேவதாஂ ஷாதி யாஂ தேவதாமுபாஸ்ஸே’ இதி; க்வசிச்ச உபாஸிநோபக்ரம்ய விதிநோபஸஂஹரதி, யதா — ‘மநோ ப்ரஹ்மேத்யுபாஸீத’ இத்யத்ர ‘பாதி ச தபதி ச கீர்த்யா யஷஸா ப்ரஹ்மவர்சஸேந ய ஏவஂ வேத’ இதி. தஸ்மாத்ஸகரிதுபதேஷேஷ்வபி ஆவரித்திஸித்திஃ. அஸகரிதுபதேஷஸ்து ஆவரித்தேஃ ஸூசகஃ||
—————————————————
லிங்காச்ச||4.1.2||

லிங்கமபி ப்ரத்யயாவரித்திஂ ப்ரத்யாயயதி. ததா ஹி — உத்கீதவிஜ்ஞாநஂ ப்ரஸ்துத்ய, ‘ஆதித்ய உத்கீதஃ’ இத்யேதத் ஏகபுத்ரதாதோஷேணாபோத்ய, ‘ரஷ்மீஂஸ்த்வஂ பர்யாவர்தயாத்’ இதி ரஷ்மிபஹுத்வவிஜ்ஞாநஂ பஹுபுத்ரதாயை விததத் ஸித்தவத்ப்ரத்யயாவரித்திஂ தர்ஷயதி; தத்ஸாமாந்யாத் ஸர்வப்ரத்யயேஷ்வாவரித்திஸித்திஃ||

அத்ராஹ — பவது நாம ஸாத்யபலேஷு ப்ரத்யயேஷ்வாவரித்திஃ, தேஷ்வாவரித்திஸாத்யஸ்யாதிஷயஸ்ய ஸஂபவாத்; யஸ்து பரப்ரஹ்மவிஷயஃ ப்ரத்யயோ நித்யஷுத்தபுத்தமுக்தஸ்வபாவமேவ ஆத்மபூதஂ பரஂ ப்ரஹ்ம ஸமர்பயதி, தத்ர கிமர்தா ஆவரித்திரிதி. ஸகரிச்ச்ருதௌ ச ப்ரஹ்மாத்மத்வப்ரதீத்யநுபபத்தேராவரித்த்யப்யுபகம இதி சேத், ந, ஆவரித்தாவபி ததநுபபத்தேஃ; யதி ஹி ‘தத்த்வமஸி’ இத்யேவஂஜாதீயகஂ வாக்யஂ ஸகரிச்ச்ரூயமாணஂ ப்ரஹ்மாத்மத்வப்ரதீதிஂ நோத்பாதயேத் ததஸ்ததேவ ஆவர்த்யமாநமுத்பாதயிஷ்யதீதி கா ப்ரத்யாஷா ஸ்யாத். அதோச்யேத — ந கேவலஂ வாக்யஂ கஂசிதர்தஂ ஸாக்ஷாத்கர்துஂ ஷக்நோதி; அதோ யுக்த்யபேக்ஷஂ வாக்யமநுபாவயிஷ்யதி ப்ரஹ்மாத்மத்வமிதி — ததாப்யாவரித்த்யாநர்தக்யமேவ; ஸாபி ஹி யுக்திஃ ஸகரித்ப்ரவரித்தைவ ஸ்வமர்தமநுபாவயிஷ்யதி. அதாபி ஸ்யாத் — யுக்த்யா வாக்யேந ச ஸாமாந்யவிஷயமேவ விஜ்ஞாநஂ க்ரியதே, ந விஷேஷவிஷயம்; யதா ‘அஸ்தி மே ஹரிதயே ஷூலம்’ இத்யதோ வாக்யாத் காத்ரகம்பாதிலிங்காச்ச ஷூலஸத்பாவஸாமாந்யமேவ பரஃ ப்ரதிபத்யதே, ந விஷேஷமநுபவதி — யதா ஸ ஏவ ஷூலீ; விஷேஷாநுபவஷ்ச அவித்யாயா நிவர்தகஃ; ததர்தா ஆவரித்திரிதி சேத் — ந,
அஸகரிதபி தாவந்மாத்ரே க்ரியமாணே விஷேஷவிஜ்ஞாநோத்பத்த்யஸஂபவாத்; ந ஹி ஸகரித்ப்ரயுக்தாப்யாஂ ஷாஸ்த்ரயுக்திப்யாமநவகதோ விஷேஷஃ ஷதகரித்வோபி ப்ரயுஜ்யமாநாப்யாமவகந்துஂ ஷக்யதே; தஸ்மாத் யதி ஷாஸ்த்ரயுக்திப்யாஂ விஷேஷஃ ப்ரதிபாத்யேத, யதி வா ஸாமாந்யமேவ, உபயதாபி ஸகரித்ப்ரவரித்தே ஏவ தே ஸ்வகார்யஂ குருத இதி ஆவரித்த்யநுபயோகஃ; ந ச ஸகரித்ப்ரயுக்தே ஷாஸ்த்ரயுக்தீ கஸ்யசிதப்யநுபவஂ நோத்பாதயத இதி ஷக்யதே நியந்தும், விசித்ரப்ரஜ்ஞத்வாத்ப்ரதிபத்தரி஀ணாம். அபி ச அநேகாஂஷோபேதே லௌகிகே பதார்தே ஸாமாந்யவிஷேஷவதி ஏகேநாவதாநேந ஏகமஂஷமவதாரயதி, அபரேண அபரம் — இதி ஸ்யாதப்யப்யாஸோபயோகஃ, யதா தீர்கப்ரபாடகக்ரஹணாதிஷு; ந து நிர்விஷேஷே ப்ரஹ்மணி ஸாமாந்யவிஷேஷரஹிதே சைதந்யமாத்ராத்மகே ப்ரமோத்பத்தாவப்யாஸாபேக்ஷா யுக்தேதி||

அத்ரோச்யதே — பவேதாவரித்த்யாநர்தக்யஂ தஂ ப்ரதி, யஃ ‘தத்த்வமஸி’ இதி ஸகரிதுக்தமேவ ப்ரஹ்மாத்மத்வமநுபவிதுஂ ஷக்நுயாத்; யஸ்து ந ஷக்நோதி, தஂ ப்ரதி உபயுஜ்யத ஏவ ஆவரித்திஃ. ததா ஹி ச்சாந்தோக்யே — ‘தத்த்வமஸி ஷ்வேதகேதோ’ இத்யுபதிஷ்ய, ‘பூய ஏவ மா பகவாந்விஜ்ஞாபயது’ இதி புநஃ புநஃ பரிசோத்யமாநஃ தத்ததாஷங்காகாரணஂ நிராகரித்ய, ‘தத்த்வமஸி’ இத்யேவாஸகரிதுபதிஷதி; ததா ச ‘ஷ்ரோதவ்யோ மந்தவ்யோ நிதித்யாஸிதவ்யஃ’ இத்யாதி தர்ஷிதம். நநு உக்தம் — ஸகரிச்ச்ருதஂ சேத் தத்த்வமஸிவாக்யஂ ஸ்வமர்தமநுபாவயிதுஂ ந ஷக்நோதி, தத ஆவர்த்யமாநமபி நைவ ஷக்ஷ்யதீதி — நைஷ தோஷஃ; ந ஹி தரிஷ்டேநுபபந்நஂ நாம; தரிஷ்யந்தே ஹி ஸகரிச்ச்ருதாத்வாக்யாத் மந்தப்ரதீதஂ வாக்யார்தஂ ஆவர்தயந்தஃ தத்ததாபாஸவ்யுதாஸேந ஸம்யக்ப்ரதிபத்யமாநாஃ. அபி ச ‘தத்த்வமஸி’ இத்யேதத்வாக்யஂ த்வஂபதார்தஸ்ய தத்பதார்தபாவமாசஷ்டே; தத்பதேந ச ப்ரகரிதஂ ஸத் ப்ரஹ்ம ஈக்ஷிதரி ஜகதோ ஜந்மாதிகாரணமபிதீயதே — ‘ஸத்யஂ ஜ்ஞாநமநந்தஂ ப்ரஹ்ம’ ‘விஜ்ஞாநமாநந்தஂ ப்ரஹ்ம’ ‘அதரிஷ்டஂ த்ரஷ்டரி’ ‘அவிஜ்ஞாதஂ விஜ்ஞாதரி’ ‘அஜமஜரமமரம்’ ‘அஸ்தூலமநண்வஹ்ரஸ்வமதீர்கம்’ இத்யாதிஷாஸ்த்ரஸித்தம்; தத்ர அஜாதிஷப்தைர்ஜந்மாதயோ பாவவிகாரா நிவர்திதாஃ; அஸ்தூலாதிஷப்தைஷ்ச ஸ்தௌல்யாதயோ த்ரவ்யதர்மாஃ; விஜ்ஞாநாதிஷப்தைஷ்ச சைதந்யப்ரகாஷாத்மகத்வமுக்தம்; ஏஷ வ்யாவரித்தஸர்வஸஂஸாரதர்மகோநுபவாத்மகோ ப்ரஹ்மஸஂஜ்ஞகஸ்தத்பதார்தோ வேதாந்தாபியுக்தாநாஂ ப்ரஸித்தஃ; ததா த்வஂபதார்தோபி ப்ரத்யகாத்மா ஷ்ரோதா தேஹாதாரப்ய ப்ரத்யகாத்மதயா ஸஂபாவ்யமாநஃ சைதந்யபர்யந்தத்வேநாவதாரிதஃ; தத்ர யேஷாம் ஏதௌ பதார்தௌ அஜ்ஞாநஸஂஷயவிபர்யயப்ரதிபத்தௌ, தேஷாஂ ‘தத்த்வமஸி’ இத்யேதத்வாக்யஂ ஸ்வார்தே ப்ரமாஂ நோத்பாதயிதுஂ ஷக்நோதி, பதார்தஜ்ஞாநபூர்வகத்வாத்வாக்யார்தஜ்ஞாநஸ்ய — இத்யதஃ, தாந்ப்ரதி ஏஷ்டவ்யஃ பதார்தவிவேகப்ரயோஜநஃ ஷாஸ்த்ரயுக்த்யப்யாஸஃ. யத்யபி ச ப்ரதிபத்தவ்ய ஆத்மா நிரஂஷஃ, ததாபி அத்யாரோபிதஂ தஸ்மிந் பஹ்வஂஷத்வஂ தேஹேந்த்ரியமநோபுத்திவிஷயவேதநாதிலக்ஷணம்; தத்ர ஏகேந அவதாநேந ஏகமஂஷமபோஹதி, அபரேண அபரம் — இதி யுஜ்யதே தத்ர க்ரமவதீ ப்ரதிபத்திஃ; தத்து பூர்வரூபமேவ ஆத்மப்ரதிபத்தேஃ. யேஷாஂ புநஃ நிபுணமதீநாஂ ந அஜ்ஞாநஸஂஷயவிபர்யயலக்ஷணஃ பதார்தவிஷயஃ ப்ரதிபந்தோஸ்தி, தே ஷக்நுவந்தி ஸகரிதுக்தமேவ தத்த்வமஸிவாக்யார்தம் அநுபவிதுமிதி, தாந்ப்ரதி ஆவரித்த்யாநர்தக்யமிஷ்டமேவ; ஸகரிதுத்பந்நைவ ஹி ஆத்மப்ரதிபத்திஃ அவித்யாஂ நிவர்தயதீதி, நாத்ர கஷ்சிதபி க்ரமோப்யுபகம்யதே. ஸத்யமேவஂ யுஜ்யேத, யதி கஸ்யசித் ஏவஂ ப்ரதிபத்திர்பவேத்; பலவதீ ஹி ஆத்மநோ துஃகித்வாதிப்ரதிபத்திஃ; அதோ ந துஃகித்வாத்யபாவஂ கஷ்சித்ப்ரதிபத்யத இதி சேத் — ந, தேஹாத்யபிமாநவத் துஃகித்வாத்யபிமாநஸ்ய மித்யாபிமாநத்வோபபத்தேஃ; ப்ரத்யக்ஷஂ ஹி தேஹே சித்யமாநே தஹ்யமாநே வா ‘அஹஂ சித்யே தஹ்யே’ இதி ச மித்யாபிமாநோ தரிஷ்டஃ; ததா பாஹ்யதரேஷ்வபி புத்ரமித்ராதிஷு ஸஂதப்யமாநேஷு ‘அஹமேவ ஸஂதப்யே’ இத்யத்யாரோபோ தரிஷ்டஃ; ததா துஃகித்வாத்யபிமாநோபி ஸ்யாத், தேஹாதிவதேவ சைதந்யாத்பஹிருபலப்யமாநத்வாத்துஃகித்வாதீநாம், ஸுஷுப்தாதிஷு ச அநநுவரித்தேஃ; சைதந்யஸ்ய து ஸுஷுப்தேபி அநுவரித்திமாமநந்தி — ‘யத்வை தந்ந பஷ்யதி பஷ்யந்வை தந்ந பஷ்யதி’ இத்யாதிநா; தஸ்மாத் ஸர்வதுஃகவிநிர்முக்தைகசைதந்யாத்மகோஹமித்யேஷ ஆத்மாநுபவஃ. ந ச ஏவம் ஆத்மாநமநுபவதஃ கிஂசிதந்யத்கரித்யமவஷிஷ்யதே; ததா ச ஷ்ருதிஃ — ‘கிஂ ப்ரஜயா கரிஷ்யாமோ யேஷாஂ நோயமாத்மாயஂ லோகஃ’ இத்யாத்மவிதஃ கர்தவ்யாபாவஂ தர்ஷயதி; ஸ்மரிதிரபி — ‘யஸ்த்வாத்மரதிரேவ ஸ்யாதாத்மதரிப்தஷ்ச மாநவஃ. ஆத்மந்யேவ ச ஸஂதுஷ்டஸ்தஸ்ய கார்யஂ ந வித்யதே’ இதி. யஸ்ய து ந ஏஷோநுபவோ த்ராகிவ ஜாயதே, தஂ ப்ரதி அநுபவார்த ஏவ ஆவரித்த்யப்யுபகமஃ. தத்ராபி ந தத்த்வமஸிவாக்யார்தாத் ப்ரச்யாவ்ய ஆவரித்தௌ ப்ரவர்தயேத்; ந ஹி வரகாதாய கந்யாமுத்வாஹயந்தி; நியுக்தஸ்ய ச ‘அஸ்மிந்நதிகரிதோஹஂ கர்தா மயேதஂ கர்தவ்யம்’ இத்யவஷ்யஂ ப்ரஹ்மப்ரத்யயாத்விபரீதப்ரத்யய உத்பத்யதே; யஸ்து ஸ்வயமேவ மந்தமதிஃ அப்ரதிபாநாத் தஂ வாக்யார்தஂ ஜிஹாஸேத், தஸ்ய ஏதஸ்மிந்நேவ வாக்யார்தே ஸ்திரீகார ஆவரித்த்யாதிவாசோயுக்த்யா அப்யுபேயதே. தஸ்மாத் பரப்ரஹ்மவிஷயேபி ப்ரத்யயே ததுபாயோபதேஷேஷ்வாவரித்திஸித்திஃ||
—————————————————————-
ஆத்மத்வோபாஸநாதிகரணம்||4.1.3||–ஆத்மேதி தூபகச்சந்தி க்ராஹயந்தி ச||4.1.3||-

யஃ ஷாஸ்த்ரோக்தவிஷேஷணஃ பரமாத்மா, ஸ கிம் அஹமிதி க்ரஹீதவ்யஃ, கிஂ வா மதந்ய இதி — ஏதத்விசாரயதி. கதஂ புநராத்மஷப்தே ப்ரத்யகாத்மவிஷயே ஷ்ரூயமாணே ஸஂஷய இதி, உச்யதே — அயமாத்மஷப்தோ முக்யஃ ஷக்யதேப்யுபகந்தும், ஸதி ஜீவேஷ்வரயோரபேதஸஂபவே; இதரதா து கௌணோயமப்யுபகந்தவ்யஃ — இதி மந்யதே. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? ந அஹமிதி க்ராஹ்யஃ; ந ஹி அபஹதபாப்மத்வாதிகுணோ விபரீதகுணத்வேந ஷக்யதே க்ரஹீதும், விபரீதகுணோ வா அபஹதபாப்மத்வாதிகுணத்வேந; அபஹதபாப்மத்வாதிகுணஷ்ச பரமேஷ்வரஃ, தத்விபரீதகுணஸ்து ஷாரீரஃ; ஈஷ்வரஸ்ய ச ஸஂஸார்யாத்மத்வே ஈஷ்வராபாவப்ரஸங்கஃ; ததஃ ஷாஸ்த்ராநர்தக்யம்; ஸஂஸாரிணோபி ஈஷ்வராத்மத்வே அதிகார்யபாவாச்சாஸ்த்ராநர்தக்யமேவ, ப்ரத்யக்ஷாதிவிரோதஷ்ச. அந்யத்வேபி தாதாத்ம்யதர்ஷநஂ ஷாஸ்த்ராத் கர்தவ்யம் — ப்ரதிமாதிஷ்விவ விஷ்ண்வாதிதர்ஷநம் இதி சேத் — காமமேவஂ பவது; ந து ஸஂஸாரிணோ முக்ய ஆத்மா ஈஷ்வர இத்யேதத் நஃ ப்ராபயிதவ்யம்||

ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — ஆத்மேத்யேவ பரமேஷ்வரஃ ப்ரதிபத்தவ்யஃ. ததா ஹி பரமேஷ்வரப்ரக்ரியாயாஂ ஜாபாலா ஆத்மத்வேநைவ ஏதமுபகச்சந்தி — ‘த்வஂ வா அஹமஸ்மி பகவோ தேவதேஹஂ வை த்வமஸி தேவதே’ இதி; ததா அந்யேபி ‘அஹஂ ப்ரஹ்மாஸ்மி’ இத்யேவமாதய ஆத்மத்வோபகமா த்ரஷ்டவ்யாஃ. க்ராஹயந்தி ச ஆத்மத்வேநைவ ஈஷ்வரஂ வேதாந்தவாக்யாநி — ‘ஏஷ த ஆத்மா ஸர்வாந்தரஃ’ ‘ஏஷ த ஆத்மாந்தர்யாம்யமரிதஃ’ ‘தத்ஸத்யஂ ஸ ஆத்மா தத்த்வமஸி’ இத்யேவமாதீநி. யதுக்தம் — ப்ரதீகதர்ஷநமிதஂ விஷ்ணுப்ரதிமாந்யாயேந பவிஷ்யதீதி, ததயுக்தம், கௌணத்வப்ரஸங்காத், வாக்யவைரூப்யாச்ச — -யத்ர ஹி ப்ரதீகதரிஷ்டிரபிப்ரேயதே, ஸகரிதேவ தத்ர வசநஂ பவதி — யதா ‘மநோ ப்ரஹ்ம’ ‘ஆதித்யோ ப்ரஹ்ம’ இத்யாதி; இஹ புநஃ — த்வம் அஹமஸ்மி, அஹஂ ச த்வமஸீத்யாஹ — அதஃ ப்ரதீகஷ்ருதிவைரூப்யாத் அபேதப்ரதிபத்திஃ; பேததரிஷ்ட்யபவாதாச்ச; ததா ஹி — ‘அத யோந்யாஂ தேவதாமுபாஸ்தேந்யோஸாவந்யோஹமஸ்மீதி ந ஸ வேத’ ‘மரித்யோஃ ஸ மரித்யுமாப்நோதி ய இஹ நாநேவ பஷ்யதி’ ‘ஸர்வஂ தஂ பராதாத்யோந்யத்ராத்மநஃ ஸர்வஂ வேத’ இத்யேவமாத்யா பூயஸீ ஷ்ருதிஃ பேததர்ஷநமபவததி. யத்தூக்தம் — ந விருத்தகுணயோரந்யோந்யாத்மத்வஸஂபவ இதி, நாயஂ தோஷஃ, விருத்தகுணதாயா மித்யாத்வோபபத்தேஃ. யத்புநருக்தம் — ஈஷ்வராபாவப்ரஸங்க இதி, ததஸத், ஷாஸ்த்ரப்ராமாண்யாத் அநப்யுபகமாச்ச; ந ஹி ஈஷ்வரஸ்ய ஸஂஸார்யாத்மத்வஂ ப்ரதிபாத்யத இத்யப்யுபகச்சாமஃ; கிஂ தர்ஹி, ஸஂஸாரிணஃ ஸஂஸாரித்வாபோஹேந ஈஷ்வராத்மத்வஂ ப்ரதிபிபாதயிஷிதமிதி. ஏவஂ ச ஸதி அத்வைதேஷ்வரஸ்ய அபஹதபாப்மத்வாதிகுணதா விபரீதகுணதா து இதரஸ்ய — மித்யேதி வ்யவதிஷ்டதே. யதப்யுக்தம் — அதிகார்யபாவஃ ப்ரத்யக்ஷாதிவிரோதஷ்சேதி, ததப்யஸத், ப்ராக்ப்ரபோதாத் ஸஂஸாரித்வாப்யுபகமாத், தத்விஷயத்வாச்ச ப்ரத்யக்ஷாதிவ்யவஹாரஸ்ய; யத்ர த்வஸ்ய ஸர்வமாத்மைவாபூத்தத்கேந கஂ பஷ்யேத்’ இத்யாதிநா ஹி ப்ரபோதே ப்ரத்யக்ஷாத்யபாவஂ தர்ஷயதி. ப்ரத்யக்ஷாத்யபாவே ஷ்ருதேரப்யபாவப்ரஸங்க இதி சேத், ந, இஷ்டத்வாத்; ‘அத்ர பிதாபிதா பவதி’ இத்யுபக்ரம்ய, ‘வேதா அவேதாஃ’ இதி வசநாத் இஷ்யத ஏவ அஸ்மாபிஃ ஷ்ருதேரப்யபாவஃ ப்ரபோதே. கஸ்ய புநரயம் அப்ரபோத இதி சேத், யஸ்த்வஂ பரிச்சஸி தஸ்ய தே — இதி வதாமஃ. நநு அஹமீஷ்வர ஏவோக்தஃ ஷ்ருத்யா — யத்யேவஂ ப்ரதிபுத்தோஸி, நாஸ்தி கஸ்யசிதப்ரபோதஃ. யோபி தோஷஷ்சோத்யதே — கைஷ்சிதவித்யயா கில ஆத்மநஃ ஸத்விதீயத்வாத் அத்வைதாநுபபத்திரிதி, ஸோபி ஏதேந ப்ரத்யுக்தஃ. தஸ்மாத் ஆத்மேத்யேவ ஈஷ்வரே மநோ ததீத||
—————————————————–
ப்ரதீகாதிகரணம்||4.1.4||–ந ப்ரதீகே ந ஹி ஸஃ||4.1.4||-

‘மநோ ப்ரஹ்மேத்யுபாஸீதேத்யத்யாத்மமதாதிதைவதமாகாஷோ ப்ரஹ்மேதி’ ததா ‘ஆதித்யோ ப்ரஹ்மேத்யாதேஷஃ’ ‘ஸ யோ நாம ப்ரஹ்மேத்யுபாஸ்தே’ இத்யேவமாதிஷு ப்ரதீகோபாஸநேஷு ஸஂஷயஃ — கிஂ தேஷ்வபி ஆத்மக்ரஹஃ கர்தவ்யஃ, ந வேதி. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? தேஷ்வபி ஆத்மக்ரஹ ஏவ யுக்தஃ கர்தும்; கஸ்மாத்? ப்ரஹ்மணஃ ஷ்ருதிஷு ஆத்மத்வேந ப்ரஸித்தத்வாத், ப்ரதீகாநாமபி ப்ரஹ்மவிகாரத்வாத்ப்ரஹ்மத்வே ஸதி ஆத்மத்வோபபத்தேரித்யேவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — ந ப்ரதீகேஷ்வாத்மமதிஂ பத்நீயாத்; ந ஹி ஸ உபாஸகஃ ப்ரதீகாநி வ்யஸ்தாநி ஆத்மத்வேந ஆகலயேத். யத்புநஃ ப்ரஹ்மவிகாரத்வாத்ப்ரதீகாநாஂ ப்ரஹ்மத்வஂ ததஷ்ச ஆத்மத்வமிதி, ததஸத், ப்ரதீகாபாவப்ரஸங்காத்; விகாரஸ்வரூபோபமர்தேந ஹி நாமாதிஜாதஸ்ய ப்ரஹ்மத்வமேவ ஆஷ்ரிதஂ பவதி; ஸ்வரூபோபமர்தே ச நாமாதீநாஂ குதஃ ப்ரதீகத்வம் ஆத்மக்ரஹோ வா? ந ச ப்ரஹ்மண ஆத்மத்வாத், ப்ரஹ்மதரிஷ்ட்யுபதேஷேஷ்வாத்மதரிஷ்டிஃ கல்ப்யா, கர்தரித்வாத்யநிராகரணாத்; கர்தரித்வாதிஸர்வஸஂஸாரதர்மநிராகரணேந ஹி ப்ரஹ்மண
ஆத்மத்வோபதேஷஃ; ததநிராகரணேந ச உபாஸநவிதாநம். அதஷ்ச உபாஸகஸ்ய ப்ரதீகைஃ ஸமத்வாத் ஆத்மக்ரஹோ நோபபத்யதே; ந ஹி ருசகஸ்வஸ்திகயோஃ இதரேதராத்மத்வமஸ்தி; ஸுவர்ணாத்மநேவ து ப்ரஹ்மாத்மநா ஏகத்வே ப்ரதீகாபாவப்ரஸங்கமவோசாம. அதோ ந ப்ரதீகேஷ்வாத்மதரிஷ்டிஃ க்ரியதே||
—————————————————
ப்ரஹ்மதரிஷ்ட்யதிகரணம்||4.1.5||-ப்ரஹ்மதரிஷ்டிருத்கர்ஷாத்||4.1.5||–

தேஷ்வேவ உதாஹரணேஷ்வந்யஃ ஸஂஷயஃ — கிமாதித்யாதிதரிஷ்டயோ ப்ரஹ்மண்யத்யஸிதவ்யாஃ, கிஂ வா ப்ரஹ்மதரிஷ்டிராதித்யாதிஷ்விதி. குதஃ ஸஂஷயஃ? ஸாமாநாதிகரண்யே காரணாநவதாரணாத்; அத்ர ஹி ப்ரஹ்மஷப்தஸ்ய ஆதித்யாதிஷப்தைஃ ஸாமாநாதிகரண்யமுபலப்யதே, ‘ஆதித்யோ ப்ரஹ்ம’ ‘ப்ராணோ ப்ரஹ்ம’ ‘வித்யுத்ப்ரஹ்ம’ இத்யாதிஸமாநவிபக்திநிர்தேஷாத்; ந ச அத்ர ஆஞ்ஜஸஂ ஸாமாநாதிகரண்யமவகல்பதே, அர்தாந்தரவசநத்வாத்ப்ரஹ்மாதித்யாதிஷப்தாநாம்; ந ஹி பவதி — கௌரஷ்வ இதி ஸாமாநாதிகரண்யம். நநு ப்ரகரிதிவிகாரபாவாத்ப்ரஹ்மாதித்யாதீநாஂ மரிச்சராவாதிவத்ஸாமாநாதிகரண்யஂ ஸ்யாத் — நேத்யுச்யதே; விகாரப்ரவிலயோ ஹ்யேவஂ ப்ரகரிதிஸாமாநாதிகரண்யாத்ஸ்யாத், ததஷ்ச ப்ரதீகாபாவப்ரஸங்கமவோசாம; பரமாத்மவாக்யஂ சேதஂ ததாநீஂ ஸ்யாத், ததஷ்சோபாஸநாதிகாரோ பாத்யேத, பரிமிதவிகாரோபாதாநஂ ச வ்யர்தம். தஸ்மாத் ‘ப்ராஹ்மணோக்நிர்வைஷ்வாநரஃ’ இத்யாதிவத் அந்யதரத்ராந்யதரதரிஷ்ட்யத்யாஸே ஸதி, க்வ கிஂதரிஷ்டிரத்யஸ்யதாமிதி ஸஂஷயஃ. தத்ர அநியமஃ, நியமகாரிணஃ ஷாஸ்த்ரஸ்யாபாவாதித்யேவஂ ப்ராப்தம். அதவா ஆதித்யாதிதரிஷ்டய ஏவ ப்ரஹ்மணி கர்தவ்யா இத்யேவஂ ப்ராப்தம்; ஏவஂ ஹி ஆதித்யாதிதரிஷ்டிபிஃ ப்ரஹ்ம உபாஸிதஂ பவதி; ப்ரஹ்மோபாஸநஂ ச பலவதிதி ஷாஸ்த்ரமர்யாதா. தஸ்மாத் ந ப்ரஹ்மதரிஷ்டிராதித்யாதிஷ்வித்யேவஂ ப்ராப்தே —

ப்ரூமஃ — ப்ரஹ்மதரிஷ்டிரேவ ஆதித்யாதிஷு ஸ்யாதிதி. கஸ்மாத்? உத்கர்ஷாத்; ஏவம் உத்கர்ஷேண ஆதித்யாதயோ தரிஷ்டா பவந்தி, உத்கரிஷ்டதரிஷ்டேஸ்தேஷ்வத்யாஸாத்; ததா ச லௌகிகோ ந்யாயோநுகதோ பவதி; உத்கரிஷ்டதரிஷ்டிர்ஹி நிகரிஷ்டேத்யஸிதவ்யேதி லௌகிகோ ந்யாயஃ — யதா ராஜதரிஷ்டிஃ க்ஷத்தரி; ஸ ச அநுஸர்தவ்யஃ விபர்யயே ப்ரத்யவாயப்ரஸங்காத்; ந ஹி க்ஷத்தரிதரிஷ்டிபரிகரிஹீதோ ராஜா நிகர்ஷஂ நீயமாநஃ ஷ்ரேயஸே ஸ்யாத். நநு ஷாஸ்த்ரப்ராமாண்யாதநாஷங்கநீயோத்ர ப்ரத்யவாயப்ரஸங்கஃ, ந ச லௌகிகேந ந்யாயேந ஷாஸ்த்ரீயா தரிஷ்டிர்நியந்துஂ யுக்தேதி — அத்ரோச்யதே — நிர்தாரிதே ஷாஸ்த்ரார்தே ஏததேவஂ ஸ்யாத்; ஸஂதிக்தே து தஸ்மிந், தந்நிர்ணயஂ ப்ரதி லௌகிகோபி ந்யாய ஆஷ்ரீயமாணோ ந விருத்யதே; தேந ச உத்கரிஷ்டதரிஷ்ட்யத்யாஸே ஷாஸ்த்ரார்தேவதார்யமாணே, நிகரிஷ்டதரிஷ்டிமத்யஸ்யந்ப்ரத்யவேயாதிதி ஷ்லிஷ்யதே. ப்ராதம்யாச்ச ஆதித்யாதிஷப்தாநாஂ முக்யார்தத்வம் அவிரோதாத் க்ரஹீதவ்யம்; தைஃ ஸ்வார்தவரித்திபிரவருத்தாயாஂ புத்தௌ, பஷ்சாதவதரதோ ப்ரஹ்மஷப்தஸ்ய முக்யயா வரித்த்யா ஸாமாநாதிகரண்யாஸஂபவாத், ப்ரஹ்மதரிஷ்டிவிதாநார்ததைவ அவதிஷ்டதே. இதி-பரத்வாதபி ப்ரஹ்மஷப்தஸ்ய ஏஷ ஏவார்தோ ந்யாய்யஃ; ததா ஹி — ‘ப்ரஹ்மேத்யாதேஷஃ’ ‘ப்ரஹ்மேத்யுபாஸீத’ ‘ப்ரஹ்மேத்யுபாஸ்தே’ இதி ச ஸர்வத்ரேதிபரஂ ப்ரஹ்மஷப்தமுச்சாரயதி, ஷுத்தாஂஸ்து ஆதித்யாதிஷப்தாந்; ததஷ்ச யதா ஷுக்திகாஂ ரஜதமிதி ப்ரத்யேதீத்யத்ர, ஷுக்திவசந ஏவ ஷுக்திகாஷப்தஃ, ரஜதஷப்தஸ்து ரஜதப்ரதீதிலக்ஷணார்தஃ — ப்ரத்யேத்யேவ ஹி கேவலஂ ரஜதமிதி, ந து தத்ர ரஜதமஸ்தி — -ஏவமத்ராபி ஆதித்யாதீந்ப்ரஹ்மேதி ப்ரதீயாதிதி கம்யதே. வாக்யஷேஷோபி ச த்விதீயாநிர்தேஷேந ஆதித்யாதீநேவ உபாஸ்திக்ரியயா வ்யாப்யமாநாந்தர்ஷயதி — ‘ஸ ய ஏததேவஂ வித்வாநாதித்யஂ ப்ரஹ்மேத்யுபாஸ்தே’ ‘யோ வாசஂ ப்ரஹ்மேத்யுபாஸ்தே’ ‘யஃ ஸஂகல்பஂ ப்ரஹ்மேத்யுபாஸ்தே’ இதி ச. யத்தூக்தம்- ப்ரஹ்மோபாஸநமேவாத்ர ஆதரணீயஂ பலவத்த்வாயேதி, ததயுக்தம், உக்தேந ந்யாயேந ஆதித்யாதீநாமேவ உபாஸ்யத்வாவகமாத்; பலஂ து அதித்யாத்யுபாஸந இவ ஆதித்யாத்யுபாஸநேபி ப்ரஹ்மைவ தாஸ்யதி, ஸர்வாத்யக்ஷத்வாத்; வர்ணிதஂ சைதத் ‘பலமத உபபத்தேஃ’ இத்யத்ர. ஈதரிஷஂ ச அத்ர ப்ரஹ்மண உபாஸ்யத்வம், யத்ப்ரதீகேஷு தத்தரிஷ்ட்யத்யாரோபணம் — ப்ரதிமாதிஷ்விவ விஷ்ண்வாதீநாம்||
——————————————————–
ஆதித்யாதிமத்யதிகரணம்||4.1.6||–ஆதித்யாதிமதயஷ்சாங்க உபபத்தேஃ||4.1.6||–

‘ய ஏவாஸௌ தபதி தமுத்கீதமுபாஸீத’ ‘லோகேஷு பஞ்சவிதஂ ஸாமோபாஸீத’ ‘வாசி ஸப்தவிதஂ ஸாமோபாஸீத ‘ ‘இயமேவர்கக்நிஃ ஸாம’ இத்யேவமாதிஷு அங்காவபத்தேஷூபாஸநேஷு ஸஂஷயஃ — கிமாதித்யாதிஷு உத்கீதாதிதரிஷ்டயோ விதீயந்தே, கிஂ வா உத்கீதாதிஷ்வேவ ஆதித்யாதிதரிஷ்டய இதி. தத்ர அநியமஃ, நியமகாரணாபாவாத் — இதி ப்ராப்தம்; ந ஹி அத்ர ப்ரஹ்மண இவ கஸ்யசிதுத்கர்ஷவிஷேஷோவதார்யதே; ப்ரஹ்ம ஹி ஸமஸ்தஜகத்காரணத்வாத்
அபஹதபாப்மத்வாதிகுணயோகாச்ச ஆதித்யாதிப்ய உத்கரிஷ்டமிதி ஷக்யமவதாரயிதும்; ந து ஆதித்யோத்கீதாதீநாஂ விகாரத்வாவிஷேஷாத் கிஂசிதுத்கர்ஷவிஷேஷாவதாரணே காரணமஸ்தி. அதவா நியமேநைவ உத்கீதாதிமதய ஆதித்யாதிஷு அத்யஸ்யேரந்; கஸ்மாத்? கர்மாத்மகத்வாதுத்கீதாதீநாம், கர்மணஷ்ச பலப்ராப்திப்ரஸித்தேஃ; உத்கீதாதிமதிபிருபாஸ்யமாநா ஆதித்யாதயஃ கர்மாத்மகாஃ ஸந்தஃ பலஹேதவோ பவிஷ்யந்தி. ததா ச ‘இயமேவர்கக்நிஃ ஸாம’ இத்யத்ர ‘ததேததேதஸ்யாமரிச்யத்யூடஂ ஸாம’ இதி றக்ஷப்தேந பரிதிவீஂ நிர்திஷதி, ஸாமஷப்தேநாக்நிம்; தச்ச பரிதிவ்யக்ந்யோஃ றக்ஸாமதரிஷ்டிசிகீர்ஷாயாமவகல்பதே, ந றக்ஸாமயோஃ பரிதிவ்யக்நிதரிஷ்டிசிகீர்ஷாயாம்; க்ஷத்தரி ஹி ராஜதரிஷ்டிகரணாத் ராஜஷப்த உபசர்யதே, ந ராஜநி க்ஷத்தரிஷப்தஃ. அபி ச ‘லோகேஷு பஞ்சவிதஂ ஸாமோபாஸீத’ இதி அதிகரணநிர்தேஷாத் லோகேஷு ஸாம அத்யஸிதவ்யமிதி ப்ரதீயதே; ‘ஏதத்காயத்ரஂ ப்ராணேஷு ப்ரோதம்’ இதி ச ஏததேவ தர்ஷயதி. ப்ரதமநிர்திஷ்டேஷு ச ஆதித்யாதிஷு சரமநிர்திஷ்டஂ ப்ரஹ்மாத்யஸ்தம் — ‘ஆதித்யோ ப்ரஹ்மேத்யாதேஷஃ’ இத்யாதிஷு; ப்ரதமநிர்திஷ்டாஷ்ச பரிதிவ்யாதயஃ, சரமநிர்திஷ்டா ஹிஂகாராதயஃ — ‘பரிதிவீ ஹிஂகாரஃ’ இத்யாதிஷ்ருதிஷு. அதஃ அநங்கேஷ்வாதித்யாதிஷு அங்கமதிக்ஷேப இத்யேவஂ ப்ராப்தே —

ப்ரூமஃ — ஆதித்யாதிமதய ஏவ அங்கேஷு உத்கீதாதிஷு க்ஷிப்யேரந்; குதஃ? உபபத்தேஃ; உபபத்யதே ஹி ஏவம் அபூர்வஸஂநிகர்ஷாத் ஆதித்யாதிமதிபிஃ ஸஂஸ்க்ரியமாணேஷு உத்கீதாதிஷு கர்மஸமரித்திஃ. ‘யதேவ வித்யயா கரோதி ஷ்ரத்தயோபநிஷதா ததேவ வீர்யவத்தரஂ பவதி’ இதி ச வித்யாயாஃ கர்மஸமரித்திஹேதுத்வஂ தர்ஷயதி. பவது கர்மஸமரித்திபலேஷ்வேவம்; ஸ்வதந்த்ரபலேஷு து கதம் — ‘ய ஏததேவஂ வித்வா்லோகேஷு பஞ்சவிதஂ ஸாமோபாஸ்தே’ இத்யாதிஷு? தேஷ்வபி அதிகரிதாதிகாராத் ப்ரகரிதாபூர்வஸஂநிகர்ஷேணைவ பலகல்பநா யுக்தா, கோதோஹநாதிநியமவத். பலாத்மகத்வாச்ச ஆதித்யாதீநாம் உத்கீதாதிப்யஃ கர்மாத்மகேப்யஃ உத்கர்ஷோபபத்திஃ; ஆதித்யாதிப்ராப்திலக்ஷணஂ ஹி கர்மபலஂ ஷிஷ்யதே ஷ்ருதிஷு. அபி ச ‘ஓமித்யேததக்ஷரமுத்கீதமுபாஸீத’ ‘கல்வேதஸ்யைவாக்ஷரஸ்யோபவ்யாக்யாநஂ பவதி’ இதி ச உத்கீதமேவ உபாஸ்யத்வேநோபக்ரம்ய, ஆதித்யாதிமதீர்விததாதி. யத்தூக்தம் — உத்கீதாதிமதிபிருபாஸ்யமாநா ஆதித்யாதயஃ கர்மபூயஂ பூத்வா பலஂ கரிஷ்யந்தீதி, ததயுக்தம், ஸ்வயமேவோபாஸநஸ்ய கர்மத்வாத் பலவத்த்வோபபத்தேஃ ஆதித்யாதிபாவேநாபி ச தரிஷ்யமாநாநாமுத்கீதாதீநாஂ கர்மாத்மகத்வாநபாயாத். ‘ததேததேதஸ்யாமரிச்யத்யூடஂ ஸாம’ இதி து லாக்ஷணிக ஏவ பரிதிவ்யக்ந்யோஃ றக்ஸாமஷப்தப்ரயோகஃ; லக்ஷணா ச யதாஸஂபவஂ ஸஂநிகரிஷ்டேந விப்ரகரிஷ்டேந வா ஸ்வார்தஸஂபந்தேந ப்ரவர்ததே; தத்ர யத்யபி றக்ஸாமயோஃ பரிதிவ்யக்நிதரிஷ்டிசிகீர்ஷா, ததாபி ப்ரஸித்தயோஃ றக்ஸாமயோர்பேதேநாநுகீர்தநாத், பரிதிவ்யக்ந்யோஷ்ச ஸஂநிதாநாத், தயோரேவ ஏஷ றக்ஸாமஷப்தப்ரயோகஃ றக்ஸாமஸஂபந்தாதிதி நிஷ்சீயதே; க்ஷத்தரிஷப்தோபி ஹி குதஷ்சித்காரணாத்ராஜாநமுபஸர்பந் ந நிவாரயிதுஂ பார்யதே. ‘இயமேவர்க்’ இதி ச யதாக்ஷரந்யாஸம் றச ஏவ பரிதிவீத்வமவதாரயதி; பரிதிவ்யா ஹி றக்த்வேவதார்யமாணே — இயமரிகேவேத்யக்ஷரந்யாஸஃ ஸ்யாத். ‘ய ஏவஂ வித்வாந்ஸாம காயதி’ இதி ச அங்காஷ்ரயமவவிஜ்ஞாநமுபஸஂஹரதி, ந பரிதிவ்யாத்யாஷ்ரயம். ததா ‘லோகேஷு பஞ்சவிதஂ ஸாமோபாஸீத’ இதி யத்யபி ஸப்தமீநிர்திஷ்டா லோகாஃ, ததாபி ஸாம்ந்யேவ தே அத்யஸ்யேரந், த்விதீயாநிர்தேஷேந ஸாம்ந உபாஸ்யத்வாவகமாத்; ஸாமநி ஹி லோகேஷ்வத்யஸ்யமாநேஷு ஸாம லோகாத்மநோபாஸிதஂ பவதி, அந்யதா புநஃ லோகாஃ ஸாமாத்மநாஉபாஸிதாஃ ஸ்யுஃ. ஏதேந ‘ஏதத்காயத்ரஂ ப்ராணேஷு ப்ரோதம்’ இத்யாதி வ்யாக்யாதம். யத்ராபி துல்யோ த்விதீயாநிர்தேஷஃ ‘அத கல்வமுமாதித்யஂ ஸப்தவிதஂ ஸாமோபாஸீத’ இதி, தத்ராபி — ‘ஸமஸ்தஸ்ய கலு ஸாம்ந உபாஸநஂ ஸாது’ ‘இதிஂ து பஞ்சவிதஸ்ய’ ‘அத ஸப்தவிதஸ்ய ‘ இதி ச ஸாம்ந ஏவ உபாஸ்யத்வோபக்ரமாத் — தஸ்மிந்நேவ ஆதித்யாத்யத்யாஸஃ. ஏதஸ்மாதேவ ச ஸாம்ந உபாஸ்யத்வாவகமாத் ‘பரிதிவீ ஹிஂகாரஃ’ இத்யாதிநிர்தேஷவிபர்யயேபி ஹிஂகாராதிஷ்வேவ பரிதிவ்யாதிதரிஷ்டிஃ. தஸ்மாத் அநங்காஷ்ரயா ஆதித்யாதிமதயஃ அங்கேஷூத்கீதாதிஷு க்ஷிப்யேரந்நிதி ஸித்தம்||
——————————————————————-
ஆஸீநாதிகரணம்||4.1.7||–ஆஸீநஃ ஸம்பவாத்||4.1.7||–

கர்மாங்கஸஂபத்தேஷு தாவத் உபாஸநேஷு கர்மதந்த்ரத்வாத் ந ஆஸநாதிசிந்தா; நாபி ஸம்யக்தர்ஷநே, வஸ்துதந்த்ரத்வாத்விஜ்ஞாநஸ்ய; இதரேஷு து உபாஸநேஷு கிம் அநியமேந திஷ்டந் ஆஸீநஃ ஷயாநோ வா ப்ரவர்தேத உத நியமேந ஆஸீந ஏவேதி சிந்தயதி. தத்ர மாநஸத்வாவதுபாஸநஸ்ய அநியமஃ ஷரீரஸ்திதேரித்யேவஂ ப்ராப்தே, ப்ரவீதி — ஆஸீந ஏவோபாஸீதேதி; குதஃ? ஸஂபவாத். உபாஸநஂ நாம ஸமாநப்ரத்யயப்ரவாஹகரணம்; ந ச தத் கச்சதோ தாவதோ வா
ஸஂபவதி, கத்யாதீநாஂ சித்தவிக்ஷேபகரத்வாத்; திஷ்டதோபி தேஹதாரணே வ்யாபரிதஂ மநோ ந ஸூக்ஷ்மவஸ்துநிரீக்ஷணக்ஷமஂ பவதி; ஷயாநஸ்யாபி அகஸ்மாதேவ நித்ரயா அபிபூயதே; ஆஸீநஸ்ய து ஏவஂஜாதீயகோ பூயாந்தோஷஃ ஸுபரிஹர இதி ஸஂபவதி தஸ்யோபாஸநம்||
————————————————
த்யாநாச்ச||4.1.8||

அபி ச த்யாயத்யர்த ஏஷஃ, யத்ஸமாநப்ரத்யயப்ரவாஹகரணம்; த்யாயதிஷ்ச ப்ரஷிதிலாங்கசேஷ்டேஷு ப்ரதிஷ்டிததரிஷ்டிஷு ஏகவிஷயாக்ஷிப்தசித்தேஷு உபசர்யமாணோ தரிஷ்யதே — த்யாயதி பகஃ, த்யாயதி ப்ரோஷிதபந்துரிதி. ஆஸீநஷ்ச அநாயாஸோ பவதி; தஸ்மாதபி ஆஸீநகர்மோபாஸநம்||
———————————————
அசலத்வஂ சாபேக்ஷ்ய||4.1.9||

அபி ச ‘த்யாயதீவ பரிதிவீ’ இத்யத்ர பரிதிவ்யாதிஷு அசலத்வமேவாபேக்ஷ்ய த்யாயதிவாதோ பவதி; தச்ச லிங்கம் உபாஸநஸ்ய ஆஸீநகர்மத்வே||
————————————————————–
ஸ்மரந்தி ச||4.1.10||

ஸ்மரந்த்யபி ச ஷிஷ்டா உபாஸநாங்கத்வேந ஆஸநம் — ‘ஷுசௌ தேஷே ப்ரதிஷ்டாப்ய ஸ்திரமாஸநமாத்மநஃ’ இத்யாதிநா. அத ஏவ பத்மகாதீநாமாஸநவிஷேஷாணாமுபதேஷோ யோகஷாஸ்த்ரே||
————————————————————
ஏகாக்ரதாதிகரணம்||4.1.11||–யத்ரைகாக்ரதா தத்ராவிஷேஷாத்||4.1.11||–

திக்தேஷகாலேஷு ஸஂஷயஃ — கிமஸ்தி கஷ்சிந்நியமஃ, நாஸ்தி வேதி. ப்ராயேண வைதிகேஷ்வாரம்பேஷு திகாதிநியமதர்ஷநாத், ஸ்யாதிஹாபி கஷ்சிந்நியம இதி யஸ்ய மதிஃ, தஂ ப்ரத்யாஹ — திக்தேஷகாலேஷு அர்தலக்ஷண ஏவ நியமஃ; யத்ரைவ அஸ்ய திஷி தேஷே காலே வா மநஸஃ ஸௌகர்யேணைகாக்ரதா பவதி, தத்ரைவோபாஸீத, ப்ராசீதிக்பூர்வாஹ்ணப்ராசீநப்ரவணாதிவத் விஷேஷாஷ்ரவணாத், ஏகாக்ரதாயா இஷ்டாயாஃ ஸர்வத்ராவிஷேஷாத். நநு விஷேஷமபி கேசிதாமநந்தி — ‘ஸமே ஷுசௌ ஷர்கராவஹ்நிவாலுகாவிவர்ஜிதே ஷப்தஜலாஷ்ரயாதிபிஃ. மநோநுகூலே ந து சக்ஷுபீடநே குஹாநிவாதாஷ்ரயணே ப்ரயோஜயேத்’ இதி யதேதி — உச்யதே; ஸத்யமஸ்தி ஏவஂஜாதீயகோ நியமஃ; ஸதி த்வேதஸ்மிந், தத்கதேஷு விஷேஷேஷ்வநியம இதி ஸுஹரித்பூத்வா ஆசார்ய ஆசஷ்டே. ‘மநோநுகூலே’ இதி சைஷா ஷ்ருதிஃ யத்ரைகாக்ரதா தத்ரைவ-இத்யேததேவ தர்ஷயதி||
——————————————————-
ஆப்ராயணாதிகரணம்||4.1.12||-ஆப்ராயணாத்தத்ராபி ஹி தரிஷ்டம்||4.1.12||–

ஆவரித்திஃ ஸர்வோபாஸநேஷ்வாதர்தவ்யேதி ஸ்திதமாத்யேதிகரணே; தத்ர யாநி தாவத் ஸம்யக்தர்ஷநார்தாந்யுபாஸநாநி, தாநி அவகாதாதிவத் கார்யபர்யவஸாநாநீதி ஜ்ஞாதமேவ ஏஷாமாவரித்திஂபரிமாணம்; ந ஹி ஸம்யக்தர்ஷநே கார்யே நிஷ்பந்நே யத்நாந்தரஂ கிஂசிச்சாஸிதுஂ ஷக்யம், அநியோஜ்யப்ரஹ்மாத்மத்வப்ரதிபத்தேஃ ஷாஸ்த்ரஸ்யாவிஷயத்வாத். யாநி புநஃ அப்யுதயபலாநி, தேஷ்வேஷா சிந்தா — கிஂ கியந்தஂசித்காலஂ ப்ரத்யயமாவர்த்ய உபரமேத், உத யாவஜ்ஜீவமாவர்தயேதிதி. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? கியந்தஂசித்காலஂ ப்ரத்யயமப்யஸ்ய உத்ஸரிஜேத், ஆவரித்திவிஷிஷ்டஸ்யோபாஸநஷப்தார்தஸ்ய கரிதத்வாதித்யேவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — ஆ ப்ராயணாதேவ ஆவர்தயேத்ப்ரத்யயம், அந்த்யப்ரத்யயவஷாததரிஷ்டபலப்ராப்தேஃ; கர்மாண்யபி ஹி ஜந்மாந்தரோபபோக்யஂ பலமாரபமாணாநி ததநுரூபஂ பாவநாவிஜ்ஞாநஂ ப்ராயணகாலே ஆக்ஷிபந்தி — -‘ஸவிஜ்ஞாநோ பவதி ஸவிஜ்ஞாநமேவாந்வவக்ராமதி’ ‘யச்சித்தஸ்தேநைஷ ப்ராணமாயாதி’ ‘ப்ராணஸ்தேஜஸா யுக்தஃ ஸஹாத்மநா யதாஸஂகல்பிதஂ லோகஂ நயதி’ இதி சைவமாதிஷ்ருதிப்யஃ; தரிணஜலூகாநிதர்ஷநாச்ச; ப்ரத்யயாஸ்த்வேதே ஸ்வரூபாநுவரித்திஂ முக்த்வா கிமந்யத் ப்ராயணகாலபாவி பாவநாவிஜ்ஞாநமபேக்ஷேரந். தஸ்மாத் யே ப்ரதிபத்தவ்யபலபாவநாத்மகாஃ ப்ரத்யயாஃ, தேஷு ஆ ப்ராயணாத் ஆவரித்திஃ. ததா ச ஷ்ருதிஃ — ‘ஸ யாவத்க்ரதுரயமஸ்மால்லோகாத்ப்ரைதி’ இதி ப்ராயணகாலேபி ப்ரத்யயாநுவரித்திஂ தர்ஷயதி.
ஸ்மரிதிரபி — ‘யஂ யஂ வாபி ஸ்மரந்பாவஂ த்யஜத்யந்தே கலேபரம். தஂ தமேவைதி கௌந்தய ஸதா தத்பாவபாவிதஃ’ இதி, ‘ப்ரயாணகாலே மநஸாசலேந’ இதி ச. ‘ஸோந்தவேலாயாமேதத்த்ரயஂ ப்ரதிபத்யேத’ இதி ச மரணவேலாயாமபி கர்தவ்யஷேஷஂ ஷ்ராவயதி||
———————————————————–
தததிகமாதிகரணம்||4.1.13||-தததிகம உத்தரபூர்வாகயோரஷ்லேஷவிநாஷௌ தத்வ்யபதேஷாத்||4.1.13||–

கதஸ்தரிதீயஷேஷஃ; அதேதாநீஂ ப்ரஹ்மவித்யாபலஂ ப்ரதி சிந்தா ப்ரதாயதே. ப்ரஹ்மாதிகமே ஸதி தத்விபரீதபலஂ துரிதஂ க்ஷீயதே, ந க்ஷீயதே வேதி ஸஂஷயஃ. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? பலார்தத்வாத்கர்மணஃ பலமதத்த்வா ந ஸஂபாவ்யதே க்ஷயஃ; பலதாயிநீ ஹி அஸ்ய ஷக்திஃ ஷ்ருத்யா ஸமதிகதா; யதி தத் அந்தரேணைவ பலோபபோகமபவரிஜ்யேத, ஷ்ருதிஃ கதர்திதா ஸ்யாத்; ஸ்மரந்தி ச — ‘ந ஹி கர்ம க்ஷீயதே’ இதி. நந்வேவஂ ஸதி ப்ராயஷ்சித்தோபதேஷோநர்தகஃ ப்ராப்நோதி — நைஷ தோஷஃ, ப்ராயஷ்சித்தாநாஂ நைமித்திகத்வோபபத்தேஃ கரிஹதாஹேஷ்ட்யாதிவத். அபி ச ப்ராயஷ்சித்தாநாஂ தோஷஸஂயோகேந விதாநாத்பவேதபி தோஷக்ஷபணார்ததா; ந த்வேவஂ ப்ரஹ்மவித்யாயாஂ விதாநமஸ்தி. நந்வநப்யுபகம்யமாநே ப்ரஹ்மவிதஃ கர்மக்ஷயே தத்பலஸ்யாவஷ்யபோக்தவ்யத்வாதநிர்மோக்ஷஃ ஸ்யாத் — நேத்யுச்யதே; தேஷகாலநிமித்தாபேக்ஷோ மோக்ஷஃ கர்மபலவத் பவிஷ்யதி. தஸ்மாந்ந ப்ரஹ்மாதிகமே துரிதநிவரித்திரித்யேவஂ ப்ராப்தே —

ப்ரூமஃ — தததிகமே ப்ரஹ்மாதிகமே ஸதி உத்தரபூர்வயோரகயோரஷ்லேஷவிநாஷௌ பவதஃ — உத்தரஸ்ய அஷ்லேஷஃ, பூர்வஸ்ய விநாஷஃ. கஸ்மாத்? தத்வ்யபதேஷாத்; ததா ஹி ப்ரஹ்மவித்யாப்ரக்ரியாயாஂ ஸஂபாவ்யமாநஸஂபந்தஸ்ய ஆகாமிநோ துரிதஸ்யாநபிஸஂபந்தஂ விதுஷோ வ்யபதிஷதி — ‘யதா புஷ்கரபலாஷ ஆபோ ந ஷ்லிஷ்யந்த ஏவமேவஂவிதி பாபஂ கர்ம ந ஷ்லிஷ்யதே’ இதி; ததா விநாஷமபி பூர்வோபசிதஸ்ய துரிதஸ்ய வ்யபதிஷதி — ‘தத்யதேஷீகாதூலமக்நௌ ப்ரோதஂ ப்ரதூயேதைவஂ ஹாஸ்ய ஸர்வே பாப்மாநஃ ப்ரதூயந்தே’ இதி; அயமபரஃ கர்மக்ஷயவ்யபதேஷோ பவதி — ‘பித்யதே ஹரிதயக்ரந்திஷ்சித்யந்தே ஸர்வஸஂஷயாஃ. க்ஷீயந்தே சாஸ்ய கர்மாணி தஸ்மிந்தரிஷ்டே பராவரே’ இதி. யதுக்தம் — அநுபபுக்தபலஸ்ய கர்மணஃ க்ஷயகல்பநாயாஂ ஷாஸ்த்ரஂ கதர்திதஂ ஸ்யாதிதி, நைஷ தோஷஃ; ந ஹி வயஂ கர்மணஃ பலதாயிநீஂ ஷக்திமவஜாநீமஹே; வித்யத ஏவ ஸா; ஸா து வித்யாதிநா காரணாந்தரேண ப்ரதிபத்யத இதி வதாமஃ; ஷக்திஸத்பாவமாத்ரே ச ஷாஸ்த்ரஂ வ்யாப்ரியதே, ந ப்ரதிபந்தாப்ரதிபந்தயோரபி. ‘ந ஹி கர்ம க்ஷீயதே’ இத்யேததபி ஸ்மரணமௌத்ஸர்கிகம் — ந ஹி போகாதரிதே கர்ம க்ஷீயதே ததர்தத்வாதிதி; இஷ்யத ஏவ து ப்ராயஷ்சித்தாதிநா தஸ்ய க்ஷயஃ — -‘ஸர்வஂ பாப்மாநஂ தரதி, தரதி ப்ரஹ்மஹத்யாம், யோஷ்வமேதேந யஜதே, ய உ சைநமேவஂ வேத’ இத்யாதி ஷ்ருதிஸ்மரிதிப்யஃ. யத்தூக்தம் — நைமித்திகாநி ப்ராயஷ்சித்தாநி பவிஷ்யந்தீதி, ததஸத், தோஷஸஂயோகேந சோத்யமாநாநாமேஷாஂ தோஷநிர்காதபலஸஂபவே பலாந்தரகல்பநாநுபபத்தேஃ. யத்புநரேததுக்தம் — ந ப்ராயஷ்சித்தவத் தோஷக்ஷயோத்தேஷேந வித்யாவிதாநமஸ்தீதி, அத்ர ப்ரூமஃ — ஸகுணாஸு தாவத்வித்யாஸு வித்யத ஏவ விதாநம், தாஸு ச வாக்யஷேஷே ஐஷ்வர்யப்ராப்திஃ பாபநிவரித்திஷ்ச வித்யாவத உச்யதே, தயோஷ்சாவிவக்ஷாகாரணஂ நாஸ்தி — இத்யதஃ பாப்மப்ரஹாணபூர்வகைஷ்வர்யப்ராப்திஃ தாஸாஂ பலமிதி நிஷ்சீயதே; நிர்குணாயாஂ து வித்யாயாஂ யத்யபி விதாநஂ நாஸ்தி, ததாபி அகர்த்ராத்மத்வபோதாத்கர்மப்ரதாஹஸித்திஃ. அஷ்லேஷ இதி ச ஆகாமிஷு கர்மஸு கர்தரித்வமேவ ந ப்ரதிபத்யதே ப்ரஹ்மவிதிதி தர்ஷயதி. அதிக்ராந்தேஷு து யத்யபி மித்யாஜ்ஞாநாத்கர்தரித்வஂ ப்ரதிபேத இவ, ததாபி வித்யாஸாமர்த்யாந்மித்யாஜ்ஞாநநிவரித்தேஃ தாந்யபி ப்ரவிலீயந்த இத்யாஹ — விநாஷ இதி. பூர்வஸித்தகர்தரித்வபோக்தரித்வவிபரீதஂ ஹி த்ரிஷ்வபி காலேஷ்வகர்தரித்வாபோக்தரித்வஸ்வரூபஂ ப்ரஹ்மாஹமஸ்மி, நேதஃ பூர்வமபி கர்தா போக்தா வா அஹமாஸம், நேதாநீம், நாபி பவிஷ்யத்காலே — இதி ப்ரஹ்மவிதவகச்சதி; ஏவமேவ ச மோக்ஷ உபபத்யதே; அந்யதா ஹி அநாதிகாலப்ரவரித்தாநாஂ கர்மணாஂ க்ஷயாபாவே மோக்ஷாபாவஃ ஸ்யாத். ந ச தேஷகாலநிமித்தாபேக்ஷோ மோக்ஷஃ கர்மபலவத் பவிதுமர்ஹதி; அநித்யத்வப்ரஸங்காத், பரோக்ஷத்வாநுபபத்தேஷ்ச ஜ்ஞாநபலஸ்ய. தஸ்மாத் ப்ரஹ்மாதிகமே துரிதக்ஷய இதி ஸ்திதம்||
——————————————————–
இதராஸஂஷ்லேஷாதிகரணம்|| 4.1.14||–இதரஸ்யாப்யேவமஸஂஷ்லேஷஃ பாதே து||4.1.14||–

பூர்வஸ்மிந்நதிகரணே பந்தஹேதோரகஸ்ய ஸ்வாபாவிகஸ்ய அஷ்லேஷவிநாஷௌ ஜ்ஞாநநிமித்தௌ ஷாஸ்த்ரவ்யபதேஷாந்நிரூபிதௌ; தர்மஸ்ய புநஃ ஷாஸ்த்ரீயத்வாத் ஷாஸ்த்ரீயேண ஜ்ஞாநேந அவிரோத இத்யாஷங்க்ய தந்நிராகரணாய பூர்வாதிகரணந்யாயாதிதேஷஃ க்ரியதே — இதரஸ்யாபி புண்யஸ்ய கர்மணஃ ஏவம் அகவத் அஸஂஷ்லேஷோ விநாஷஷ்ச ஜ்ஞாநவதோ பவதஃ; குதஃ? தஸ்யாபி
ஸ்வபலஹேதுத்வேந ஜ்ஞாநபலப்ரதிபந்தித்வப்ரஸங்காத், ‘உபே உ ஹைவைஷ ஏதே தரதி’ இத்யாதிஷ்ருதிஷு ச துஷ்கரிதவத்ஸுகரிதஸ்யாபி ப்ரணாஷவ்யபதேஷாத், அகர்த்ராத்மத்வபோதநிமித்தஸ்ய ச கர்மக்ஷயஸ்ய ஸுகரிததுஷ்கரிதயோஸ்துல்யத்வாத், ‘க்ஷீயந்தே சாஸ்ய கர்மாணி’ இதி ச அவிஷேஷஷ்ருதேஃ. யத்ராபி கேவல ஏவ பாப்மஷப்தஃ பட்யதே, தத்ராபி தேநைவ புண்யமப்யாகலிதமிதி த்ரஷ்டவ்யம், ஜ்ஞாநாபேக்ஷயா நிகரிஷ்டபலத்வாத். அஸ்தி ச ஷ்ருதௌ புண்யேபி பாப்மஷப்தஃ — ‘நைநஂ ஸேதுமஹோராத்ரே தரதஃ’ இத்யத்ர ஸஹ துஷ்கரிதேந ஸுகரிதமப்யநுக்ரம்ய, ‘ஸர்வே பாப்மாநோதோ நிவர்தந்தே’ இத்யவிஷேஷேணைவ ப்ரகரிதே புண்யே பாப்மஷப்தப்ரயோகாத். ‘பாதே து’ இதி து-ஷப்தோவதாரணார்தஃ. ஏவஂ தர்மாதர்மயோர்பந்தஹேத்வோஃ வித்யாஸாமர்த்யாதஷ்லேஷவிநாஷஸித்தேஃ அவஷ்யஂபாவிநீ விதுஷஃ ஷரீரபாதே முக்திரித்யவதாரயதி||
——————————————————–
அநாரப்தாதிகரணம்||4.1.15||-அநாரப்தகார்யே ஏவ து பூர்வே ததவதேஃ||4.1.15||-

பூர்வயோரதிகரணயோர்ஜ்ஞாநநிமித்தஃ ஸுகரிததுஷ்கரிதயோர்விநாஷோவதாரிதஃ; ஸ கிமவிஷேஷேண ஆரப்தகார்யயோரநாரப்தகார்யயோஷ்ச பவதி, உத விஷேஷேணாநாரப்தகார்யயோரேவேதி விசார்யதே. தத்ர ‘உபே உ ஹைவைஷ ஏதே தரதி’ இத்யேவமாதிஷ்ருதிஷ்வவிஷேஷஷ்ரவணாதவிஷேஷேணைவ க்ஷய இத்யேவஂ ப்ராப்தே, ப்ரத்யாஹ — அநாரப்தகார்யே ஏவ த்விதி. அப்ரவரித்தபலே ஏவ பூர்வே ஜந்மாந்தரஸஂசிதே, அஸ்மிந்நபி ச ஜந்மநி ப்ராக்ஜ்ஞாநோத்பத்தேஃ ஸஂசிதே, ஸுகரிததுஷ்கரிதே ஜ்ஞாநாதிகமாத் க்ஷீயேதே; ந து ஆரப்தகார்யே ஸாமிபுக்தபலே, யாப்யாமேதத் ப்ரஹ்மஜ்ஞாநாயதநஂ ஜந்ம நிர்மிதம். குத ஏதத்? ‘தஸ்ய தாவதேவ சிரஂ யாவந்ந விமோக்ஷ்யேத ஸஂபத்ஸ்யே’ இதி ஷரீரபாதாவதிகரணாத்க்ஷேமப்ராப்தேஃ; இதரதா ஹி ஜ்ஞாநாதஷேஷகர்மக்ஷயே ஸதி ஸ்திதிஹேத்வபாவாத் ஜ்ஞாநப்ராப்த்யநந்தரமேவ க்ஷேமமஷ்நுவீத; தத்ர ஷரீரபாதப்ரதீக்ஷாஂ ந ஆசக்ஷீத. நநு வஸ்துபலேநைவ அயமகர்த்ராத்மாவபோதஃ கர்மாணி க்ஷபயந் கதஂ காநிசித்க்ஷபயேத் காநிசிச்சோபேக்ஷேத? ந ஹி ஸமாநேக்நிபீஜஸஂபர்கே, கேஷாஂசித்பீஜஷக்திஃ க்ஷீயதே, கேஷாஂசிந்ந க்ஷீயதே — இதி ஷக்யமங்கீகர்துமிதி; உச்யதே — ந தாவதநாஷ்ரித்ய ஆரப்தகார்யஂ கர்மாஷயஂ ஜ்ஞாநோத்பத்திருபபத்யதே; ஆஷ்ரிதே ச தஸ்மிந்குலாலசக்ரவத்ப்ரவரித்தவேகஸ்ய அந்தராலே ப்ரதிபந்தாஸஂபவாத் பவதி வேகக்ஷயப்ரதிபாலநம். அகர்த்ராத்மபோதோபி ஹி மித்யாஜ்ஞாநபாதநேந கர்மாண்யுச்சிநத்தி; பாதிதமபி து மித்யாஜ்ஞாநஂ த்விசந்த்ரஜ்ஞாநவத்ஸஂஸ்காரவஷாத்கஂசித்காலமநுவர்தத ஏவ. அபி ச நைவாத்ர விவதிதவ்யம் — ப்ரஹ்மவிதா கஂசித்காலஂ ஷரீரஂ த்ரியதே ந வா த்ரியத இதி; கதஂ ஹி ஏகஸ்ய ஸ்வஹரிதயப்ரத்யயஂ ப்ரஹ்மவேதநஂ தேஹதாரணஂ ச அபரேண ப்ரதிக்ஷேப்துஂ ஷக்யேத? ஷ்ருதிஸ்மரிதிஷு ச ஸ்திதப்ரஜ்ஞலக்ஷணநிர்தேஷேந ஏததேவ நிருச்யதே. தஸ்மாதநாரப்தகார்யயோரேவ ஸுகரிததுஷ்கரிதயோர்வித்யாஸாமர்த்யாத்க்ஷய இதி நிர்ணயஃ||
———————————————————-
அக்நிஹோத்ராத்யதிகரணம்||4.1.16||–அக்நிஹோத்ராதி து தத்கார்யாயைவ தத்தர்ஷநாத்||4.1.16||–

புண்யஸ்யாப்யஷ்லேஷவிநாஷயோரகந்யாயோதிதிஷ்டஃ; ஸோதிதேஷஃ ஸர்வபுண்யவிஷய இத்யாஷங்க்ய ப்ரதிவக்தி — அக்நிஹோத்ராதி த்விதி. து-ஷப்த ஆஷங்காமபநுததி; யந்நித்யஂ கர்ம வைதிகமக்நிஹோத்ராதி, தத் தத்கார்யாயைவ பவதி; ஜ்ஞாநஸ்ய யத்கார்யஂ ததேவ அஸ்யாபி கார்யமித்யர்தஃ; குதஃ? ‘தமேதஂ வேதாநுவசநேந ப்ராஹ்மணா விவிதிஷந்தி யஜ்ஞேந தாநேந’ இத்யாதிதர்ஷநாத். நநு ஜ்ஞாநகர்மணோர்விலக்ஷணகார்யத்வாத்கார்யைகத்வாநுபபத்திஃ — நைஷ தோஷஃ, ஜ்வரமரணகார்யயோரபி ததிவிஷயோஃ குடமந்த்ரஸஂயுக்தயோஸ்தரிப்திபுஷ்டிகார்யதர்ஷநாத், தத்வத் கர்மணோபி ஜ்ஞாநஸஂயுக்தஸ்ய மோக்ஷகார்யோபபத்தேஃ. நநு அநாரப்யோ மோக்ஷஃ, கதமஸ்ய கர்மகார்யத்வமுச்யதே? நைஷ தோஷஃ, ஆராதுபகாரகத்வாத்கர்மணஃ; ஜ்ஞாநஸ்யைவ ஹி ப்ராபகஂ ஸத் கர்ம ப்ரணாட்யா மோக்ஷகாரணமித்யுபசர்யதே; அத ஏவ ச அதிக்ராந்தவிஷயமேதத்கார்யைகத்வாபிதாநம். ந ஹி ப்ரஹ்மவித ஆகாம்யக்நிஹோத்ராதி ஸஂபவதி, அநியோஜ்யப்ரஹ்மாத்மத்வப்ரதிபத்தேஃ ஷாஸ்த்ரஸ்யாவிஷயத்வாத். ஸகுணாஸு து வித்யாஸு கர்தரித்வாநதிவரித்தேஃ ஸஂபவதி ஆகாம்யபி அக்நிஹோத்ராதி. தஸ்யாபி நிரபிஸஂதிநஃ கார்யாந்தராபாவாத்வித்யாஸஂகத்யுபபத்திஃ||

கிஂவிஷயஂ புநரிதம் அஷ்லேஷவிநாஷவசநம், கிஂவிஷயஂ வா அதோ விநியோகவசநம் ஏகேஷாஂ ஷாகிநாம் — ‘தஸ்ய புத்ரா தாயமுபயந்தி ஸுஹரிதஃ ஸாதுகரித்யாஂ த்விஷந்தஃ பாபகரித்யாம்’ இதி — அத உத்தரஂ படதி —
—————————————————–
அதோந்யாபி ஹ்யேகேஷாமுபயோஃ||4.1.17||

அதோக்நிஹோத்ராதேர்நித்யாத்கர்மணஃ அந்யாபி ஹ்யஸ்தி ஸாதுகரித்யா, யா பலமபிஸஂதாய க்ரியதே, தஸ்யா ஏஷ விநியோக உக்தஃ ஏகேஷாஂ ஷாகிநாம் — ‘ஸுஹரிதஃ ஸாதுகரித்யாமுபயந்தி’ இதி. தஸ்யா ஏவ ச இதம் அகவதஷ்லேஷவிநாஷநிரூபணம் — இதரஸ்யாப்யேவமஸஂஷ்லேஷ இதி. ததாஜாதீயகஸ்ய காம்யஸ்ய கர்மணோ வித்யாஂ ப்ரத்யநுபகாரகத்வே ஸஂப்ரதிபத்திஃ உபயோரபி ஜைமிநிபாதராயணயோராசார்யயோஃ||
————————————————————-
வித்யாஜ்ஞாநஸாதநத்வாதிகரணம்||4.1.18||–யதேவ வித்யயேதி ஹி||4.1.18||–

ஸமதிகதமேததநந்தராதிகரணே — நித்யமக்நிஹோத்ராதிகஂ கர்ம முமுக்ஷுணா மோக்ஷப்ரயோஜநோத்தேஷேந கரிதமுபாத்ததுரிதக்ஷயஹேதுத்வாரேண ஸத்த்வஷுத்திகாரணதாஂ ப்ரதிபத்யமாநஂ மோக்ஷப்ரயோஜநப்ரஹ்மாதிகமநிமித்தத்வேந ப்ரஹ்மவித்யயா ஸஹ ஏககார்யஂ பவதீதி; தத்ர அக்நிஹோத்ராதி கர்மாங்கவ்யபாஷ்ரயவித்யாஸஂயுக்தஂ கேவலஂ சாஸ்தி — ‘ய ஏவஂ வித்வாந்யஜதி’ ‘ய ஏவஂ வித்வாஞ்ஜுஹோதி’ ‘ய ஏவஂ வித்வாஞ்ஷஂஸதி’ ‘ய ஏவஂ வித்வாந்காயதி’ ‘தஸ்மாதேவஂவிதமேவ ப்ரஹ்மாணஂ குர்வீத’ ‘தேநோபௌ குருதோ யஷ்சைததேவஂ வேத யஷ்ச ந வேத’ இத்யாதிவசநேப்யோ வித்யாஸஂயுக்தமஸ்தி, கேவலமப்யஸ்தி. தத்ரேதஂ விசார்யதே — கிஂ வித்யாஸஂயுக்தமேவ அக்நிஹோத்ராதிகஂ கர்ம முமுக்ஷோர்வித்யாஹேதுத்வேந தயா ஸஹ ஏககார்யத்வஂ ப்ரதிபத்யதே, ந கேவலம்; உத வித்யாஸஂயுக்தஂ கேவலஂ ச அவிஷேஷேணேதி. குதஃ ஸஂஷயஃ? ‘தமேதமாத்மாநஂ யஜ்ஞேந விவிதிஷந்தி’ இதி யஜ்ஞாதீநாமவிஷேஷேண ஆத்மவேதநாங்கத்வேந ஷ்ரவணாத், வித்யாஸஂயுக்தஸ்ய ச அக்நிஹோத்ராதேர்விஷிஷ்டத்வாவகமாத். கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? வித்யாஸஂயுக்தமேவ கர்ம அக்நிஹோத்ராதி ஆத்மவித்யாஷேஷத்வஂ ப்ரதிபத்யதே, ந வித்யாஹீநம், வித்யோபேதஸ்ய விஷிஷ்டத்வாவகமாத்வித்யாவிஹீநாத் — ‘யதஹரேவ ஜுஹோதி ததஹஃ புநர்மரித்யுமபஜயத்யேவஂ வித்வாந்’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஃ, ‘புத்த்யா யுக்தோ யயா பார்த கர்மபந்தஂ ப்ரஹாஸ்யஸி’ ‘தூரேண ஹ்யவரஂ கர்ம புத்தியோகாத்தநஂஜய’ இத்யாதிஸ்மரிதிப்யஷ்ச இத்யேவஂ ப்ராப்தே —

ப்ரதிபாத்யதே — யதேவ வித்யயேதி ஹி. ஸத்யமேதத் — வித்யாஸஂயுக்தஂ கர்ம அக்நிஹோத்ராதிகஂ வித்யாவிஹீநாத்கர்மணோக்நிஹோத்ராத்விஷிஷ்டம், வித்வாநிவ ப்ராஹ்மணோ வித்யாவிஹீநாத்ப்ராஹ்மணாத்; ததாபி நாத்யந்தமநபேக்ஷஂ வித்யாவிஹீநஂ கர்ம அக்நிஹோத்ராதிகம்; கஸ்மாத்? ‘தமேதமாத்மாநஂ யஜ்ஞேந விவிதிஷந்தி’ இத்யவிஷேஷேண அக்நிஹோத்ராதேர்வித்யாஹேதுத்வேந ஷ்ருதத்வாத். நநு வித்யாஸஂயுக்தஸ்ய அக்நிஹோத்ராதேர்வித்யாவிஹீநாத்விஷிஷ்டத்வாவகமாத் வித்யாவிஹீநமக்நிஹோத்ராதி ஆத்மவித்யாஹேதுத்வேநாநபேக்ஷமேவேதி யுக்தம் — நைததேவம்; வித்யாஸஹாயஸ்யாக்நிஹோத்ராதேர்வித்யாநிமித்தேந ஸாமர்த்யாதிஷயேந யோகாத் ஆத்மஜ்ஞாநஂ ப்ரதி கஷ்சித்காரணத்வாதிஷயோ பவிஷ்யதி, ந ததா வித்யாவிஹீநஸ்ய — இதி யுக்தஂ கல்பயிதும்; ந து ‘யஜ்ஞேந விவிதிஷந்தி’ இத்யத்ராவிஷேஷேணாத்மஜ்ஞாநாங்கத்வேந ஷ்ருதஸ்யாக்நிஹோத்ராதேரநங்கத்வஂ ஷக்யமப்யுபகந்தும்; ததா ஹி ஷ்ருதிஃ — ‘யதேவ வித்யயா கரோதி ஷ்ரத்தயோபநிஷதா ததேவ வீர்யவத்தரஂ பவதி’ இதி வித்யாஸஂயுக்தஸ்ய கர்மணோக்நிஹோத்ராதேஃ வீர்யவத்தரத்வாபிதாநேந ஸ்வகார்யஂ ப்ரதி கஂசிததிஷயஂ ப்ருவாணா வித்யாவிஹீநஸ்ய தஸ்யைவ தத்ப்ரயோஜநஂ ப்ரதி வீர்யவத்த்வஂ தர்ஷயதி; கர்மணஷ்ச வீர்யவத்த்வஂ தத், யத்ஸ்வப்ரயோஜநஸாதநஸஹத்வம். தஸ்மாத்வித்யாஸஂயுக்தஂ நித்யமக்நிஹோத்ராதி வித்யாவிஹீநஂ ச உபயமபி முமுக்ஷுணா மோக்ஷப்ரயோஜநோத்தேஷேந இஹ ஜந்மநி ஜந்மாந்தரே ச ப்ராக்ஜ்ஞாநோத்பத்தேஃ கரிதஂ யத, தத்யதாஸாமர்த்யஂ ப்ரஹ்மாதிகமப்ரதிபந்தகாரணோபாத்ததுரிதக்ஷயஹேதுத்வத்வாரேண ப்ரஹ்மாதிகமகாரணத்வஂ ப்ரதிபத்யமாநஂ ஷ்ரவணமநநஷ்ரத்தாதாத்பர்யாத்யந்தரங்ககாரணாபேக்ஷஂ ப்ரஹ்மவித்யயா ஸஹ ஏககார்யஂ பவதீதி ஸ்திதம்||
—————————————————
இதரக்ஷபணாதிகரணம்||4.1.19||–போகேந த்விதரே க்ஷபயித்வா ஸம்பத்யதே||4.1.19||

அநாரப்தகார்யயோஃ புண்யபாபயோர்வித்யாஸாமர்த்யாத்க்ஷய உக்தஃ. இதரே து ஆரப்தகார்யே புண்யபாபே உபபோகேந க்ஷபயித்வா ப்ரஹ்ம ஸஂபத்யதே, ‘தஸ்ய தாவதேவ சிரஂ யாவந்ந விமோக்ஷ்யேத ஸஂபத்ஸ்யே’ இதி ‘ப்ரஹ்மைவ ஸந்ப்ரஹ்மாப்யேதி’ இதி ச ஏவமாதிஷ்ருதிப்யஃ. நநு ஸத்யபி ஸம்யக்தர்ஷநே யதா ப்ராக்தேஹபாதாத்பேததர்ஷநஂ த்விசந்த்ரதர்ஷநந்யாயேநாநுவரித்தம், ஏவஂ பஷ்சாதப்யுநுவர்தேத — ந, நிமித்தாபவாத். உபபோகஷேஷக்ஷபணஂ ஹி தத்ராநுவரித்திநிமித்தம், ந ச தாதரிஷமத்ர கிஂசிதஸ்தி. நநு அபரஃ கர்மாஷயோபிநவமுபபோகமாரப்ஸ்யதே — ந, தஸ்ய தக்தபீஜத்வாத்; மித்யாஜ்ஞாநாவஷ்டம்பஂ ஹி கர்மாந்தரஂ தேஹபாத
உபபோகாந்தரமாரபேத; தச்ச மித்யாஜ்ஞாநஂ ஸம்யக்ஜ்ஞாநேந தக்தம் — இத்யதஃ ஸாத்வேதத் ஆரப்தகார்யக்ஷயே விதுஷஃ கைவல்யமவஷ்யஂ பவதீதி||

இதி ஷ்ரீமத்பரமஹஂஸபரிவ்ராஜகாசார்யஸ்ய ஷ்ரீகோவிந்தபகவத்பூஜ்யபாதஷிஷ்யஸ்ய ஷ்ரீமச்சஂகரபகவதஃ கரிதௌ
ஷாரீரகமீமாஂஸாஸூத்ரபாஷ்யே சதுர்தாத்யாயஸ்ய ப்ரதமஃ பாதஃ||
———————————————-

ஸ்ரீ கோயில் கந்தாடை அப்பன் ஸ்வாமிகள் திருவடிகளே சரணம் .
ஸ்ரீ பெரிய பெருமாள் பெரிய பிராட்டியார் ஆண்டாள் ஆழ்வார் எம்பெருமானார் ஜீவர் திருவடிகளே சரணம் .

முன்னுரை –

அதேதாநீம் ஔபநிஷதமாத்மஜ்ஞாநஂ கிமதிகாரித்வாரேண கர்மண்யேவாநுப்ரவிஷதி, ஆஹோஸ்வித் ஸ்வதந்த்ரமேவ புருஷார்தஸாதநஂ பவதீதி மீமாஂஸமாநஃ, ஸித்தாந்தேநைவ தாவதுபக்ரமதே — —————————————-
புருஷார்தாதிகரணம்||3.4.1||-புருஷார்தோதஃ ஷப்தாதிதி பாதராயணஃ || 3.4.1 ||

புருஷார்தோத இதி. அஸ்மாத்வேதாந்தவிஹிதாதாத்மஜ்ஞாநாத் ஸ்வதந்த்ராத் புருஷார்தஃ ஸித்யதீதி பாதராயண ஆசார்யோ மந்யதே; குத ஏததவகம்யதே? ஷப்தாதித்யாஹ. ததா ஹி — ‘தரதி ஷோகமாத்மவித்’ ‘ஸ யோ ஹ வை தத்பரமஂ ப்ரஹ்ம வேத ப்ரஹ்மைவ பவதி’ ‘ப்ரஹ்மவிதாப்நோதி பரம்’ ‘ஆசார்யவாந்புருஷோ வேத தஸ்ய தாவதேவ சிரஂ யாவந்ந விமோக்ஷ்யேத ஸஂபத்ஸ்யே’ ‘ய ஆத்மாபஹதபாப்மா’ இத்யுபக்ரம்ய, ‘ஸ ஸர்வாஂஷ்ச லோகாநாப்நோதி ஸர்வாஂஷ்ச காமாந்யஸ்தமாத்மாநமநுவித்ய விஜாநாதி’ இதி; ‘ஆத்மா வா அரே த்ரஷ்டவ்யஃ’ இத்யுபக்ரம்ய, ‘ஏதாவதரே கல்வமரிதத்வம்’ இதி ஏவஂஜாதீயகா ஷ்ருதிஃ கேவலாயா வித்யாயாஃ புருஷார்தஹேதுத்வஂ ஷ்ராவயதி||

அதாத்ர ப்ரத்யவதிஷ்டதே —
—————————————————-
ஷேஷத்வாத்புருஷார்தவாதோ யதாந்யேஷ்விதி ஜைமிநிஃ||3.4.2||

கர்தரித்வேந ஆத்மநஃ கர்மஷேஷத்வாத், தத்விஜ்ஞாநமபி வ்ரீஹிப்ரோக்ஷணாதிவத் விஷயத்வாரேண கர்மஸஂபந்த்யேவ — இத்யதஃ, தஸ்மிந் அவகதப்ரயோஜநே ஆத்மஜ்ஞாநே யா பலஷ்ருதிஃ, ஸா அர்தவாதஃ — இதி ஜைமிநிராசார்யோ மந்யதே. யதா அந்யேஷு த்ரவ்யஸஂஸ்காரகர்மஸு ‘யஸ்ய பர்ணமயீ ஜுஹூர்பவதி ந ஸ பாபஂ ஷ்லோகஂ ஷ்ரரிணோதி’ ‘யதாங்க்தே சக்ஷுரேவ ப்ராதரிவ்யஸ்ய வரிங்க்தே’ ‘யத்ப்ரயாஜாநூயாஜா இஜ்யந்தே, வர்ம வா ஏதத்யஜ்ஞஸ்ய க்ரியதே வர்ம யஜமாநாய ப்ராதரிவ்யாபிபூத்யை’ இத்யேவஂஜாதீயகா பலஷ்ருதிஃ அர்தவாதஃ — தத்வத். கதஂ புநஃ அஸ்ய அநாரப்யாதீதஸ்ய ஆத்மஜ்ஞாநஸ்ய ப்ரகரணாதீநாமந்யதமேநாபி ஹேதுநா விநா க்ரதுப்ரவேஷ ஆஷங்க்யதே? கர்தரித்வாரேண வாக்யாத் தத்விஜ்ஞாநஸ்ய க்ரதுஸஂபந்த இதி சேத், ந, வாக்யாத்விநியோகாநுபபத்தேஃ — அவ்யபிசாரிணா ஹி கேநசித்த்வாரேண அநாரப்யாதீதாநாமபி வாக்யநிமித்தஃ க்ரதுஸஂபந்தோவகல்பதே; கர்தா து வ்யபிசாரி த்வாரம், லௌகிகவைதிககர்மஸாதாரண்யாத்; தஸ்மாந்ந தத்த்வாரேண ஆத்மஜ்ஞாநஸ்ய க்ரதுஸஂபந்தஸித்திரிதி — ந, வ்யதிரேகவிஜ்ஞாநஸ்ய வைதிகேப்யஃ கர்மப்யோந்யத்ர அநுபயோகாத்; ந ஹி தேஹவ்யதிரிக்தாத்மஜ்ஞாநஂ லௌகிகேஷு கர்மஸு உபயுஜ்யதே, ஸர்வதா தரிஷ்டார்தப்ரவரித்த்யுபபத்தேஃ; வைதிகேஷு து தேஹபாதோத்தரகாலபலேஷு தேஹவ்யதிரிக்தாத்மஜ்ஞாநமந்தரேண ப்ரவரித்திஃ நோபபத்யத இதி, உபயுஜ்யதே வ்யதிரேகவிஜ்ஞாநம். நநு அபஹதபாப்மத்வாதிவிஷேஷணாத் அஸஂஸார்யாத்மவிஷயம் ஔபநிஷதஂ தர்ஷநஂ ந ப்ரவரித்த்யங்கஂ ஸ்யாத் — ந, ப்ரியாதிஸஂஸூசிதஸ்ய ஸஂஸாரிண ஏவ ஆத்மநோ த்ரஷ்டவ்யத்வோபதேஷாத்; அபஹதபாப்மத்வாதி விஷேஷணஂ து ஸ்துத்யர்தஂ பவிஷ்யதி. நநு தத்ர தத்ர ப்ரஸாதிதமேதத் — அதிகமஸஂஸாரி ப்ரஹ்ம ஜகத்காரணம்; ததேவ ச ஸஂஸாரிண ஆத்மநஃ பாரமார்திகஂ ஸ்வரூபம் உபநிஷத்ஸு உபதிஷ்யத இதி — ஸத்யஂ ப்ரஸாதிதம்; தஸ்யைவ து ஸ்தூணாநிகநநவத் பலத்வாரேண ஆக்ஷேபஸமாதாநே க்ரியேதே தார்ட்யாய||
—————————————————
ஆசாரதர்ஷநாத்||3.4.3||

‘ஜநகோ ஹ வைதேஹோ பஹுதக்ஷிணேந யஜ்ஞேநேஜே’ ‘யக்ஷ்யமாணோ வை பகவந்தோஹமஸ்மி’ இத்யேவமாதீநி ப்ரஹ்மவிதாமபி அந்யபரேஷு வாக்யேஷு கர்மஸஂபந்ததர்ஷநாநி பவந்தி. ததா உத்தாலகாதீநாமபி புத்ராநுஷாஸநாதிதர்ஷநாத் கார்ஹஸ்த்யஸஂபந்தோவகம்யதே. கேவலாச்சேத் ஜ்ஞாநாத் புருஷார்தஸித்திஃ ஸ்யாத், கிமர்தம் அநேகாயாஸஸமந்விதாநி கர்மாணி தே குர்யுஃ? ‘அத்கே சேந்மது விந்தேத கிமர்தஂ பர்வதஂ வ்ரஜேத்’ இதி ந்யாயாத்||
——————————————————–
ச்ச்ருதேஃ||3.4.4||

‘யதேவ வித்யயா கரோதி ஷ்ரத்தயோபநிஷதா ததேவ வீர்யவத்தரஂ பவதி’ இதி ச கர்மஷேஷத்வஷ்ரவணாத் வித்யாயா ந கேவலாயாஃ புருஷார்தஹேதுத்வம்||
———————————————–
ஸமந்வாரம்பணாத்||3.4.5||

‘தஂ வித்யாகர்மணீ ஸமந்வாரபேதே’ இதி ச வித்யாகர்மணோஃ பலாரம்பே ஸாஹித்யதர்ஷநாத் ந ஸ்வாதந்த்ர்யஂ வித்யாயாஃ||
—————————————————-
தத்வதோ விதாநாத்||3.4.6||

‘ஆசார்யகுலாத்வேதமதீத்ய யதாவிதாநஂ குரோஃ கர்மாதிஷேஷேணாபிஸமாவரித்ய குடும்பே ஷுசௌ தேஷே ஸ்வாத்யாயமதீயாநஃ’ இதி ச ஏவஂஜாதீயகா ஷ்ருதிஃ ஸமஸ்தவேதார்தவிஜ்ஞாநவதஃ கர்மாதிகாரஂ தர்ஷயதி; தஸ்மாதபி ந விஜ்ஞாநஸ்ய ஸ்வாதந்த்ர்யேண பலஹேதுத்வம். நநு அத்ர ‘அதீத்ய’ இத்யத்யயநமாத்ரஂ வேதஸ்ய ஷ்ரூயதே, ந அர்தவிஜ்ஞாநம் — நைஷ தோஷஃ; தரிஷ்டார்தத்வாத் வேதாத்யயநம் அர்தாவபோதபர்யந்தமிதி ஸ்திதம்||
—————————————————-
நியமாச்ச||3.4.7||

‘குர்வந்நேவேஹ கர்மாணி ஜிஜீவிஷேச்சதஂ ஸமாஃ. ஏவஂ த்வயி நாந்யதேதோஸ்தி ந கர்ம லிப்யதே நரே’ இதி — ததா ‘ஏதத்வை ஜராமர்யஂ ஸத்ரஂ யதக்நிஹோத்ரஂ ஜரயா வா ஹ்யேவாஸ்மாந்முச்யதே மரித்யுநா வா’ — இத்யேவஂஜாதீயகாத் நியமாதபி கர்மஷேஷத்வமேவ வித்யாயா இதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரதிவிதத்தே —
———————————————————-
அதிகோபதேஷாத்து பாதராயணஸ்யைவஂ தத்தர்ஷநாத்||3.4.8||

து-ஷப்தாத் பக்ஷோ விபரிவர்ததே. யதுக்தம் ‘ஷேஷத்வாத்புருஷார்தவாதஃ’ இதி, தத் நோபபத்யதே; கஸ்மாத்? அதிகோபதேஷாத்; யதி ஸஂஸார்யேவ ஆத்மா ஷாரீரஃ கர்தா போக்தா ச ஷரீரமாத்ரவ்யதிரேகேண வேதாந்தேஷு உபதிஷ்டஃ ஸ்யாத், ததோ வர்ணிதேந ப்ரகாரேண பலஷ்ருதேரர்தவாதத்வஂ ஸ்யாத்; அதிகஸ்தாவத் ஷாரீராதாத்மநஃ அஸஂஸாரீ ஈஷ்வரஃ கர்தரித்வாதிஸஂஸாரிதர்மரஹிதோபஹதபாப்மத்வாதிவிஷேஷணஃ பரமாத்மா வேத்யத்வேநோபதிஷ்யதே வேதாந்தேஷு. ந ச தத்விஜ்ஞாநஂ கர்மணாஂ ப்ரவர்தகஂ பவதி, ப்ரத்யுத கர்மாண்யுச்சிநத்தி — இதி வக்ஷ்யதி ‘உபமர்தஂ ச’ இத்யத்ர. தஸ்மாத் ‘புருஷார்தோதஃ ஷப்தாத்’ இதி யந்மதஂ பகவதோ பாதராயணஸ்ய, தத் ததைவ திஷ்டதி; ந ஷேஷத்வப்ரபரிதிபிர்ஹேத்வாபாஸைஷ்சாலயிதுஂ ஷக்யதே. ததா ஹி தமதிகஂ ஷாரீராத் ஈஷ்வரமாத்மாநஂ தர்ஷயந்தி ஷ்ருதயஃ — ‘யஃ ஸர்வஜ்ஞஃ ஸர்வவித்’ ‘பீஷாஸ்மாத்வாதஃ பவதே ‘ ‘மஹத்பயஂ வஜ்ரமுத்யதம்’ ‘ஏதஸ்ய வா அக்ஷரஸ்ய ப்ரஷாஸநே கார்கி’ ‘ததைக்ஷத பஹு ஸ்யாஂ ப்ரஜாயேயேதி தத்தேஜோஸரிஜத’ இத்யேவமாத்யாஃ. யத்து ப்ரியாதிஸஂஸூசிதஸ்ய ஸஂஸாரிண ஏவ ஆத்மநோ வேத்யதயா அநுகர்ஷணம் — -‘ஆத்மநஸ்து காமாய ஸர்வஂ ப்ரியஂ பவதி. ஆத்மா வா அரே த்ரஷ்டவ்யஃ’ ‘யஃ ப்ராணேந ப்ராணிதி ஸ த ஆத்மா ஸர்வாந்தரஃ’ ‘ய ஏஷோக்ஷிணி புருஷோ தரிஷ்யதே’ இத்யுபக்ரம்ய ‘ஏதஂ த்வேவ தே பூயோநுவ்யாக்யாஸ்யாமி’ இதி சைவமாதி — ததபி, ‘அஸ்ய மஹதோ பூதஸ்ய நிஃஷ்வஸிதமேதத்யதரிக்வேதஃ’ ‘யோஷநாயாபிபாஸே ஷோகஂ மோஹஂ ஜராஂ மரித்யுமத்யேதி’ ‘பரஂ ஜ்யோதிருபஸஂபத்ய ஸ்வேந ரூபேணாபிநிஷ்பத்யதே ஸ உத்தமஃ புருஷஃ’ இத்யேவமாதிபிர்வாக்யஷேஷைஃ ஸத்யாமேவ அதிகோபதிதிக்ஷாயாம், அத்யந்தாபேதாபிப்ராயமித்யவிரோதஃ. பாரமேஷ்வரமேவ ஹி ஷாரீரஸ்ய பாரமார்திகஂ ஸ்வரூபம்; உபாதிகரிதஂ து ஷாரீரத்வம், ‘தத்த்வமஸி’ ‘நாந்யததோஸ்தி த்ரஷ்டரி’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஃ. ஸர்வஂ ச ஏதத் விஸ்தரேணாஸ்மாபிஃ புரஸ்தாத் தத்ர தத்ர வர்ணிதம்||
———————————————————–
துல்யஂ து தர்ஷநம்||3.4.9||

யத்தூக்தம் — ஆசாரதர்ஷநாத்கர்மஷேஷோ வித்யேதி, அத்ர ப்ரூமஃ — துல்யமாசாரதர்ஷநம் அகர்மஷேஷத்வேபி வித்யாயாஃ. ததா ஹி ஷ்ருதிர்பவதி — ‘ஏதத்த ஸ்ம வை தத்வித்வாஂஸ ஆஹுறர்்ஷயஃ காவஷேயாஃ கிமர்தா வயமத்யேஷ்யாமஹே கிமர்தா வயஂ யக்ஷ்யாமஹே. ஏதத்த ஸ்ம வை தத்பூர்வே வித்வாஂஸோக்நிஹோத்ரஂ ந ஜுஹவாஂசக்ரிரே’ ‘ஏதஂ வை தமாத்மாநஂ விதித்வா ப்ராஹ்மணாஃ புத்ரைஷணாயாஷ்ச வித்தைஷணாயாஷ்ச லோகைஷணாயாஷ்ச வ்யுத்தாயாத பிக்ஷாசர்யஂ சரந்தி’ இத்யேவஂஜாதீயகா. யாஜ்ஞவல்க்யாதீநாமபி ப்ரஹ்மவிதாம் அகர்மநிஷ்டத்வஂ தரிஷ்யதே — ‘ஏதாவதரே கல்வமரிதத்வமிதி ஹோக்த்வா யாஜ்ஞவல்க்யஃ ப்ரவவ்ராஜ’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஃ. அபி ச ‘யக்ஷ்யமாணோ வை பகவந்தோஹமஸ்மி’ இத்யேதத் லிங்கதர்ஷநஂ வைஷ்வாநரவித்யாவிஷயம்; ஸஂபவதி ச ஸோபாதிகாயாஂ ப்ரஹ்மவித்யாயாஂ கர்மஸாஹித்யதர்ஷநம்; ந து அத்ராபி கர்மாங்கத்வமஸ்தி, ப்ரகரணாத்யபாவாத்||

யத்புநருக்தம் — ‘தச்ச்ருதேஃ’ இதி, அத்ர ப்ரூமஃ —
——————————————————–
அஸார்வத்ரிகீ||3.4.10||

‘யதேவ வித்யயா கரோதி’ இத்யேஷா ஷ்ருதிர்ந ஸர்வவித்யாவிஷயா, ப்ரகரிதவித்யாபிஸஂபந்தாத். ப்ரகரிதா ச உத்கீதவித்யா — ‘ஓமித்யேததக்ஷரமுத்கீதமுபாஸீத’ இத்யத்ர||
—————————————————
விபாகஃ ஷதவத்||3.4.11||

யதப்யுக்தம் — ‘தஂ வித்யாகர்மணீ ஸமந்வாரபேதே’ இத்யேதத் ஸமந்வாரம்பவசநம் அஸ்வாதந்த்ர்யே வித்யாயா லிங்கமிதி, தத் ப்ரத்யுச்யதே — விபாகோத்ர த்ரஷ்டவ்யஃ — வித்யா அந்யஂ புருஷமந்வாரபதே, கர்ம அந்யமிதி. ஷதவத் — யதா ஷதம் ஆப்யாஂ தீயதாமித்யுக்தே விபஜ்ய தீயதே — பஞ்சாஷதேகஸ்மை பஞ்சாஷதபரஸ்மை, தத்வத். ந ச இதஂ ஸமந்வாரம்பவசநஂ முமுக்ஷுவிஷயம் — ‘இதி நு காமயமாநஃ’ இதி ஸஂஸாரிவிஷயத்வோபஸஂஹாராத், ‘அதாகாமயமாநஃ’ இதி ச முமுக்ஷோஃ பரிதகுபக்ரமாத்; தத்ர ஸஂஸாரிவிஷயே வித்யா விஹிதா ப்ரதிஷித்தா ச பரிகரிஹ்யதே, விஷேஷாபாவாத்; கர்மாபி விஹிதஂ ப்ரதிஷித்தஂ ச, யதாப்ராப்தாநுவாதித்வாத்; ஏவஂ ஸதி அவிபாகேநாபி இதஂ ஸமந்வாரம்பவசநமவகல்பதே||

யச்சைதத் — ‘தத்வதோ விதாநாத்’ இதி, அத உத்தரஂ படதி —
————————————————————
அத்யயநமாத்ரவதஃ||3.4.12||

‘ஆசார்யகுலாத்வேதமதீத்ய’ இத்யத்ர அத்யயநமாத்ரஸ்ய ஷ்ரவணாத் அத்யயநமாத்ரக்ஷவத ஏவ கர்மவிதிரித்யத்யவஸ்யாமஃ. நநு ஏவஂ ஸதி அவித்யத்வாத் அநதிகாரஃ கர்மஸு ப்ரஸஜ்யேத — நைஷ தோஷஃ; ந வயம் அத்யயநப்ரபவஂ கர்மாவபோதநம் அதிகாரகாரணஂ வாரயாமஃ; கிஂ தர்ஹி ஔபநிஷதமாத்மஜ்ஞாநம், ஸ்வாதந்த்ர்யேணைவ ப்ரயோஜநவத் ப்ரதீயமாநம், ந கர்மாதிகாரகாரணதாஂ ப்ரதிபத்யதே — இத்யேதத்ப்ரதிபாதயாமஃ. யதா ச ந க்ரத்வந்தரஜ்ஞாநஂ க்ரத்வந்தராதிகாரேண அபேக்ஷ்யதே, ஏவமேததபி த்ரஷ்டவ்யமிதி||

யதப்யுக்தம் — ‘நியமாச்ச’ இதி, அத்ராபிதீயதே —
————————————————————
நாவிஷேஷாத்||3.4.13||

‘குர்வந்நேவேஹ கர்மாணி ஜிஜீவிஷேத்’ இத்யேவமாதிஷு நியமஷ்ரவணேஷு ந விதுஷ இதி விஷேஷோஸ்தி, அவிஷேஷேண நியமவிதாநாத்||
————————————————————
ஸ்துதயேநுமதிர்வா||3.4.14||

‘குர்வந்நேவேஹ கர்மாணி’ இத்யத்ர அபரோ விஷேஷ ஆக்யாயதே. யத்யபி அத்ர ப்ரகரணஸாமர்த்யாத் வித்வாநேவ — குர்வந் — இதி ஸஂபத்யேத, ததாபி வித்யாஸ்துதயே கர்மாநுஜ்ஞாநம் ஏதத்த்ரஷ்டவ்யம்; ‘ந கர்ம லிப்யதே நரே’ இதி ஹி வக்ஷ்யதி. ஏததுக்தஂ பவதி — யாவஜ்ஜீவஂ கர்ம குர்வத்யபி த்வயி விதுஷி புருஷே ந கர்ம லேபாய பவதி, வித்யாஸாமர்த்யாதிதி — ததேவஂ வித்யா ஸ்தூயதே||
————————————————————–
காமகாரேண சைகே||3.4.15||

அபி ச ஏகே வித்வாஂஸஃ ப்ரத்யக்ஷீகரிதவித்யாபலாஃ ஸந்தஃ, ததவஷ்டம்பாத் பலாந்தரஸாதநேஷு ப்ரஜாதிஷு ப்ரயோஜநாபாவஂ பராமரிஷந்தி காமகாரேண — இதி ஷ்ருதிர்பவதி வாஜஸநேயிநாம் — ‘ஏதத்த ஸ்ம வை தத்பூர்வே வித்வாஂஸஃ ப்ரஜாஂ ந காமயந்தே கிஂ ப்ரஜயா கரிஷ்யாமோ யேஷாஂ நோயமாத்மாயஂ லோக இதி’. அநுபவாரூடமேவ ச வித்யாபலஂ ந க்ரியாபலவத் காலாந்தரபாவி — இத்யஸகரிதவோசாம. அதோபி ந வித்யாயாஃ கர்மஷேஷத்வஂ நாபி தத்விஷயாயாஃ பலஷ்ருதேரயதார்தத்வஂ ஷக்யமாஷ்ரயிதும்||
————————————————————-
உபமர்தஂ ச||3.4.16||

அபி ச கர்மாதிகாரஹேதோஃ க்ரியாகாரகபலலக்ஷணஸ்ய ஸமஸ்தஸ்ய ப்ரபஞ்சஸ்ய அவித்யாகரிதஸ்ய வித்யாஸாமர்த்யாத் ஸ்வரூபோபமர்தமாமநந்தி — ‘யத்ர த்வஸ்ய ஸர்வமாத்மைவாபூத்தத்கேந கஂ பஷ்யேத்தத்கேந கஂ ஜிக்ரேத்’ இத்யாதிநா. வேதாந்தோதிதாத்மஜ்ஞாநபூர்விகாஂ து கர்மாதிகாரஸித்திஂ ப்ரத்யாஷாஸாநஸ்ய கர்மாதிகாரோச்சித்திரேவ ப்ரஸஜ்யேத. தஸ்மாதபி ஸ்வாதந்த்ர்யஂ வித்யாயாஃ||
————————————————————–
ஊர்த்வரேதஃஸு ச ஷப்தே ஹி||3.4.17||

ஊர்த்வரேதஃஸு ச ஆஷ்ரமேஷு வித்யா ஷ்ரூயதே; ந ச தத்ர கர்மாங்கத்வஂ வித்யாயா உபபத்யதே, கர்மாபாவாத்; ந ஹி அக்நிஹோத்ராதீநி வைதிகாநி கர்மாணி தேஷாஂ ஸந்தி. ஸ்யாதேதத், ஊர்த்வரேதஸ ஆஷ்ரமா ந ஷ்ரூயந்தே வேத இதி — ததபி நாஸ்தி; தேபி ஹி வைதிகேஷு ஷப்தேஷ்வவகம்யந்தே — ‘த்ரயோ தர்மஸ்கந்தாஃ’ ‘யே சேமேரண்யே ஷ்ரத்தா தப இத்யுபாஸதே ‘ ‘தபஃஷ்ரத்தே யே ஹ்யுபவஸந்த்யரண்யே’ ‘ஏதமேவ ப்ரவ்ராஜிநோ லோகமிச்சந்தஃ ப்ரவ்ரஜந்தி’ ‘ப்ரஹ்மசர்யாதேவ ப்ரவ்ரஜேத்’ இத்யேவமாதிஷு. ப்ரதிபந்நாப்ரதிபந்நகார்ஹஸ்த்யாநாம் அபாகரிதாநபாகரிதர்ணத்ரயாணாஂ ச ஊர்த்வரேதஸ்த்வஂ ஷ்ருதிஸ்மரிதிப்ரஸித்தம். தஸ்மாதபி ஸ்வாதந்த்ர்யஂ வித்யாயாஃ||
—————————————————————-
பராமர்ஷாதிகரணம்||3.4.18||–பராமர்ஷஂ ஜைமிநிரசோதநா சாபவததி ஹி||3.4.18||–

‘த்ரயோ தர்மஸ்கந்தாஃ’ இத்யாதயோ யே ஷப்தா ஊர்த்வரேதஸாமாஷ்ரமாணாஂ ஸத்பாவாய உதாஹரிதாஃ, ந தே தத்ப்ரதிபாதநாய ப்ரபவந்தி; யதஃ பராமர்ஷம் ஏஷு ஷப்தேஷ்வாஷ்ரமாந்தராணாஂ ஜைமிநிராசார்யோ மந்யதே, ந விதிம். குதஃ? ந ஹி அத்ர லிஙாதீநாமந்யதமஷ்சோதநாஷப்தோஸ்தி; அர்தாந்தரபரத்வஂ ச ஏஷு ப்ரத்யேகமுபலப்யதே. ‘த்ரயோ தர்மஸ்கந்தாஃ’ இத்யத்ர தாவத் ‘யஜ்ஞோத்யயநஂ தாநமிதி ப்ரதமஸ்தப ஏவ த்விதீயோ ப்ரஹ்மசார்யாசார்யகுலவாஸீ தரிதீயோத்யந்தமாத்மாநமாசார்யகுலேவஸாதயந்ஸர்வ ஏதே புண்யலோகா பவந்தி’ இதி பராமர்ஷபூர்வகமாஷ்ரமாணாமநாத்யந்திகபலத்வஂ ஸஂகீர்த்ய, ஆத்யந்திகபலதயா ப்ரஹ்மஸஂஸ்ததா ஸ்தூயதே — ‘ப்ரஹ்மஸஂஸ்தோமரிதத்வமேதி’ இதி. நநு பராமர்ஷேபி ஆஷ்ரமா கம்யந்த ஏவ — ஸத்யஂ கம்யந்தே; ஸ்மரித்யாசாராப்யாஂ து தேஷாஂ ப்ரஸித்திஃ, ந ப்ரத்யக்ஷஷ்ருதேஃ; அதஷ்ச ப்ரத்யக்ஷஷ்ருதிவிரோதே ஸதி அநாதரணீயாஸ்தே பவிஷ்யந்தி, அநதிகரிதவிஷயா வா. நநு கார்ஹஸ்த்யமபி ஸஹைவோர்த்வரேதோபிஃ பராமரிஷ்டம் — ‘யஜ்ஞோத்யயநஂ தாநமிதி ப்ரதமஃ’ இதி — ஸத்யமேவம்; ததாபி து
கரிஹஸ்தஂ ப்ரத்யேவ அக்நிஹோத்ராதீநாஂ கர்மணாஂ விதாநாத் ஷ்ருதிப்ரஸித்தமேவ ஹி ததஸ்தித்வம்; தஸ்மாத்ஸ்துத்யர்த ஏவ அயஂ பராமர்ஷஃ, ந சோதநார்தஃ. அபி ச அபவததி ஹி ப்ரத்யக்ஷா ஷ்ருதிராஷ்ரமாந்தரம் — -‘வீரஹா வா ஏஷ தேவாநாஂ யோக்நிமுத்வாஸயதே ‘ ‘ஆசார்யாய ப்ரியஂ தநமாஹரித்ய ப்ரஜாதந்துஂ மா வ்யவச்சேத்ஸீஃ’ ‘நாபுத்ரஸ்ய லோகோஸ்தீதி தத்ஸர்வே பஷவோ விதுஃ’ இத்யேவமாத்யா. ததா ‘யே சேமேரண்யே ஷ்ரத்தா தப இத்யுபாஸதே’ ‘தபஃஷ்ரத்தே யே ஹ்யுபவஸந்த்யரண்யே’ இதி ச தேவயாநோபதேஷஃ, ந ஆஷ்ரமாந்தரோபதேஷஃ. ஸஂதிக்தஂ ச ஆஷ்ரமாந்தராபிதாநம் — ‘தப ஏவ த்விதீயஃ’ இத்யேவமாதிஷு. ததா ‘ஏதமேவ ப்ரவ்ராஜிநோ லோகமிச்சந்தஃ ப்ரவ்ரஜந்தி’ இதி லோகஸஂஸ்தவோயம், ந பாரிவ்ராஜ்யவிதிஃ. நநு ‘ப்ரஹ்மசர்யாதேவ ப்ரவ்ரஜேத்’ இதி விஸ்பஷ்டமிதஂ ப்ரத்யக்ஷஂ பாரிவ்ராஜ்யவிதாநஂ ஜாபாலாநாம் — ஸத்யமேவமேதத்; அநபேக்ஷ்ய து ஏதாஂ ஷ்ருதிம் அயஂ விசார இதி த்ரஷ்டவ்யம்||
——————————————————————-
அநுஷ்டேயஂ பாதராயணஃ ஸாம்யஷ்ருதேஃ||3.4.19||

அநுஷ்டேயம் ஆஷ்ரமாந்தரஂ பாதராயண ஆசார்யோ மந்யதே — வேதேஷ்ரவணாதக்நிஹோத்ராதீநாஂ ச அவஷ்யாநுஷ்டேயத்வாத் தத்விரோதாதநதிகரிதாநுஷ்டேயமாஷ்ரமாந்தரம் — இதி ஹி இமாஂ மதிஂ நிராகரோதி, கார்ஹஸ்த்யவதேவ ஆஷ்ரமாந்தரமபி அநிச்சதா ப்ரதிபத்தவ்யமிதி மந்யமாநஃ. குதஃ? ஸாம்யஷ்ருதேஃ; ஸமா ஹி கார்ஹஸ்த்யேநாஷ்ரமாந்தரஸ்ய பராமர்ஷஷ்ருதிர்தரிஷ்யதே — ‘த்ரயோ தர்மஸ்கந்தாஃ’ இத்யாத்யா; யதா இஹ ஷ்ருத்யந்தரவிஹிதமேவ கார்ஹஸ்த்யஂ பராமரிஷ்டம், ஏவமாஷ்ரமாந்தரமபீதி ப்ரதிபத்தவ்யம் — யதா ச ஷாஸ்த்ராந்தரப்ராப்தயோரேவ நிவீதப்ராசீநாவீதயோஃ பராமர்ஷ உபவீதவிதிபரே வாக்யே; தஸ்மாத் துல்யமநுஷ்டேயத்வஂ கார்ஹஸ்த்யேந ஆஷ்ரமாந்தரஸ்ய. ததா ‘ஏதமேவ ப்ரவ்ராஜிநோ லோகமிச்சந்தஃ ப்ரவ்ரஜந்தி’ இத்யஸ்ய வேதாநுவசநாதிபிஃ ஸமபிவ்யாஹாரஃ; ‘யே சேமேரண்யே ஷ்ரத்தா தப இத்யுபாஸதே’ இத்யஸ்ய ச பஞ்சாக்நிவித்யயா. யத்தூக்தம் — ‘தப ஏவ த்விதீயஃ’ இத்யாதிஷ்வாஷ்ரமாந்தராபிதாநஂ ஸஂதிக்தமிதி; நைஷ தோஷஃ, நிஷ்சயகாரணஸத்பாவாத்; ‘த்ரயோ தர்மஸ்கந்தாஃ ‘ இதி ஹி தர்மஸ்கந்தத்ரித்வஂ ப்ரதிஜ்ஞாதம்; ந ச யஜ்ஞாதயோ பூயாஂஸோ தர்மா உத்பத்திபிந்நாஃ ஸந்தஃ அந்யத்ராஷ்ரமஸஂபந்தாத் த்ரித்வேந்தர்பாவயிதுஂ ஷக்யந்தே; தத்ர யஜ்ஞாதிலிங்கோ கரிஹாஷ்ரம ஏகோ தர்மஸ்கந்தோ நிர்திஷ்டஃ, ப்ரஹ்மசாரீதி ச ஸ்பஷ்ட ஆஷ்ரமநிர்தேஷஃ, தப இத்யபி கோந்யஸ்தபஃப்ரதாநாதாஷ்ரமாத் தர்மஸ்கந்தோப்யுபகம்யேத. ‘யே சேமேரண்யே’ இதி ச அரண்யலிங்காத் ஷ்ரத்தாதபோப்யாமாஷ்ரமகரிஹீதிஃ. தஸ்மாத் பராமர்ஷேப்யநுஷ்டேயமாஷ்ரமாந்தரம்||
———————————————————
விதிர்வா தாரணவத்||3.4.20||

விதிர்வா அயமாஷ்ரமாந்தரஸ்ய, ந பராமர்ஷமாத்ரம். நநு விதித்வாப்யுபகமே ஏகவாக்யதாப்ரதீதிருபருத்யேத; ப்ரதீயதே சஂ அத்ர ஏகவாக்யதா — புண்யலோகபலாஸ்த்ரயோ தர்மஸ்கந்தாஃ, ப்ரஹ்மஸஂஸ்ததா த்வமரிதத்வபலேதி — ஸத்யமேதத்; ஸதீமபி து ஏகவாக்யதாப்ரதீதிஂ பரித்யஜ்ய விதிரேவாப்யுபகந்தவ்யஃ, அபூர்வத்வாத், வித்யந்தரஸ்யாதர்ஷநாத், விஸ்பஷ்டாச்சாஷ்ரமாந்தரப்ரத்யயாத் குணவாதகல்பநயா ஏகவாக்யத்வயோஜநாநுபபத்தேஃ. தாரணவத் — யதா ‘அதஸ்தாத்ஸமிதஂ தாரயந்நநுத்ரவேதுபரி ஹி தேவேப்யோ தாரயதி’ இத்யத்ர ஸத்யாமப்யதோதாரணேந ஏகவாக்யதாப்ரதீதௌ, விதீயத ஏவ உபரிதாரணம், அபூர்வத்வாத்; ததா ச உக்தஂ ஷேஷலக்ஷணே ‘விதிஸ்து தாரணேபூர்வத்வாத்’ இதி; தத்வத் இஹாபி ஆஷ்ரமபராமர்ஷஷ்ருதிஃ விதிரேவேதி கல்ப்யதே||

யதாபி பராமர்ஷ ஏவாயமாஷ்ரமாந்தராணாம், ததாபி ப்ரஹ்மஸஂஸ்ததா தாவத், ஸஂஸ்தவஸாமர்த்யாதவஷ்யஂ விதேயா அப்யுபகந்தவ்யா. ஸா ச கிஂ சதுர்ஷ்வாஷ்ரமேஷு யஸ்ய கஸ்ய சித், ஆஹோஸ்வித்பரிவ்ராஜகஸ்யைவேதி விவேக்தவ்யம். யதி ச ப்ரஹ்மசர்யாந்தேஷ்வாஷ்ரமேஷு பராமரிஷ்யமாநேஷு பரிவ்ராஜகோபி பராமரிஷ்டஃ, ததஷ்சதுர்ணாமப்யாஷ்ரமாணாஂ பராமரிஷ்டத்வாவிஷேஷாத் அநாஷ்ரமித்வாநுபபத்தேஷ்ச யஃ கஷ்சிச்சதுர்ஷ்வாஷ்ரமேஷு ப்ரஹ்மஸஂஸ்தோ பவிஷ்யதி; அத ந பராமரிஷ்டஃ, ததஃ பரிஷிஷ்யமாணஃ பரிவ்ராடேவ ப்ரஹ்மஸஂஸ்த இதி ஸேத்ஸ்யதி. தத்ர தபஃஷப்தேந வைகாநஸக்ராஹிணா பராமரிஷ்டஃ பரிவ்ராடபி இதி கேசித். ததயுக்தம்; ந ஹி ஸத்யாஂ கதௌ வாநப்ரஸ்தவிஷேஷணேந பரிவ்ராஜகோ க்ரஹணமர்ஹதி; யதா அத்ர ப்ரஹ்மசாரிகரிஹமேதிநௌ அஸாதாரணேநைவ ஸ்வேந ஸ்வேந விஷேஷணேந விஷேஷிதௌ, ஏவஂ பிக்ஷுவைகாநஸாவபீதி யுக்தம்; தபஷ்ச அஸாதாரணோ தர்மோ வாநப்ரஸ்தாநாஂ காயக்லேஷப்ரதாநத்வாத், தபஃஷப்தஸ்ய தத்ர ரூடேஃ; பிக்ஷோஸ்து தர்ம இந்த்ரியஸஂயமாதிஃ லக்ஷணயைவ தபஃஷப்தேநாபிலப்யேத. சதுஷ்ட்வேந ச ப்ரஸித்தா ஆஷ்ரமாஃ த்ரித்வேந பராமரிஷ்யந்த இத்யந்யாய்யம். அபி ச
பேதவ்யபதேஷோத்ர பவதி — த்ரய ஏதே புண்யலோகபாஜஃ, ஏகோமரிதத்வபாகிதி; பரிதக்த்வே ச பேதவ்யபதேஷோவகல்பதே; ந ஹ்யேவஂ பவதி — தேவதத்தயஜ்ஞதத்தௌ மந்தப்ரஜ்ஞௌ, அந்யதரஸ்த்வநயோர்மஹாப்ரஜ்ஞ இதி; பவதி த்வேவம் — தேவதத்தயஜ்ஞதத்தௌ மந்தப்ரஜ்ஞௌ, விஷ்ணுமித்ரஸ்து மஹாப்ரஜ்ஞ இதி; தஸ்மாத் பூர்வே த்ரய ஆஷ்ரமிணஃ புண்யலோகபாஜஃ, பரிஷிஷ்யமாணஃ பரிவ்ராட் அமரிதத்வபாக். கதஂ புநஃ ப்ரஹ்மஸஂஸ்தஷப்தோ யோகாத்ப்ரவர்தமாநஃ ஸர்வத்ர ஸஂபவந் பரிவ்ராஜக ஏவாவதிஷ்டேத? ரூட்யப்யுபகமே ச ஆஷ்ரமமாத்ராதமரிதத்வப்ராப்தேர்ஜ்ஞாநாநர்தக்யப்ரஸங்க இதி — அத்ரோச்யதே — ப்ரஹ்மஸஂஸ்த இதி ஹி ப்ரஹ்மணி பரிஸமாப்திஃ அநந்யவ்யாபாரதாரூபஂ தந்நிஷ்டத்வமபிதீயதே; தச்ச த்ரயாணாமாஷ்ரமாணாஂ ந ஸஂபவதி, ஸ்வாஷ்ரமவிஹிதகர்மாநநுஷ்டாநே ப்ரத்யவாயஷ்ரவணாத்; பரிவ்ராஜகஸ்ய து ஸர்வகர்மஸஂந்யாஸாத் ப்ரத்யவாயோ ந ஸஂபவதி அநநுஷ்டாநநிமித்தஃ; ஷமதமாதிஸ்து ததீயோ தர்மோ ப்ரஹ்மஸஂஸ்தாயா உபோத்பலகஃ, ந விரோதீ; ப்ரஹ்மநிஷ்டத்வமேவ ஹி தஸ்ய ஷமதமாத்யுபபரிஂஹிதஂ ஸ்வாஷ்ரமவிஹிதஂ கர்ம; யஜ்ஞாதீநி ச இதரேஷாம்; தத்வ்யதிக்ரமே ச தஸ்ய ப்ரத்யவாயஃ. ததா ச ‘ந்யாஸ இதி ப்ரஹ்மா ப்ரஹ்மா ஹி பரஃ பரோ ஹி ப்ரஹ்மா. தாநி வா ஏதாந்யவராணி தபாஂஸி ந்யாஸ ஏவாத்யரேசயத்’ ‘வேதாந்தவிஜ்ஞாநஸுநிஷ்சிதார்தாஃ ஸஂந்யாஸயோகாத்யதயஃ ஷுத்தஸத்த்வாஃ’ இத்யாத்யாஃ ஷ்ருதயஃ, ஸ்மரிதயஷ்ச ‘தத்புத்தயஸ்ததாத்மாநஸ்தந்நிஷ்டாஸ்தத்பராயணாஃ’ இத்யாத்யாஃ — ப்ரஹ்மஸஂஸ்தஸ்ய கர்மாபாவஂ தர்ஷயந்தி. தஸ்மாத் பரிவ்ராஜகஸ்ய ஆஷ்ரமமாத்ராதமரிதத்வப்ராப்தேர்ஜ்ஞாநாநர்தக்யப்ரஸங்க இத்யேஷோபி தோஷோ நாவதரதி. ததேவஂ பராமர்ஷேபி இதரேஷாமாஷ்ரமாணாம், பாரிவ்ராஜ்யஂ தாவத்ப்ரஹ்மஸஂஸ்ததாலக்ஷணஂ லப்யேதைவ. அநபேக்ஷ்யைவ ஜாபாலஷ்ருதிமாஷ்ரமாந்தரவிதாயிநீம் அயமாசார்யேண விசாரஃ ப்ரவர்திதஃ; வித்யத ஏவ து ஆஷ்ரமாந்தரவிதிஷ்ருதிஃ ப்ரத்யக்ஷா — ‘ப்ரஹ்மசர்யஂ ஸமாப்ய கரிஹீ பவேத்கரிஹீ பூத்வா வநீ பவேத்வநீ பூத்வா ப்ரவ்ரஜேத். யதி வேதரதா ப்ரஹ்மசர்யாதேவ ப்ரவ்ரஜேத்கரிஹாத்வா வநாத்வா’ இதி; ந ச இயஂ ஷ்ருதிஃ அநதிகரிதவிஷயா ஷக்யா வக்தும், அவிஷேஷஷ்ரவணாத், பரிதக்விதாநாச்ச அநதிகரிதாநாம் — ‘அத புந ரேவ வ்ரதீ வாவ்ரதீ வா ஸ்நாதகோ வாஸ்நாதகோ வோத்ஸந்நாக்நிரநக்நிகோ வா’ இத்யாதிநா; ப்ரஹ்மஜ்ஞாநபரிபாகாங்கத்வாச்ச பாரிவ்ராஜ்யஸ்ய ந அநதிகரிதவிஷயத்வம், தச்ச தர்ஷயதி — ‘அத பரிவ்ராட்விவர்ணவாஸா முண்டோபரிக்ரஹஃ ஷுசிரத்ரோஹீ பைக்ஷாணோ ப்ரஹ்மபூயாய பவதி’ இதி. தஸ்மாத்ஸித்தா ஊர்த்வரேதஸாமாஷ்ரமாஃ. ஸித்தஂ ச ஊர்த்வரேதஃஸு விதாநாத்வித்யாயாஃ ஸ்வாதந்த்ர்யமிதி||
—————————————————-
ஸ்துதிமாத்ராதிகரணம்||3.4.21||–ஸ்துதிமாத்ரமுபாதாநாதிதி சேந்நாபூர்வத்வாத்||3.4.21||–

‘ஸ ஏஷ ரஸாநாஂ ரஸதமஃ பரமஃ பரார்த்யோஷ்டமோ யதுத்கீதஃ’ ‘இயமேவர்கக்நிஃ ஸாம’ ‘அயஂ வாவ லோகஃ, ஏஷோக்நிஷ்சிதஃ, ததிதமேவோக்தம், இயமேவ பரிதிவீ ‘ இத்யேவஂஜாதீயகாஃ ஷ்ருதயஃ கிமுத்கீதாதேஃ ஸ்துத்யர்தாஃ, ஆஹோஸ்வித் உபாஸநாவித்யர்தா இத்யஸ்மிந்ஸஂஷயே — ஸ்துத்யர்தா இதி யுக்தம், உத்கீதாதீநி கர்மாங்காந்யுபாதாய ஷ்ரவணாத்; யதா ‘இயமேவ ஜுஹூராதித்யஃ கூர்மஃ ஸ்வர்கோ லோக ஆஹவநீயஃ’ இத்யாத்யா ஜுஹ்வாதிஸ்துத்யர்தாஃ, தத்வத் — இதி சேத், நேத்யாஹ; ந ஹி ஸ்துதிமாத்ரமாஸாஂ ஷ்ருதீநாஂ ப்ரயோஜநஂ யுக்தம், அபூர்வத்வாத்; வித்யர்ததாயாஂ ஹி அபூர்வோர்தோ விஹிதோ பவதி; ஸ்துத்யர்ததாயாஂ த்வாநர்தக்யமேவ ஸ்யாத்; விதாயகஸ்ய ஹி ஷப்தஸ்ய வாக்யஷேஷபாவஂ ப்ரதிபத்யமாநா ஸ்துதிருபயுஜ்யத இத்யுக்தம் ‘விதிநா த்வேகவாக்யத்வாத்ஸ்துத்யர்தேந விதீநாஂ ஸ்யுஃ’ இத்யத்ர; ப்ரதேஷாந்தரவிஹிதாநாஂ து உத்கீதாதீநாம் இயஂ ப்ரதேஷாந்தரபடிதா ஸ்துதிஃ வாக்யஷேஷபாவமப்ரதிபத்யமாநா அநர்திகைவ ஸ்யாத்; ‘இயமேவ ஜுஹூஃ’ இத்யாதி து விதிஸஂநிதாவேவாம்நாதமிதி வைஷம்யம். தஸ்மாத் வித்யர்தா ஏவ ஏவஂஜாதீயகாஃ ஷ்ருதயஃ||
——————————————————
பாவஷப்தாச்ச||3.4.22||

‘உத்கீதமுபாஸீத’ ‘ஸாமோபாஸீத’ ‘அஹமுக்தமஸ்மீதி வித்யாத்’ இத்யாதயஷ்ச விஸ்பஷ்டா விதிஷப்தாஃ ஷ்ரூயந்தே; தே ச ஸ்துதிமாத்ரப்ரயோஜநதாயாஂ வ்யாஹந்யேரந். ததா ச ந்யாயவிதாஂ ஸ்மரணம் — ‘குர்யாத்க்ரியேத கர்தவ்யஂ பவேத்ஸ்யாதிதி பஞ்சமம். ஏதத்ஸ்யாத்ஸர்வவேதேஷு நியதஂ விதிலக்ஷணம்’ இதி; லிஙாத்யர்தோ விதிரிதி மந்யமாநாஸ்த ஏவஂ ஸ்மரந்தி. ப்ரதிப்ரகரணஂ ச பலாநி ஷ்ராவ்யந்தே — ‘ஆபயிதா ஹ வை காமாநாஂ பவதி’ ‘ஏஷ ஹ்யேவ காமாகாநஸ்யேஷ்டே’ ‘கல்பந்தே ஹாஸ்மை லோகா ஊர்த்வாஷ்சாவரித்தாஷ்ச’ இத்யாதீநி; தஸ்மாதப்யுபாஸநவிதாநார்தா உத்கீதாதிஷ்ருதயஃ||
—————————————————————-
பாரிப்லவாதிகரணம்||3.4.23||–பாரிப்லவார்தா இதி சேந்ந விஷேஷிதத்வாத்||3.4.23||–

‘அத ஹ யாஜ்ஞவல்க்யஸ்ய த்வே பார்யே பபூவதுர்மைத்ரேயீ ச காத்யாயநீ ச’ ‘ப்ரதர்தநோ ஹ வை தைவோதாஸிரிந்த்ரஸ்ய ப்ரியஂ தாமோபஜகாம’ ஜாநஷ்ருதிர்ஹ பௌத்ராயணஃ ஷ்ரத்தாதேயோ பஹுதாயீ பஹுபாக்ய ஆஸ’ இத்யேவமாதிஷு வேதாந்தபடிதேஷ்வாக்யாநேஷு ஸஂஷயஃ — கிமிமாநி பாரிப்லவப்ரயோகார்தாநி, ஆஹோஸ்வித்ஸஂநிஹிதவித்யாப்ரதிபத்த்யர்தாநீதி. பாரிப்லவார்தா இமா ஆக்யாநஷ்ருதயஃ, ஆக்யாநஸாமாந்யாத், ஆக்யாநப்ரயோகஸ்ய ச பாரிப்லவே சோதிதத்வாத்; ததஷ்ச வித்யாப்ரதாநத்வஂ வேதாந்தாநாஂ ந ஸ்யாத், மந்த்ரவத் ப்ரயோகஷேஷத்வாதிதி சேத் — தந்ந; கஸ்மாத்? விஷேஷிதத்வாத் — -‘பாரிப்லவமாசக்ஷீத’ இதி ஹி ப்ரகரித்ய, ‘மநுர்வைவஸ்வதோ ராஜா’ இத்யேவமாதீநி காநிசிதேவ ஆக்யாநாநி தத்ர விஷேஷ்யந்தே; ஆக்யாநஸாமாந்யாச்சேத் ஸர்வகரிஹீதிஃ ஸ்யாத், அநர்தகமேவேதஂ விஷேஷணஂ பவேத். தஸ்மாத் ந பாரிப்லவார்தா ஏதா ஆக்யாநஷ்ருதயஃ||
———————————————————
ததா சைகவாக்யதோபபந்தாத்||3.4.24||

அஸதி ச பாரிப்லவார்தத்வே ஆக்யாநாநாஂ ஸஂநிஹிதவித்யாப்ரதிபாதநோபயோகிதைவ ந்யாய்யா, ஏகவாக்யதோபபந்தாத்; ததா ஹி தத்ர தத்ர ஸஂநிஹிதாபிர்வித்யாபிரேகவாக்யதா தரிஷ்யதே ப்ரரோசநோபயோகாத் ப்ரதிபத்திஸௌகர்யோபயோகாச்ச — மைத்ரேயீப்ராஹ்மணே தாவத் — ‘ஆத்மா வா அரே த்ரஷ்டவ்யஃ’ இத்யாத்யயா வித்யயா ஏகவாக்யதா தரிஷ்யதே; ப்ராதர்தநேபி ‘ப்ராணோஸ்மி ப்ரஜ்ஞாத்மா’ இத்யாத்யயா; ‘ஜாநஷ்ருதிஃ’ இத்யத்ராபி ‘வாயுர்வாவ ஸஂவர்கஃ’ இத்யாத்யயா — யதா ‘ஸ ஆத்மநோ வபாமுதகிதத்’ இத்யேவமாதீநாஂ கர்மஷ்ருதிகதாநாமாக்யாநாநாஂ ஸஂநிஹிதவிதிஸ்துத்யர்ததா, தத்வத். தஸ்மாந்ந பாரிப்லவார்தத்வம்||
————————————————————-
அக்நீந்தநாத்யதிகரணம்||3.4.25||–அத ஏவ சாக்நீந்தநாத்யநபேக்ஷா||3.4.25||-

‘புருஷார்தோதஃ ஷப்தாத்’ இத்யேதத் வ்யவஹிதமபி ஸஂபவாத் ‘அதஃ’ இதி பராமரிஷ்யதே. அத ஏவ ச வித்யாயாஃ புருஷார்தஹேதுத்வாத் அக்நீந்தநாதீந்யாஷ்ரமகர்மாணி வித்யயா ஸ்வார்தஸித்தௌ நாபேக்ஷிதவ்யாநீதி ஆத்யஸ்யைவாதிகரணஸ்ய பலமுபஸஂஹரத்யதிகவிவக்ஷயா||
—————————————————————-
ஸர்வாபேக்ஷாதிகரணம்||3.4.26||–ஸர்வாபேக்ஷா ச யஜ்ஞாதிஷ்ருதேரஷ்வவத்||3.4.26||–

இதமிதாநீஂ சிந்த்யதே — கிஂ வித்யாயா அத்யந்தமேவாநபேக்ஷா ஆஷ்ரமகர்மணாம், உத அஸ்தி காசிதபேக்ஷேதி. தத்ர அத ஏவாக்நீந்தநாதீந்யாஷ்ரமகர்மாணி வித்யயா ஸ்வார்தஸித்தௌ நாபேக்ஷ்யந்தே; ஏவமத்யந்தமேவாநபேக்ஷாயாஂ ப்ராப்தாயாம், இதமுச்யதே — -ஸர்வாபேக்ஷா சேதி; அபேக்ஷதே ச வித்யா ஸர்வாண்யாஷ்ரமகர்மாணி, நாத்யந்தமநபேக்ஷைவ. நநு விருத்தமிதஂ வசநம் — அபேக்ஷதே ச ஆஷ்ரமகர்மாணி வித்யா, நாபேக்ஷதே சேதி. நேதி ப்ரூமஃ; உத்பந்நா ஹி வித்யா பலஸித்திஂ ப்ரதி ந கிஂசிதந்யதபேக்ஷதே, உத்பத்திஂ ப்ரதி து அபேக்ஷதே; குதஃ? யஜ்ஞாதிஷ்ருதேஃ; ததா ஹி ஷ்ருதிஃ — ‘தமேதஂ வேதாநுவசநேந ப்ராஹ்மணா விவிதிஷந்தி யஜ்ஞேந தாநேந தபஸாநாஷகேந ‘ இதி, யஜ்ஞாதீநாஂ வித்யாஸாதநபாவஂ தர்ஷயதி; விவிதிஷாஸஂயோகாச்சைஷாமுத்பத்திஸாதநபாவோவஸீயதே; ‘அத யத்யஜ்ஞ இத்யாசக்ஷதே ப்ரஹ்மசர்யமேவ தத்’ இத்யத்ர ச வித்யாஸாதநபூதஸ்ய ப்ரஹ்மசர்யஸ்ய யஜ்ஞாதிபிஃ ஸஂஸ்தவாத் யஜ்ஞாதீநாமபி ஹி ஸாதநபாவஃ ஸூச்யதே; ‘ஸர்வே வேதா யத்பதமாமநந்தி தபாஂஸி ஸர்வாணி ச யத்வதந்தி. யதிச்சந்தோ ப்ரஹ்மசர்யஂ சரந்தி தத்தே பதஂ ஸஂக்ரஹேண ப்ரவீமி’ இத்யேவமாத்யா ச ஷ்ருதிஃ ஆஷ்ரமகர்மணாஂ வித்யாஸாதநபாவஂ ஸூசயதி; ஸ்மரிதிரபி — ‘கஷாயபக்திஃ கர்மாணி ஜ்ஞாநஂ து பரமா கதிஃ. கஷாயே கர்மபிஃ பக்வே ததோ ஜ்ஞாநஂ ப்ரவர்ததே’ இத்யேவமாத்யா. அஷ்வவதிதி யோக்யதாநிதர்ஷநம் — யதா ச யோக்யதாவஷேந அஷ்வோ ந லாங்கலாகர்ஷணே யுஜ்யதே, ரதசர்யாயாஂ து யுஜ்யதே, ஏவமாஷ்ரமகர்மாணி வித்யயா பலஸித்தௌ நாபேக்ஷ்யந்தே, உத்பத்தௌ ச அபேக்ஷ்யந்த இதி||
———————————————————-
ஷமதமாத்யுபேதஃ ஸ்யாத்ததாபி து தத்விதேஸ்ததங்கதயா தேஷாமவஷ்யாநுஷ்டேயத்வாத்||3.4.27||

யதி கஷ்சிந்மந்யேத — யஜ்ஞாதீநாஂ வித்யாஸாதநபாவோ ந ந்யாய்யஃ, வித்யபாவாத்; ‘யஜ்ஞேந விவிதிஷந்தி’ இத்யேவஂஜாதீயகா ஹி ஷ்ருதிஃ அநுவாதஸ்வரூபா வித்யாபிஷ்டவபரா, ந யஜ்ஞாதிவிதிபரா — இத்தஂ மஹாபாகா வித்யா, யத்
யஜ்ஞாதிபிரேதாமவாப்துமிச்சந்தீதி — ததாபி து ஷமதமாத்யுபேதஃ ஸ்யாத் வித்யார்தீ, ‘தஸ்மாதேவஂவிச்சாந்தோ தாந்த உபரதஸ்திதிக்ஷுஃ ஸமாஹிதோ பூத்வாத்மந்யேவாத்மாநஂ பஷ்யதி’ இதி வித்யாஸாதநத்வேந ஷமதமாதீநாஂ விதாநாத் விஹிதாநாஂ ச அவஷ்யாநுஷ்டேயத்வாத். நநு அத்ராபி ஷமாத்யுபேதோ பூத்வா பஷ்யதீதி வர்தமாநாபதேஷ உபலப்யதே, ந விதிஃ — நேதி ப்ரூமஃ, ‘தஸ்மாத்’ இதி ப்ரகரிதப்ரஷஂஸாபரிக்ரஹாத்விதித்வப்ரதீதேஃ; ‘பஷ்யேத்’ இதி ச மாத்யஂதிநா விஸ்பஷ்டமேவ விதிமதீயதே. தஸ்மாத் யஜ்ஞாத்யநபேக்ஷாயாமபி ஷமாதீந்யபேக்ஷிதவ்யாநி. யஜ்ஞாதீந்யபி து அபேக்ஷிதவ்யாநி, யஜ்ஞாதிஷ்ருதேரேவ. நநு உக்தம் — யஜ்ஞாதிபிர்விவிதிஷந்தீத்யத்ர ந விதிருபலப்யத இதி — ஸத்யமுக்தம்; ததாபி து அபூர்வத்வாத்ஸஂயோகஸ்ய விதிஃ பரிகல்ப்யதே; ந ஹி அயஂ யஜ்ஞாதீநாஂ விவிதிஷாஸஂயோகஃ பூர்வஂ ப்ராப்தஃ, யேநாநூத்யேத; ‘தஸ்மாத்பூஷா ப்ரபிஷ்டபாகோதந்தகோ ஹி’ இத்யேவமாதிஷு ச அஷ்ருதவிதிகேஷ்வபி வாக்யேஷு அபூர்வத்வாத்விதிஂ பரிகல்ப்ய, ‘பௌஷ்ணஂ பேஷணஂ விகரிதௌ ப்ரதீயேத’ — இத்யாதிவிசாரஃ ப்ரதமே தந்த்ரே ப்ரவர்திதஃ; ததா ச உக்தம் ‘விதிர்வா தாரணவத் ‘ இதி. ஸ்மரிதிஷ்வபி பகவத்கீதாத்யாஸு அநபிஸஂதாய பலம் அநுஷ்டிதாநி யஜ்ஞாதீநி முமுக்ஷோர்ஜ்ஞாநஸாதநாநி பவந்தீதி ப்ரபஞ்சிதம். தஸ்மாத்யஜ்ஞாதீநி ஷமதமாதீநி ச யதாஷ்ரமஂ ஸர்வாண்யேவ ஆஷ்ரமகர்மாணி வித்யோத்பத்தாவபேக்ஷிதவ்யாநி. தத்ராபி ‘ஏவஂவித்’ இதி வித்யாஸஂயோகாத் ப்ரத்யாஸந்நாநி வித்யாஸாதநாநி ஷமாதீநி, விவிதிஷாஸஂயோகாத்து பாஹ்யதராணி யஜ்ஞாதீநீதி விவேக்தவ்யம்||
————————————————————–
ஸர்வாந்நாநுமத்யதிகரணம்||3.4.28||–ஸர்வாந்நாநுமதிஷ்ச ப்ராணாத்யயே தத்தர்ஷநாத்||3.4.28||

ப்ராணஸஂவாதே ஷ்ரூயதே சந்தோகாநாம் — ‘ந ஹ வா ஏவஂவிதி கிஂசநாநந்நஂ பவதி’ இதி; ததா வாஜஸநேயிநாம் — ‘ந ஹ வா அஸ்யாநந்நஂ ஜக்தஂ பவதி நாநந்நஂ ப்ரதிகரிஹீதம்’ இதி; ஸர்வமஸ்யாதநீயமேவ பவதீத்யர்தஃ. கிமிதஂ ஸர்வாந்நாநுஜ்ஞாநஂ ஷமாதிவத் வித்யாங்கஂ விதீயதே, உத ஸ்துத்யர்தஂ ஸஂகீர்த்யத இதி ஸஂஷயே — விதிரிதி தாவத்ப்ராப்தம்; ததா ஹி ப்ரவரித்திவிஷேஷகர உபதேஷோ பவதி; அதஃ ப்ராணவித்யாஸஂநிதாநாத் ததங்கத்வேந இயஂ நியமநிவரித்திருபதிஷ்யதே. நநு ஏவஂ ஸதி பக்ஷ்யாபக்ஷ்யவிபாகஷாஸ்த்ரவ்யாகாதஃ ஸ்யாத் — நைஷ தோஷஃ, ஸாமாந்யவிஷேஷபாவாத் பாதோபபத்தேஃ; யதா ப்ராணிஹிஂஸாப்ரதிஷேதஸ்ய பஷுஸஂஜ்ஞபநவிதிநா பாதஃ, யதா ச ‘ந காஂசந ஸ்த்ரியஂ பரிஹரேத்தத்வ்ரதம்’ இத்யநேந வாமதேவ்யவித்யாவிஷயேண ஸர்வஸ்த்ர்யபரிஹாரவசநேந ஸாமாந்யவிஷயஂ கம்யாகம்யவிபாகஷாஸ்த்ரஂ பாத்யதே — ஏவமநேநாபி ப்ராணவித்யாவிஷயேண ஸர்வாந்நபக்ஷணவசநேந பக்ஷ்யாபக்ஷ்யவிபாகஷாஸ்த்ரஂ பாத்யேதேத்யேவஂ ப்ராப்தே —

ப்ரூமஃ — நேதஂ ஸர்வாந்நாநுஜ்ஞாநஂ விதீயத இதி; ந ஹி அத்ர விதாயகஃ ஷப்த உபலப்யதே, ‘ந ஹ வா ஏவஂவிதி கிஂசநாநந்நஂ பவதி’ இதி வர்தமாநாபதேஷாத். ந ச அஸத்யாமபி விதிப்ரதீதௌ ப்ரவரித்திவிஷேஷகரத்வலோபேநைவ விதிரப்யுபகந்துஂ ஷக்யதே. அபி ச ஷ்வாதிமர்யாதஂ ப்ராணஸ்யாந்நமித்யுக்த்வா, இதமுச்யதே — நைவஂவிதஃ கிஂசிதநந்நஂ பவதீதி; ந ச ஷ்வாதிமர்யாதமந்நஂ மாநுஷேண தேஹேநோபபோக்துஂ ஷக்யதே; ஷக்யதே து ப்ராணஸ்யாந்நமிதஂ ஸர்வமிதி விசிந்தயிதும். தஸ்மாத் ப்ராணாந்நவிஜ்ஞாநப்ரஷஂஸார்தோயமர்தவாதஃ, ந ஸர்வாந்நாநுஜ்ஞாநவிதிஃ. தத்தர்ஷயதி — ‘ஸர்வாந்நாநுமதிஷ்ச ப்ராணாத்யயே’ இதி; ஏததுக்தஂ பவதி — ப்ராணாத்யய ஏவ ஹி பரஸ்யாமாபதி ஸர்வமந்நமதநீயத்வேநாப்யநுஜ்ஞாயதே, தத்தர்ஷநாத்; ததா ஹி ஷ்ருதிஃ சாக்ராயணஸ்ய றஷேஃ கஷ்டாயாமவஸ்தாயாம் அபக்ஷ்யபக்ஷணே ப்ரவரித்திஂ தர்ஷயதி ‘மடசீஹதேஷு குருஷு’ இத்யஸ்மிந் ப்ராஹ்மணே — சாக்ராயணஃ கில றஷிஃ ஆபத்கதஃ இப்யேந ஸாமிகாதிதாந்குல்மாஷாஂஷ்சகாத; அநுபாநஂ து ததீயம் உச்சிஷ்டதோஷாத்ப்ரத்யாசசக்ஷே; காரணஂ சாத்ரோவாச ‘ந வா அஜீவிஷ்யமிமாநகாதந்’ இதி, ‘காமோ ம உதபாநம்’ இதி ச; புநஷ்ச உத்தரேத்யுஃ தாநேவ ஸ்வபரோச்சிஷ்டாந்பர்யுஷிதாந்குல்மாஷாந் பக்ஷயாஂபபூவ — இதி; ததேதத் உச்சிஷ்டோச்சிஷ்டபர்யுஷிதபக்ஷணஂ தர்ஷயந்த்யாஃ ஷ்ருதேஃ ஆஷயாதிஷயோ லக்ஷ்யதே — ப்ராணாத்யயப்ரஸங்கே ப்ராணஸஂதாரணாய அபக்ஷ்யமபி பக்ஷயிதவ்யமிதி; ஸ்வஸ்தாவஸ்தாயாஂ து தந்ந கர்தவ்யஂ வித்யாவதாபி — இத்யநுபாநப்ரத்யாக்யாநாத்கம்யதே. தஸ்மாத் அர்தவாதஃ ‘ந ஹ வா ஏவஂவிதி’ இத்யேவமாதிஃ||
————————————————-
அபாதாச்ச||3.4.29||

ஏவஂ ச ஸதி ‘ஆஹாரஷுத்தௌ ஸத்த்வஷுத்திஃ’ இத்யேவமாதி பக்ஷ்யாபக்ஷ்யவிபாகஷாஸ்த்ரம் அபாதிதஂ பவிஷ்யதி||
————————————————————-
அபி ச ஸ்மர்யதே||3.4.30||

அபி ச ஆபதி ஸர்வாந்நபக்ஷணமபி ஸ்மர்யதே விதுஷோவிதுஷஷ்ச அவிஷேஷேண — ‘ஜீவிதாத்யயமாபந்நோ யோந்நமத்தி யதஸ்ததஃ. லிப்யதே ந ஸ பாபேந பத்மபத்ரமிவாம்பஸா’ இதி. ததா ‘மத்யஂ நித்யஂ ப்ராஹ்மணஃ’ ‘ஸுராபஸ்ய ப்ராஹ்மணஸ்யோஷ்ணாமாஸிஞ்சேயுஃ’, ‘ஸுராபாஃ கரிமயோ பவந்த்யபக்ஷ்யபக்ஷணாத்’ இதி ச — ஸ்மர்யதே வர்ஜநமநந்நஸ்ய||
—————————————————————
ஷப்தஷ்சாதோகாமகாரே||3.4.31||

ஷப்தஷ்ச அநந்நஸ்ய ப்ரதிஷேதகஃ காமகாரநிவரித்திப்ரயோஜநஃ கடாநாஂ ஸஂஹிதாயாஂ ஷ்ரூயதே — ‘தஸ்மாத்ப்ராஹ்மணஃ ஸுராஂ ந பிபேத்’ இதி. ஸோபி ‘ந ஹ வா ஏவஂவிதி’ இத்யஸ்யார்தவாதத்வாத் உபபந்நதரோ பவதி. தஸ்மாதேவஂஜாதீயகா அர்தவாதா ந விதய இதி||
———————————————————–
ஆஷ்ரமகர்மாதிகரணம்||3.4.32||-விஹிதத்வாச்சாஷ்ரமகர்மாபி||3.4.32||

‘ஸர்வாபேக்ஷா ச’ இத்யத்ர ஆஷ்ரமகர்மணாஂ வித்யாஸாதநத்வமவதாரிதம்; இதாநீஂ து கிமமுமுக்ஷோரப்யாஷ்ரமமாத்ரநிஷ்டஸ்ய வித்யாமகாமயமாநஸ்ய தாந்யநுஷ்டேயாநி, உதாஹோ நேதி சிந்த்யதே. தத்ர ‘தமேதஂ வேதாநுவசநேந ப்ராஹ்மணா விவிதிஷந்தி’ இத்யாதிநா ஆஷ்ரமகர்மணாஂ வித்யாஸாதநத்வேந விஹிதத்வாத் வித்யாமநிச்சதஃ பலாந்தரஂ காமயமாநஸ்ய நித்யாந்யநநுஷ்டேயாநி; அத தஸ்யாப்யநுஷ்டேயாநி, ந தர்ஹி ஏஷாஂ வித்யாஸாதநத்வம், நித்யாநித்யஸஂயோகவிரோதாத் — இத்யஸ்யாஂ ப்ராப்தௌ, படதி — ஆஷ்ரமமாத்ரநிஷ்டஸ்யாப்யமுமுக்ஷோஃ கர்தவ்யாந்யேவ நித்யாநி கர்மாணி, ‘யாவஜ்ஜீவமக்நிஹோத்ரஂ ஜுஹோதி’ இத்யாதிநா விஹிதத்வாத்; ந ஹி வசநஸ்யாதிபாரோ நாம கஷ்சிதஸ்தி||

அத யதுக்தம் — நைவஂ ஸதி வித்யாஸாதநத்வமேஷாஂ ஸ்யாதிதி, அத உத்தரஂ படதி —
——————————————————-
ஸஹகாரித்வேந ச||3.4.33||

வித்யாஸஹகாரீணி ச ஏதாநி ஸ்யுஃ, விஹிதத்வாதேவ ‘தமேதஂ வேதாநுவசநேந ப்ராஹ்மணா விவிதிஷந்தி’ இத்யாதிநா; ததுக்தம் — ஸர்வாபேக்ஷா ச யஜ்ஞாதிஷ்ருதேரஷ்வவத்’ இதி. ந சேதஂ வித்யாஸஹகாரித்வவசநமாஷ்ரமகர்மணாஂ ப்ரயாஜாதிவத் வித்யாபலவிஷயஂ மந்தவ்யம், அவிதிலக்ஷணத்வாத்வித்யாயாஃ, அஸாத்யத்வாச்ச வித்யாபலஸ்ய; விதிலக்ஷணஂ ஹி ஸாதநஂ தர்ஷபூர்ணமாஸாதி ஸ்வர்கபலஸிஷாதயிஷயா ஸஹகாரிஸாதநாந்தரம் அபேக்ஷதே, நைவஂ வித்யா; ததா சோக்தம் — ‘அத ஏவ சாக்நீந்தநாத்யநபேக்ஷா’ இதி; தஸ்மாதுத்பத்திஸாதநத்வ ஏவ ஏஷாஂ ஸஹகாரித்வவாசோயுக்திஃ. ந ச அத்ர நித்யாநித்யஸஂயோகவிரோத ஆஷங்க்யஃ, கர்மாபேதேபி ஸஂயோகபேதாத்; நித்யோ ஹி ஏகஃ ஸஂயோகோ யாவஜ்ஜீவாதிவாக்யகல்பிதஃ, ந தஸ்ய வித்யாபலத்வம்; அநித்யஸ்து அபரஃ ஸஂயோகஃ ‘தமேதஂ வேதாநுவசநேந’ இத்யாதிவாக்யகல்பிதஃ, தஸ்ய வித்யாபலத்வம் — யதா ஏகஸ்யாபி காதிரத்வஸ்ய நித்யேந ஸஂயோகேந க்ரத்வர்தத்வம், அநித்யேந ஸஂயோகேந புருஷார்தத்வம், தத்வத்||
——————————————————————
ஸர்வதாபி து த ஏவோபயலிங்காத்||3.4.34||

ஸர்வதாபி ஆஷ்ரமகர்மத்வபக்ஷே வித்யாஸஹகாரித்வபக்ஷே ச, த ஏவ அக்நிஹோத்ராதயோ தர்மா அநுஷ்டேயாஃ. ‘த ஏவ’ இத்யவதாரயந்நாசார்யஃ கிஂ நிவர்தயதி? கர்மபேதஷங்காமிதி ப்ரூமஃ; யதா குண்டபாயிநாமயநே ‘மாஸமக்நிஹோத்ரஂ ஜுஹ்வதி’ இத்யத்ர நித்யாதக்நிஹோத்ராத்கர்மாந்தரமுபதிஷ்யதே, நைவமிஹ கர்மபேதோஸ்தீத்யர்தஃ. குதஃ? உபயலிங்காத் — ஷ்ருதிலிங்காத்ஸ்மரிதிலிங்காச்ச. ஷ்ருதிலிங்கஂ தாவத் — ‘தமேதஂ வேதாநுவசநேந ப்ராஹ்மணா விவிதிஷந்தி’ இதி ஸித்தவதுத்பந்நரூபாண்யேவ யஜ்ஞாதீநி விவிதிஷாயாஂ விநியுங்க்தே, ந து ‘ஜுஹ்வதி ‘ இத்யாதிவத் அபூர்வமேஷாஂ ரூபமுத்பாதயதீதி. ஸ்மரிதிலிங்கமபி — -‘அநாஷ்ரிதஃ கர்மபலஂ கார்யஂ கர்ம கரோதி யஃ’ இதி
விஜ்ஞாதகர்தவ்யதாகமேவ கர்ம வித்யோத்பத்த்யர்தஂ தர்ஷயதி; ‘யஸ்யைதேஷ்டாசத்வாரிஂஷத்ஸஂஸ்காராஃ’ இத்யாத்யா ச ஸஂஸ்காரத்வப்ரஸித்திஃ வைதிகேஷு கர்மஸு தத்ஸஂஸ்கரிதஸ்ய வித்யோத்பத்திமபிப்ரேத்ய ஸ்மரிதௌ பவதி. தஸ்மாத்ஸாத்விதம் அபேதாவதாரணம்||
——————————————————————–
அநபிபவஂ ச தர்ஷயதி||3.4.35||

ஸஹகாரித்வஸ்யைவ ஏததுபோத்பலகஂ லிங்கதர்ஷநம். அநபிபவஂ ச தர்ஷயதி ஷ்ருதிஃ ப்ரஹ்மசர்யாதிஸாதநஸஂபந்நஸ்ய ராகாதிபிஃ க்லேஷைஃ — ‘ஏஷ ஹ்யாத்மா ந நஷ்யதி யஂ ப்ரஹ்மசர்யேணாநுவிந்ததே’ இத்யாதிநா. தஸ்மாத் யஜ்ஞாதீந்யாஷ்ரமகர்மாணி ச பவந்தி வித்யாஸஹகாரீணி சேதி ஸ்திதம்||
——————————————————————-
விதுராதிகரணம்||3.4.36||–அந்தரா சாபி து தத்தரிஷ்டேஃ||3.4.36||

விதுராதீநாஂ த்ரவ்யாதிஸஂபத்ரஹிதாநாஂ ச அந்யதமாஷ்ரமப்ரதிபத்திஹீநாநாமந்தராலவர்திநாஂ கிஂ வித்யாயாமதிகாரோஸ்தி, கிஂவா நாஸ்தி — இதி ஸஂஷயே, நாஸ்தீதி தாவத்ப்ராப்தம், ஆஷ்ரமகர்மணாஂ வித்யாஹேதுத்வாவதாரணாத், ஆஷ்ரமகர்மாஸஂபவாச்சைதேஷாம் — இத்யேவஂ ப்ராப்தே, இதமாஹ — அந்தரா சாபி து — அநாஷ்ரமித்வேந வர்தமாநோபி வித்யாயாமதிக்ரியதே; குதஃ? தத்தரிஷ்டேஃ — ரைக்வவாசக்நவீப்ரபரிதீநாமேவஂபூதாநாமபி ப்ரஹ்மவித்த்வஷ்ருத்யுபலப்தேஃ||
————————————————————-
அபி ச ஸ்மர்யதே||3.4.37||

ஸஂவர்தப்ரபரிதீநாஂ ச நக்நசர்யாதியோகாத் அநபேக்ஷிதாஷ்ரமகர்மணாமபி மஹாயோகித்வஂ ஸ்மர்யத இதிஹாஸே||

நநு லிங்கமிதஂ ஷ்ருதிஸ்மரிதிதர்ஷநமுபந்யஸ்தம்; கா நு கலு ப்ராப்திரிதி, ஸா அபிதீயதே —
————————————————–
விஷேஷாநுக்ரஹஷ்ச||3.4.38||

தேஷாமபி ச விதுராதீநாம் அவிருத்தைஃ புருஷமாத்ரஸஂபந்திபிர்ஜபோபவாஸதேவதாராதநாதிபிர்தர்மவிஷேஷைரநுக்ரஹோ வித்யாயாஃ ஸஂபவதி. ததா ச ஸ்மரிதிஃ — ‘ஜப்யேநைவ து ஸஂஸித்யேத்ப்ராஹ்மணோ நாத்ர ஸஂஷயஃ. குர்யாதந்யந்ந வா குர்யாந்மைத்ரோ ப்ராஹ்மண உச்யதே’ இதி அஸஂபவதாஷ்ரமகர்மணோபி ஜப்யேதிகாரஂ தர்ஷயதி. ஜந்மாந்தராநுஷ்டிதைரபி ச ஆஷ்ரமகர்மபிஃ ஸஂபவத்யேவ வித்யாயா அநுக்ரஹஃ; ததா ச ஸ்மரிதிஃ — ‘அநேகஜந்மஸஂஸித்தஸ்ததோ யாதி பராஂ கதிம்’ இதி ஜந்மாந்தரஸஂசிதாநபி ஸஂஸ்காரவிஷேஷாந் அநுக்ரஹீதரி஀ந் வித்யாயாஂ தர்ஷயதி. தரிஷ்டார்தா ச வித்யா ப்ரதிஷேதாபாவமாத்ரேணாபி அர்திநமதிகரோதி ஷ்ரவணாதிஷு. தஸ்மாத் விதுராதீநாமப்யதிகாரோ ந விருத்யதே||
——————————————————-
அதஸ்த்விதரஜ்ஜ்யாயோ லிஂங்காச்ச||3.4.39||

அதஸ்து அந்தராலவர்தித்வாத் இதரத் ஆஷ்ரமவர்தித்வஂ ஜ்யாயோ வித்யாஸாதநம், ஷ்ருதிஸ்மரிதிஸஂதரிப்தத்வாத்; ஷ்ருதிலிங்காச்ச — ‘தேநைதி ப்ரஹ்மவித்புண்யகரித்தைஜஸஷ்ச’ இதி; ‘அநாஷ்ரமீ ந திஷ்டேத திநமேகமபி த்விஜஃ. ஸஂவத்ஸரமநாஷ்ரமீ ஸ்தித்வா கரிச்ச்ரமேகஂ சரேத்’ இதி ச ஸ்மரிதிலிங்காத்||
—————————————————–
தத்பூதாதிகரணம்||3.4.40||–தத்பூதஸ்ய து நாதத்பாவோ ஜைமிநேரபி நியமாதத்ரூபாபாவேப்யஃ||3.4.40||–

ஸந்தி ஊர்த்வரேதஸ ஆஷ்ரமா இதி ஸ்தாபிதம்; தாஂஸ்து ப்ராப்தஸ்ய கதஂசித் ததஃ ப்ரச்யுதிரஸ்தி, நாஸ்தி வேதி ஸஂஷயஃ. பூர்வதர்மஸ்வநுஷ்டாநசிகீர்ஷயா வா ராகாதிவஷேந வா ப்ரச்யுதோபி ஸ்யாத் விஷேஷாபாவாதித்யேவஂ ப்ராப்தே, உச்யதே — தத்பூதஸ்ய து ப்ரதிபந்நோர்த்வரேதோபாவஸ்ய ந கதஂசிதபி அதத்பாவஃ, ந ததஃ ப்ரச்யுதிஃ ஸ்யாத்; குதஃ? நியமாதத்ரூபாபாவேப்யஃ.
ததா ஹி — ‘அத்யந்தமாத்மாநமாசார்யகுலேவஸாதயந்’ இதி, ‘அரண்யமியாதிதி பதஂ ததோ ந புநரேயாதித்யுபநிஷத்’ இதி, ‘ஆசார்யேணாப்யநுஜ்ஞாதஷ்சதுர்ணாமேகமாஷ்ரமம். ஆ விமோக்ஷாச்சரீரஸ்ய ஸோநுதிஷ்டேத்யதாவிதி’ இதி ச ஏவஂஜாதீயகோ நியமஃ ப்ரச்யுத்யபாவஂ தர்ஷயதி. யதா ச ‘ப்ரஹ்மசர்யஂ ஸமாப்ய கரிஹீ பவேத்’ ‘ப்ரஹ்மசர்யாதேவ ப்ரவ்ரஜேத்’ இதி ச ஏவமாதீநி ஆரோஹரூபாணி வசாஂஸ்யுபலப்யந்தே, நைவஂ ப்ரத்யவரோஹரூபாணி. ந சைவமாசாராஃ ஷிஷ்டா வித்யந்தே. யத்து பூர்வதர்மஸ்வநுஷ்டாநசிகீர்ஷயா ப்ரத்யவரோஹணமிதி, ததஸத் — ‘ஷ்ரேயாந்ஸ்வதர்மோ விகுணஃ பரதர்மாத்ஸ்வநுஷ்டிதாத்’ இதி ஸ்மரணாத், ந்யாயாச்ச — யோ ஹி யஂ ப்ரதி விதீயதே ஸ தஸ்ய தர்மஃ, ந து யோ யேந ஸ்வநுஷ்டாதுஂ ஷக்யதே, சோதநாலக்ஷணத்வாத்தர்மஸ்ய. ந ச ராகாதிவஷாத்ப்ரச்யுதிஃ, நியமஷாஸ்த்ரஸ்ய பலீயஸ்த்வாத். ஜைமிநேரபீதி அபிஷப்தேந ஜைமிநிபாதராயணயோரத்ர ஸஂப்ரதிபத்திஂ ஷாஸ்தி ப்ரதிபத்திதார்ட்யாய||
——————————————————————
ஆதிகாரிகாதிகரணம்||3.4.41||–ந சாதிகாரிகமபி பதநாநுமாநாத்ததயோகாத்||3.4.41||

யதி நைஷ்டிகோ ப்ரஹ்மசாரீ ப்ரமாதாதவகீர்யேத, கிஂ தஸ்ய ‘ப்ரஹ்மசார்யவகீர்ணீ நைறர்்தஂ கர்தபமாலபேத’ இத்யேதத்ப்ராயஷ்சித்தஂ ஸ்யாத், உத நேதி. நேத்யுச்யதே; யதபி அதிகாரலக்ஷணே நிர்ணீதஂ ப்ராயஷ்சித்தம் ‘அவகீர்ணிபஷுஷ்ச தத்வதாதாநஸ்யாப்ராப்தகாலத்வாத்’ இதி, ததபி ந நைஷ்டிகஸ்ய பவிதுமர்ஹதி; கிஂ காரணம்? ‘ஆரூடோ நைஷ்டிகஂ தர்மஂ யஸ்து ப்ரச்யவதே புநஃ. ப்ராயஷ்சித்தஂ ந பஷ்யாமி யேந ஷுத்யேத்ஸ ஆத்மஹா’ இதி அப்ரதிஸமாதேயபதநஸ்மரணாத் சிந்நஷிரஸ இவ ப்ரதிக்ரியாநுபபத்தேஃ; உபகுர்வாணஸ்ய து தாதரிக்பதநஸ்மரணாபாவாதுபபத்யதே தத்ப்ராயஷ்சித்தம்||
————————————————————–
உபபூர்வமபி த்வேகே பாவமஷநவத்ததுக்தம்||3.4.42||

அபி து ஏகே ஆசார்யா உபபாதகமேவைததிதி மந்யந்தே; யத் நைஷ்டிகஸ்ய குருதாராதிப்யோந்யத்ர ப்ரஹ்மசர்யஂ விஷீர்யேத, ந தத் மஹாபாதகஂ பவதி, குருதல்பாதிஷு மஹாபாதகேஷ்வபரிகணநாத்; தஸ்மாத் உபகுர்வாணவத் நைஷ்டிகஸ்யாபி ப்ராயஷ்சித்தஸ்ய பாவமிச்சந்தி, ப்ரஹ்மசாரித்வாவிஷேஷாத் அவகீர்ணித்வாவிஷேஷாச்ச; அஷநவத் — யதா ப்ரஹ்மசாரிணோ மதுமாஂஸாஷாநே வ்ரதலோபஃ புநஃ ஸஂஸ்காரஷ்ச, ஏவமிதி. யே ஹி ப்ராயஷ்சித்தஸ்யாபாவமிச்சந்தி, தேஷாஂ ந மூலமுபலப்யதே; யே து பாவமிச்சந்தி, தேஷாஂ ‘ப்ரஹ்மசார்யவகீர்ணீ’ இத்யேததவிஷேஷஷ்ரவணஂ மூலம்; தஸ்மாத் பாவோ யுக்ததரஃ; ததுக்தஂ ப்ரமாணலக்ஷணே — ‘ஸமா விப்ரதிபத்திஃ ஸ்யாத்’ ‘ஷாஸ்த்ரஸ்தா வா தந்நிமித்தத்வாத்’ இதி; ப்ராயஷ்சித்தாபாவஸ்மரணஂ து ஏவஂ ஸதி யத்நகௌரவோத்பாதநார்தமிதி வ்யாக்யாதவ்யம். ஏவஂ பிக்ஷுவைகாநஸயோரபி — ‘வாநப்ரஸ்தோ தீக்ஷாபேதே கரிச்ச்ரஂ த்வாதஷராத்ரஂ சரித்வா மஹாகக்ஷஂ வர்தயேத் ‘ ‘பிக்ஷுர்வாநப்ரஸ்தவத்ஸோமவரித்திவர்ஜஂ ஸ்வஷாஸ்த்ரஸஂஸ்காரஷ்ச’ இத்யேவமாதி ப்ராயஷ்சித்தஸ்மரணம் அநுஸர்தவ்யம்||
———————————————————————–
பஹிரதிகரணம்||3.4.43||–பஹிஸ்தூபயதாபி ஸ்மரிதேராசாராச்ச||3.4.43||–

யதி ஊர்த்வரேதஸாஂ ஸ்வாஷ்ரமேப்யஃ ப்ரச்யவநஂ மஹாபாதகம், யதி வா உபபாதகம், உபயதாபி ஷிஷ்டைஸ்தே பஹிஷ்கர்தவ்யாஃ — ‘ஆரூடோ நைஷ்டிகஂ தர்மஂ யஸ்து ப்ரச்யவதே புநஃ. ப்ராயஷ்சித்தஂ ந பஷ்யாமி யேந ஷுத்யேத்ஸ ஆத்மஹா’ இதி, ‘ஆரூடபதிதஂ விப்ரஂ மண்டலாச்ச விநிஃஸரிதம். உத்பத்தஂ கரிமிதஷ்டஂ ச ஸ்பரிஷ்ட்வா சாந்த்ராயணஂ சரேத் ‘ இதி ச ஏவமாதிநிந்தாதிஷயஸ்மரிதிப்யஃ, ஷிஷ்டாசாராச்ச — ந ஹி யஜ்ஞாத்யயநவிவாஹாதீநி தைஃ ஸஹ ஆசரந்தி ஷிஷ்டாஃ||
————————————————————————
ஸ்வாம்யதிகரணம்||3.4.44||-ஸ்வாமிநஃ பலஷ்ருதேரித்யாத்ரேயஃ||3.4.44||–

அங்கேஷூபாஸநேஷு ஸஂஷயஃ — கிஂ தாநி யஜமாநகர்மாணி ஆஹோஸ்வித் றத்விக்கர்மாணீதி. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? யஜமாநகர்மாணீதி; குதஃ? பலஷ்ருதேஃ; பலஂ ஹி ஷ்ரூயதே — ‘வர்ஷதி ஹாஸ்மை வர்ஷயதி ஹ ய ஏததேவஂ வித்வாந்வரிஷ்டௌ பஞ்சவிதஂ ஸாமோபாஸ்தே’ இத்யாதி; தச்ச ஸ்வாமிகாமி ந்யாய்யம், தஸ்ய ஸாங்கே ப்ரயோகேதிகரிதத்வாத், அதிகரிதாதிகாரத்வாச்ச ஏவஂஜாதீயகஸ்ய; பலஂ ச கர்தரி உபாஸநாநாஂ ஷ்ரூயதே — ‘வர்ஷத்யஸ்மை ய உபாஸ்தே’ இத்யாதி. நநு றத்விஜோபி பலஂ தரிஷ்டம் ‘ஆத்மநே வா யஜமாநாய வா யஂ காமஂ காமயதே தமாகாயதி’ இதி — ந, தஸ்ய
வாசநிகத்வாத். தஸ்மாத் ஸ்வாமிந ஏவ பலவத்ஸு உபாஸநேஷு கர்தரித்வம் — இத்யாத்ரேய ஆசார்யோ மந்யதே||
——————————————————-
ஆர்த்விஜ்யமித்யௌடுலோமிஸ்தஸ்மை ஹி பரிக்ரியதே||3.4.45||

நைததஸ்தி — ஸ்வாமிகர்மாண்யுபாஸநாநீதி; றத்விக்கர்மாண்யேதாநி ஸ்யுஃ — இத்யௌடுலோமிராசார்யோ மந்யதே; கிஂ காரணம்? தஸ்மை ஹி ஸாங்காய கர்மணே யஜமாநேந றத்விக் பரிக்ரியதே; தத்ப்ரயோகாந்தஃபாதீநி ச உத்கீதாத்யுபாஸநாநி அதிகரிதாதிகாரத்வாத்; தஸ்மாத் கோதோஹநாதிநியமவதேவ றத்விக்பிர்நிர்வர்த்யேரந்; ததா ச ‘தஂ ஹ பகோ தால்ப்யோ விதாஂசகார ஸ ஹ நைமிஷீயாநாமுத்காதா பபூவ’ இத்யுத்காதரிகர்தரிகதாஂ விஜ்ஞாநஸ்ய தர்ஷயதி. யத்தூக்தஂ கர்த்ராஷ்ரயஂ பலஂ ஷ்ரூயத இதி — நைஷ தோஷஃ, பரார்தத்வாதரித்விஜஃ அந்யத்ர வசநாத் பலஸஂபந்தாநுபபத்தேஃ||
———————————————————–
ஷ்ருதேஷ்ச||3.4.46||

‘யாஂ வை காஂசந யஜ்ஞ றத்விஜ ஆஷிஷமாஷாஸத இதி யஜமாநாயைவ தாமாஷாஸத இதி ஹோவாச’ இதி, ‘தஸ்மாது ஹைவஂவிதுத்காதா ப்ரூயாத்கஂ தே காமமாகாயாநி’ இதி ச றத்விக்கர்தரிகஸ்ய விஜ்ஞாநஸ்ய யஜமாநகாமி பலஂ தர்ஷயதி. தஸ்மாத் அங்கோபாஸநாநாமரித்விக்கர்மத்வஸித்திஃ||
————————————————————-
ஸஹகார்யந்தரவித்யதிகரணம்||3.4.47||–ஸஹகார்யந்தரவிதிஃ பக்ஷேண தரிதீயஂ தத்வதோ வித்யாதிவத்||3.4.47||–

‘தஸ்மாத்ப்ராஹ்மணஃ பாண்டித்யஂ நிர்வித்ய பால்யேந திஷ்டாஸேத்பால்யஂ ச பாண்டித்யஂ ச நிர்வித்யாத முநிரமௌநஂ ச மௌநஂ ச நிர்வித்யாத ப்ராஹ்மணஃ ‘ இதி பரிஹதாரண்யகே ஷ்ரூயதே. தத்ர ஸஂஷயஃ — மௌநஂ விதீயதே, ந வேதி. ந விதீயத இதி தாவத்ப்ராப்தம், ‘பால்யேந திஷ்டாஸேத்’ இத்யத்ரைவ விதேரவஸிதத்வாத்; ந ஹி ‘அத முநிஃ’ இத்யத்ர விதாயிகா விபக்திருபலப்யதே; தஸ்மாதயமநுவாதோ யுக்தஃ; குதஃ ப்ராப்திரிதி சேத் — முநிபண்டிதஷப்தயோர்ஜ்ஞாநார்தத்வாத் ‘பாண்டித்யஂ நிர்வித்ய’ இத்யேவஂ ப்ராப்தஂ மௌநம். அபி ச ‘அமௌநஂ ச மௌநஂ ச நிர்வித்யாத ப்ராஹ்மணஃ’ இத்யத்ர தாவத் ந ப்ராஹ்மணத்வஂ விதீயதே, ப்ராகேவ ப்ராப்தத்வாத்; தஸ்மாத் ‘அத ப்ராஹ்மணஃ’ இதி ப்ரஷஂஸாவாதஃ, ததைவ ‘அத முநிஃ’ இத்யபி பவிதுமர்ஹதி, ஸமாநநிர்தேஷத்வாதித்யேவஂ ப்ராப்தே —

ப்ரூமஃ — ஸஹகார்யந்தரவிதிரிதி. வித்யாஸஹகாரிணோ மௌநஸ்ய பால்யபாண்டித்யவத்விதிரேவ ஆஷ்ரயிதவ்யஃ, அபூர்வத்வாத். நநு பாண்டித்யஷப்தேநைவ மௌநஸ்யாவகதத்வமுக்தம் — நைஷ தோஷஃ, முநிஷப்தஸ்ய ஜ்ஞாநாதிஷயார்தத்வாத், மநநாந்முநிரிதி ச வ்யுத்பத்திஸஂபவாத், ‘முநீநாமப்யஹஂ வ்யாஸஃ’ இதி ச ப்ரயோகதர்ஷநாத். நநு முநிஷப்த உத்தமாஷ்ரமவசநோபி ஷ்ரூயதே ‘கார்ஹஸ்த்யமாசார்யகுலஂ மௌநஂ வாநப்ரஸ்தம்’ இத்யத்ர — ந, ‘வால்மீகிர்முநிபுஂகவஃ’ இத்யாதிஷு வ்யபிசாரதர்ஷநாத்; இதராஷ்ரமஸஂநிதாநாத்து பாரிஷேஷ்யாத் தத்ர உத்தமாஷ்ரமோபாதாநம், ஜ்ஞாநப்ரதாநத்வாதுத்தமாஷ்ரமஸ்ய. தஸ்மாத் பால்யபாண்டித்யாபேக்ஷயா தரிதீயமிதஂ மௌநஂ ஜ்ஞாநாதிஷயரூபஂ விதீயதே. யத்து பால்ய ஏவ விதிபர்யவஸாநமிதி, ததாபி அபூர்வத்வாந்முநித்வஸ்ய விதேயத்வமாஷ்ரீயதே — முநிஃ ஸ்யாதிதி; நிர்வேதநீயத்வநிர்தேஷாதபி மௌநஸ்ய பால்யபாண்டித்யவத்விதேயத்வாஷ்ரயணம். தத்வதஃ வித்யாவதஃ ஸஂந்யாஸிநஃ; கதஂ ச வித்யாவதஃ ஸஂந்யாஸிந இத்யவகம்யதே? தததிகாராத் — ஆத்மாநஂ விதித்வா புத்ராத்யேஷணாப்யோ வ்யுத்தாய ‘அத பிக்ஷாசர்யஂ சரந்தி’ இதி. நநு ஸதி வித்யாவத்த்வே ப்ராப்நோத்யேவ தத்ராதிஷயஃ, கிஂ மௌநவிதிநா — இத்யத ஆஹ — பக்ஷேணேதி. ஏததுக்தஂ பவதி — யஸ்மிந்பக்ஷே பேததர்ஷநப்ராபல்யாத் ந ப்ராப்நோதி, தஸ்மிந் ஏஷ விதிரிதி. வித்யாதிவத் — யதா ‘தர்ஷபூர்ணமாஸாப்யாஂ ஸ்வர்ககாமோ யஜேத’ இத்யேவஂஜாதீயகே வித்யாதௌ ஸஹகாரித்வேந அக்ந்யந்வாதாநாதிகம் அங்கஜாதஂ விதீயதே, ஏவம் அவிதிப்ரதாநேபி அஸ்மிந்வித்யாவாக்யே மௌநவிதிரித்யர்தஃ||

ஏவஂ பால்யாதிவிஷிஷ்டே கைவல்யாஷ்ரமே ஷ்ருதிமதி வித்யமாநே, கஸ்மாத் சாந்தோக்யே கரிஹிணா உபஸஂஹாரஃ ‘அபிஸமாவரித்ய குடும்பே’ இத்யத்ர? தேந ஹி உபஸஂஹரந் தத்விஷயமாதரஂ தர்ஷயதி — இத்யத உத்தரஂ படதி —
————————————————————————–
கரித்ஸ்நபாவாத்து கரிஹிணோபஸஂஹாரஃ||3.4.48||

து-ஷப்தோ விஷேஷணார்தஃ; கரித்ஸ்நபாவோஸ்ய விஷேஷ்யதே; பஹுலாயாஸாநி ஹி பஹூந்யாஷ்ரமகர்மாணி யஜ்ஞாதீநி தஂ ப்ரதி கர்தவ்யதயோபதிஷ்டாநி, ஆஷ்ரமாந்தரகர்மாணி ச யதாஸஂபவமஹிஂஸேந்த்ரியஸஂயமாதீநி தஸ்ய வித்யந்தே. தஸ்மாத் கரிஹமேதிநா உபஸஂஹாரோ ந விருத்யதே||
—————————————————————–
மௌநவதிதரேஷாமப்யுபதேஷாத்||3.4.49||

யதா மௌநஂ கார்ஹஸ்த்யஂ ச ஏதாவாஷ்ரமௌ ஷ்ருதிமந்தௌ, ஏவமிதராவபி வாநப்ரஸ்தகுருகுலாவாஸௌ; தர்ஷிதா ஹி புரஸ்தாச்ச்ருதிஃ — ‘தப ஏவ த்விதீயோ ப்ரஹ்மசார்யாசார்யகுலவாஸீ தரிதீயஃ’ இத்யாத்யா. தஸ்மாத் சதுர்ணாமப்யாஷ்ரமாணாம் உபதேஷாவிஷேஷாத் துல்யவத் விகல்பஸமுச்சயாப்யாஂ ப்ரதிபத்திஃ. இதரேஷாமிதி த்வயோராஷ்ரமயோர்பஹுவசநஂ வரித்திபேதாபேக்ஷயா அநுஷ்டாதரிபேதாபேக்ஷயா வா — இதி த்ரஷ்டவ்யம்||
————————————————————-
அநாவிஷ்காராதிகரணம்||3.4.50||–அநாவிஷ்குர்வந்நந்வயாத்||3.4.50||–

‘தஸ்மாத்ப்ராஹ்மணஃ பாண்டித்யஂ நிர்வித்ய பால்யேந திஷ்டாஸேத்’ இதி பால்யமநுஷ்டேயதயா ஷ்ரூயதே; தத்ர பாலஸ்ய பாவஃ கர்ம வா பால்யமிதி தத்திதே ஸதி, பாலபாவஸ்ய வயோவிஷேஷஸ்ய இச்சயா ஸஂபாதயிதுமஷக்யத்வாத், யதோபபாதமூத்ரபுரீஷத்வாதி பாலசரிதம், அந்தர்கதா வா பாவவிஷுத்திஃ அப்ரரூடேந்த்ரியத்வஂ தம்பாதிரஹிதத்வஂ வா பால்யஂ ஸ்யாதிதி ஸஂஷயஃ. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? காமசாரவாதபக்ஷதா யதோபபாதமூத்ரபுரீஷத்வஂ ச ப்ரஸித்ததரஂ லோகே பால்யமிதி தத்க்ரஹணஂ யுக்தம். நநு பதிதத்வாதிதோஷப்ராப்தேர்ந யுக்தஂ காமசாரதாத்யாஷ்ரயணம் — ந; வித்யாவதஃ ஸஂந்யாஸிநோ வசநஸாமர்த்யாத் தோஷநிவரித்திஃ, பஷுஹிஂஸாதிஷ்விவேத்யேவஂ ப்ராப்தே —

அபிதீயதே — ந, வசநஸ்ய கத்யந்தரஸஂபவாத்; அவிருத்தே ஹி அந்யஸ்மிந் பால்யஷப்தாபிலப்யே லப்யமாநே, ந வித்யந்தரவ்யாகாதகல்பநா யுக்தா; ப்ரதாநோபகாராய ச அங்கஂ விதீயதே; ஜ்ஞாநாப்யாஸஷ்ச ப்ரதாநமிஹ யதீநாமநுஷ்டேயம்; ந ச ஸகலாயாஂ பாலசர்யாயாமங்கீக்ரியமாணாயாஂ ஜ்ஞாநாப்யாஸஃ ஸஂபாவ்யதே; தஸ்மாத் ஆந்தரோ பாவவிஷேஷோ பாலஸ்ய அப்ரரூடேந்த்ரியத்வாதிஃ இஹ பால்யமாஷ்ரீயதே; ததாஹ — அநாவிஷ்குர்வந்நிதி. ஜ்ஞாநாத்யயநதார்மிகத்வாதிபிஃ ஆத்மாநமவிக்யாபயந் தம்பதர்பாதிரஹிதோ பவேத் — யதா பாலஃ அப்ரரூடேந்த்ரியதயா ந பரேஷாம் ஆத்மாநமாவிஷ்கர்துமீஹதே, தத்வத். ஏவஂ ஹி அஸ்ய வாக்யஸ்ய ப்ரதாநோபகார்யர்தாநுகம உபபத்யதே; ததா ச உக்தஂ ஸ்மரிதிகாரைஃ — ‘யஂ ந ஸந்தஂ ந சாஸந்தஂ நாஷ்ருதஂ ந பஹுஷ்ருதம். ந ஸுவரித்தஂ ந துர்வரித்தஂ வேத கஷ்சித்ஸ ப்ராஹ்மணஃ|| கூடதர்மாஷ்ரிதோ வித்வாநஜ்ஞாதசரிதஂ சரேத். அந்தவஜ்ஜடவச்சாபி மூகவச்ச மஹீஂ சரேத்’ ‘அவ்யக்தலிங்கோவ்யக்தாசாரஃ’ இதி சைவமாதி||
————————————————————-
ஐஹிகாதிகரணம்||3.4.51||–ஐஹிகமப்யப்ரஸ்துதப்ரதிபந்தே தத்தர்ஷநாத்||3.4.51||–

‘ஸர்வாபேக்ஷா ச யஜ்ஞாதிஷ்ருதேரஷ்வவத்’ இத்யத ஆரப்ய உச்சாவசஂ வித்யாஸாதநமவதாரிதம்; தத்பலஂ வித்யா ஸித்யந்தீ கிமிஹைவ ஜந்மநி ஸித்யதி, உத கதாசித் அமுத்ராபீதி சிந்த்யதே. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? இஹைவேதி; கிஂ காரணம்? ஷ்ரவணாதிபூர்விகா ஹி வித்யா; ந ச கஷ்சித் அமுத்ர மே வித்யா ஜாயதாமித்யநுஸஂதாய ஷ்ரவணாதிஷு ப்ரவர்ததே; ஸமாந ஏவ து ஜந்மநி வித்யாஜந்ம அபிஸஂதாய ஏதேஷு ப்ரவர்தமாநோ தரிஷ்யதே. யஜ்ஞாதீந்யபி ஷ்ரவணாதித்வாரேணைவ வித்யாஂ ஜநயந்தி, ப்ரமாணஜந்யத்வாத்வித்யாயாஃ. தஸ்மாதைஹிகமேவ வித்யாஜந்மேத்யேவஂ ப்ராப்தே —

வதாமஃ — ஐஹிகஂ வித்யாஜந்ம பவதி, அஸதி ப்ரஸ்துதப்ரதிபந்த இதி. ஏததுக்தஂ பவதி — யதா ப்ரக்ராந்தஸ்ய வித்யாஸாதநஸ்ய கஷ்சித்ப்ரதிபந்தோ ந க்ரியதே உபஸ்திதவிபாகேந கர்மாந்தரேண, ததா இஹைவ வித்யா உத்பத்யதே; யதா து கலு தத்ப்ரதிபந்தஃ க்ரியதே ததா அமுத்ரேதி. உபஸ்திதவிபாகத்வஂ ச கர்மணோ தேஷகாலநிமித்தோபநிபாதாத்பவதி; யாநி ச ஏகஸ்ய கர்மணோ விபாசகாநி தேஷகாலநிமித்தாநி, தாந்யேவ அந்யஸ்யாபீதி ந நியந்துஂ ஷக்யதே; யதோ
விருத்தபலாந்யபி கர்மாணி பவந்தி. ஷாஸ்த்ரமபி அஸ்ய கர்மண இதஂ பலமித்யேதாவதி பர்யவஸிதஂ ந தேஷகாலநிமித்தவிஷேஷமபி ஸஂகீர்தயதி. ஸாதநவீர்யவிஷேஷாத்து அதீந்த்ரியா கஸ்யசிச்சக்திராவிர்பவதி, தத்ப்ரதிபத்தா பரஸ்ய திஷ்டதி. ந ச அவிஷேஷேண வித்யாயாம், அபிஸஂதிர்நோத்பத்யதே — இஹ அமுத்ர வா மே வித்யா ஜாயதாமிதி, அபிஸஂதேர்நிரங்குஷத்வாத். ஷ்ரவணாதித்வாரேணாபி வித்யா உத்பத்யமாநா ப்ரதிபந்தக்ஷயாபேக்ஷயைவ உத்பத்யதே. ததா ச ஷ்ருதிஃ துர்போதத்வமாத்மநோ தர்ஷயதி — ‘ஷ்ரவணாயாபி பஹுபிர்யோ ந லப்யஃ ஷ்ரரிண்வந்தோபி பஹவோ யஂ ந வித்யுஃ. ஆஷ்சர்யோஸ்ய வக்தா குஷலோஸ்ய லப்தாஷ்சர்யோ ஜ்ஞாதா குஷலாநுஷிஷ்டஃ’ இதி. கர்பஸ்த ஏவ ச வாமதேவஃ ப்ரதிபேதே ப்ரஹ்மபாவமிதி வதந்தீ ஜந்மாந்தரஸஂசிதாத் ஸாதநாத் ஜந்மாந்தரே வித்யோத்பத்திஂ தர்ஷயதி; ந ஹி கர்பஸ்தஸ்யைவ ஐஹிகஂ கிஂசித்ஸாதநஂ ஸஂபாவ்யதே. ஸ்மரிதாவபி — ‘அப்ராப்ய யோகஸஂஸித்திஂ காஂ கதிஂ கரிஷ்ண கச்சதி’ இத்யர்ஜுநேந பரிஷ்டோ பகவாந்வாஸுதேவஃ ‘ந ஹி கல்யாணகரித்கஷ்சித்துர்கதிஂ தாத கச்சதி’ இத்யுக்த்வா, புநஸ்தஸ்ய புண்யலோகப்ராப்திஂ ஸாதுகுலே ஸஂபூதிஂ ச அபிதாய, அநந்தரம் ‘தத்ர தஂ புத்திஸஂயோகஂ லபதே பௌர்வதேஹிகம்’ இத்யாதிநா ‘அநேகஜந்மஸஂஸித்தஸ்ததோ யாதி பராஂ கதிம்’ இத்யந்தேந ஏததேவ தர்ஷயதி. தஸ்மாத் ஐஹிகம் ஆமுஷ்மிகஂ வா வித்யாஜந்ம ப்ரதிபந்தக்ஷயாபேக்ஷயேதி ஸ்திதம்||
—————————————————————-
முக்திபலாதிகரணம்||3.4.52||–ஏவஂ முக்திபலாநியமஸ்ததவஸ்தாவதரிதேஸ்ததவஸ்தாவதரிதேஃ||3.4.52||–

யதா முமுக்ஷோர்வித்யாஸாதநாவலம்பிநஃ ஸாதநவீர்யவிஷேஷாத்வித்யாலக்ஷணே பலே ஐஹிகாமுஷ்மிகபலத்வகரிதோ விஷேஷப்ரதிநியமோ தரிஷ்டஃ, ஏவஂ முக்திலக்ஷணேபி உத்கர்ஷாபகர்ஷகரிதஃ கஷ்சித்விஷேஷப்ரதிநியமஃ ஸ்யாத் — இத்யாஷங்க்ய, ஆஹ — முக்திபலாநியம இதி. ந கலு முக்திபலே கஷ்சித் ஏவஂபூதோ விஷேஷப்ரதிநியம ஆஷங்கிதவ்யஃ; குதஃ? ததவஸ்தாவதரிதேஃ — முக்த்யவஸ்தா ஹி ஸர்வவேதாந்தேஷ்வேகரூபைவ அவதார்யதே; ப்ரஹ்மைவ ஹி முக்த்யவஸ்தா; ந ச ப்ரஹ்மணோநேகாகாரயோகோஸ்தி, ஏகலிங்கத்வாவதாரணாத் — ‘அஸ்தூலமநணு’ ‘ஸ ஏஷ நேதி நேத்யாத்மா’ ‘யத்ர நாந்யத்பஷ்யதி’ ‘ப்ரஹ்மைவேதமமரிதஂ புரஸ்தாத்’ ‘இதஂ ஸர்வஂ யதயமாத்மா’ ‘ஸ வா ஏஷ மஹாநஜ ஆத்மாஜரோமரோமரிதோபயோ ப்ரஹ்ம’ ‘யத்ர த்வஸ்ய ஸர்வமாத்மைவாபூத்தத்கேந கஂ பஷ்யேத்’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஃ. அபி ச வித்யாஸாதநஂ ஸ்வவீர்யவிஷேஷாத் ஸ்வபல ஏவ வித்யாயாஂ கஂசிததிஷயமாஸஞ்ஜயேத், ந வித்யாபலே முக்தௌ; தத்தி அஸாத்யஂ நித்யஸித்தஸ்வபாவமேவ வித்யயா அதிகம்யத இத்யஸகரிதவாதிஷ்ம. ந ச தஸ்யாமப்யுத்கர்ஷநிகர்ஷாத்மகோதிஷய உபபத்யதே, நிகரிஷ்டாயா வித்யாத்வாபாவாத்; உத்கரிஷ்டைவ ஹி வித்யா பவதி; தஸ்மாத் தஸ்யாஂ சிராசிரோத்பத்திரூபோதிஷயோ பவந் பவேத். ந து முக்தௌ கஷ்சித் அதிஷயஸஂபவோஸ்தி. வித்யாபேதாபாவாதபி தத்பலபேதநியமாபாவஃ, கர்மபலவத்; ந ஹி முக்திஸாதநபூதாயா வித்யாயாஃ கர்மணாமிவ பேதோஸ்தி. ஸகுணாஸு து வித்யாஸு ‘மநோமயஃ ப்ராணஷரீரஃ’ இத்யாத்யாஸு குணாவாபோத்வாபவஷாத்பேதோபபத்தௌ ஸத்யாம், உபபத்யதே யதாஸ்வஂ பலபேதநியமஃ, கர்மபலவத் — ததா ச லிங்கதர்ஷநம் — ‘தஂ யதா யதோபாஸதே ததேவ பவதி’ இதி; நைவஂ நிர்குணாயாஂ வித்யாயாம், குணாபாவாத்; ததா ச ஸ்மரிதிஃ — ‘ந ஹி கதிரதிகாஸ்தி கஸ்யசித்ஸதி ஹி குணே ப்ரவதந்த்யதுல்யதாம்’ இதி. ததவஸ்தாவதரிதேஸ்ததவஸ்தாவதரிதேரிதி பதாப்யாஸஃ அத்யாயபரிஸமாப்திஂ த்யோதயதி||

இதி ஷ்ரீமத்பரமஹஂஸபரிவ்ராஜகாசார்யஸ்ய ஷ்ரீகோவிந்தபகவத்பூஜ்யபாதஷிஷ்யஸ்ய ஷ்ரீமச்சஂகரபகவதஃ கரிதௌ
ஷாரீரகமீமாஂஸாஸூத்ரபாஷ்யே தரிதீயோத்யாயஃ||
———————————————————–

ஸ்ரீ கோயில் கந்தாடை அப்பன் ஸ்வாமிகள் திருவடிகளே சரணம் .
ஸ்ரீ பெரிய பெருமாள் பெரிய பிராட்டியார் ஆண்டாள் ஆழ்வார் எம்பெருமானார் ஜீவர் திருவடிகளே சரணம் .

முன்னுரை –

அதிக்ராந்தே பாதே பஞ்சாக்நிவித்யாமுதாஹரித்ய ஜீவஸ்ய ஸஂஸாரகதிப்ரபேதஃ ப்ரபஞ்சிதஃ; இதாநீஂ தஸ்யைவாவஸ்தாபேதஃ ப்ரபஞ்ச்யதே. இதமாமநந்தி — ‘ஸ யத்ர ப்ரஸ்வபிதி’ இத்யுபக்ரம்ய’ந தத்ர ரதா ந ரதயோகா ந பந்தாநோ பவந்த்யத ரதாந்ரதயோகாந்பதஃ ஸரிஜதே’ இத்யாதி. தத்ர ஸஂஷயஃ — கிஂ ப்ரபோதே இவ ஸ்வப்நேபி பாரமார்திகீ ஸரிஷ்டிஃ, ஆஹோஸ்விந்மாயாமயீதி. தத்ர தாவத்ப்ரதிபத்யதே —
———————————————————
ஸஂத்யாதிகரணம்||3.2.1||–ஸந்த்யே ஸரிஷ்டிராஹ ஹி || 3.2.1 ||–

ஸஂத்யே ஸரிஷ்டிரிதி; ஸஂத்யமிதி ஸ்வப்நஸ்தாநமாசஷ்டே, வேதே ப்ரயோகதர்ஷநாத் — ‘ஸஂத்யஂ தரிதீய்்வப்நஸ்தாநம்’ இதி; த்வயோர்லோகஸ்தாநயோஃ ப்ரபோதஸஂப்ரஸாதஸ்தாநயோர்வா ஸஂதௌ பவதீதி ஸஂத்யம்; தஸ்மிந்ஸஂத்யே ஸ்தாநே தத்யரூபைவ ஸரிஷ்டிர்பவிதுமர்ஹதி; குதஃ? யதஃ ப்ரமாணபூதா ஷ்ருதிரேவமாஹ — ‘அத ரதாந்நதயோகாந்பதஃ ஸரிஜதே’ இத்யாதி;’ஸ ஹி கர்தா’ இதி ச உபஸஂஹாராத் ஏவமேவாவகம்யதே||
——————————————————-
நிர்மாதாரஂ சைகே புத்ராதயஷ்ச||3.2.2||

அபி ச ஏகே ஷாகிநஃ அஸ்மிந்நேவ ஸஂத்யே ஸ்தாநே காமாநாஂ நிர்மாதாரமாத்மாநமாமநந்தி — ‘ய ஏஷ ஸுப்தேஷு ஜாகர்தி காமஂ காமஂ புருஷோ நிர்மிமாணஃ’ இதி; புத்ராதயஷ்ச தத்ர காமா அபிப்ரேயந்தே — காம்யந்த இதி. நநு காமஷப்தேநேச்சாவிஷேஷோ ஏவோச்யேரந்; ந,’ஷதாயுஷஃ புத்ரபௌத்ராந்வரிணீஷ்வ’ இதி ப்ரகரித்ய அந்தே’காமாநாஂ த்வா காமபாஜஂ கரோமி’ இதி ப்ரகரிதேஷு தத்ர தத்ர புத்ராதிஷு காமஷப்தஸ்ய ப்ரயுக்தத்வாத். ப்ராஜ்ஞஂ சைநஂ நிர்மாதாரஂ ப்ரகரணவாக்யஷேஷாப்யாஂ ப்ரதீமஃ — ப்ராஜ்ஞஸ்ய ஹீதஂ ப்ரகரணம் — ‘அந்யத்ர தர்மாதந்யத்ராதர்மாத்’ இத்யாதி; தத்விஷய ஏவ ச வாக்யஷேஷோபி — ‘ததேவ ஷுக்ரஂ தத்ப்ரஹ்ம ததேவாமரிதமுச்யதே. தஸ்ிம்லோகாஃ ஷ்ரிதாஃ ஸர்வே தது நாத்யேதி கஷ்சந’ இதி. ப்ராஜ்ஞகர்தரிகா ச ஸரிஷ்டிஸ்தத்யரூபா ஸமதிகதா ஜாகரிதாஷ்ரயா, ததா ஸ்வப்நாஷ்ரயாபி ஸரிஷ்டிர்பவிதுமர்ஹதி; ததா ச ஷ்ருதிஃ — ‘அதோ கல்வாஹுர்ஜாகரிததேஷ ஏவாஸ்யைஷ இதி யாந்யேவ ஜாக்ரத்பஷ்யதி தாநி ஸுப்தஃ’ இதி ஸ்வப்நஜாகரிதயோஃ ஸமாநந்யாயதாஂ ஷ்ராவயதி. தஸ்மாத்தத்யரூபைவ ஸஂத்யே ஸரிஷ்டிரிதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரத்யாஹ —
————————————————————–
மாயாமாத்ரஂ து காத்ஸ்ந்ர்யேநாநபிவ்யக்தஸ்வரூபத்வாத்||3.2.3||

து-ஷப்தஃ பக்ஷஂ வ்யாவர்தயதி. நைததஸ்தி — யதுக்தம், ஸஂத்யே ஸரிஷ்டிஃ பாரமார்திகீதி; மாயைவ ஸஂத்யே ஸரிஷ்டிஃ, ந பரமார்தகந்தோப்யஸ்தி; குதஃ? காத்ஸ்ந்ர்யேநாநபிவ்யக்தஸ்வரூபத்வாத் — ந ஹி காத்ஸ்ந்ர்யேந பரமார்தவஸ்துதர்மேண அபிவ்யக்தஸ்வரூபஃ ஸ்வப்நஃ; கிஂ புநரத்ர காத்ஸ்ந்ர்யமபிப்ரேதம்? தேஷகாலநிமித்தஸஂபத்திஃ அபாதஷ்ச. ந ஹி பரமார்தவஸ்துவிஷயாணி தேஷகாலநிமித்தாநி அபாதஷ்ச ஸ்வப்நே ஸஂபாவ்யந்தே —

ந தாவத்ஸ்வப்நே ரதாதீநாமுசிதோ தேஷஃ ஸஂபவதி; ந ஹி ஸஂவரிதே தேஹதேஷே ரதாதயோவகாஷஂ லபேரந்; ஸ்யாதேதத் — பஹிர்தேஹாத் ஸ்வப்நஂ த்ரக்ஷ்யதி, தேஷாந்தரிதத்ரவ்யக்ரஹணாத்; தர்ஷயதி ச ஷ்ருதிஃ பஹிர்தேஹாத்ஸ்வப்நம் — ‘பஹிஷ்குலாயாதமரிதஷ்சரித்வா. ஸ ஈயதேமரிதோ யத்ர காமம்’ இதி; ஸ்திதிகதிப்ரத்யயபேதஷ்ச ந அநிஷ்க்ராந்தே ஜந்தௌ ஸாமஞ்ஜஸ்யமஷ்நுவீத — இதி. நேத்யுச்யதே — ந ஹி ஸுப்தஸ்ய ஜந்தோஃ க்ஷணமாத்ரேண யோஜநஷதாந்தரிதஂ தேஷஂ பர்யேதுஂ விபர்யேதுஂ ச ததஃ ஸாமர்த்யஂ ஸஂபாவ்யதே; க்வசிச்ச ப்ரத்யாகமநவர்ஜிதஂ ஸ்வப்நஂ ஷ்ராவயதி — குருஷ்வஹமத்ய ஷயாநோ நித்ரயாபிப்லுதஃ, ஸ்வப்நே பஞ்சாலாநபிகதஷ்ச அஸ்மிந்ப்ரதிபுத்தஷ்ச — இதி; தேஹாச்சேதபேயாத், பஞ்சாலேஷ்வேவ ப்ரதிபுத்யேத; தாநஸாவபிகத இதி; குருஷ்வேவ து ப்ரதிபுத்யதே; யேந ச அயஂ தேஹேந தேஷாந்தரமஷ்நுவாநோ மந்யதே, தமந்யே பார்ஷ்வஸ்தாஃ ஷயநதேஷ ஏவ பஷ்யந்தி; யதாபூதாநி ச அயஂ தேஷாந்தராணி ஸ்வப்நே பஷ்யதி, ந தாநி ததாபூதாந்யேவ பவந்தி;
பரிதாவஂஷ்சேத்பஷ்யேத், ஜாக்ரத்வத் வஸ்துபூதமர்தமாகலயேத். தர்ஷயதி ச ஷ்ருதிரந்தரேவ தேஹே ஸ்வப்நம் — ‘ஸ யத்ரைதத்ஸ்வப்ந்யயா சரதி’ இத்யுபக்ரம்ய’ஸ்வே ஷரீரே யதாகாமஂ பரிவர்ததே’ இதி. அதஷ்ச ஷ்ருத்யுபபத்திவிரோதாத்பஹிஷ்குலாயஷ்ருதிஃ கௌணீ வ்யாக்யாதவ்யா — பஹிரிவ குலாயாத் அமரிதஷ்சரித்வேதி — யோ ஹி வஸந்நபி ஷரீரே ந தேந ப்ரயோஜநஂ கரோதி, ஸ பஹிரிவ ஷரீராத்பவதி — இதி. ஸ்திதிகதிப்ரத்யயபேதோப்யேவஂ ஸதி விப்ரலம்ப ஏவாப்யுபகந்தவ்யஃ||

காலவிஸஂவாதோபி ச ஸ்வப்நே பவதி — ரஜந்யாஂ ஸுப்தோ வாஸரஂ பாரதே வர்ஷே மந்யதே; ததா முஹூர்தமாத்ரவர்திநி ஸ்வப்நே கதாசித் பஹூந் வர்ஷபூகாந் அதிவாஹயதி. நிமித்தாந்யபி ச ஸ்வப்நே ந புத்தயே கர்மணே வா உசிதாநி வித்யந்தே; கரணோபஸஂஹாராத்தி நாஸ்ய அஷ்வரதாதிக்ரஹணாய சக்ஷுராதீநி ஸந்தி; ரதாதிநிர்வர்தநேபி குதோஸ்ய நிமேஷமாத்ரேண ஸாமர்த்யஂ தாரூணி வா. பாத்யந்தே சைதே ரதாஷ்வாதயஃ ஸ்வப்நதரிஷ்டாஃ ப்ரபோதே; ஸ்வப்ந ஏவ ச ஏதே ஸுலபபாதா பவந்தி, ஆத்யந்தயோர்வ்யபிசாரதர்ஷநாத் — ரதோயமிதி ஹி கதாசித்ஸ்வப்நே நிர்தாரிதஃ க்ஷணேந மநுஷ்யஃ ஸஂபத்யதே, மநுஷ்யோயமிதி நிர்தாரிதஃ க்ஷணேந வரிக்ஷஃ. ஸ்பஷ்டஂ சாபாவஂ ரதாதீநாஂ ஸ்வப்நே ஷ்ராவயதி ஷாஸ்த்ரம் — ‘ந தத்ர ரதா ந ரதயோகா ந பந்தாநோ பவந்தி’ இத்யாதி. தஸ்மாந்மாயாமாத்ரஂ ஸ்வப்நதர்ஷநம்||
————————————————————-
ஸூசகஷ்ச ஹி ஷ்ருதேராசக்ஷதே ச தத்விதஃ||3.2.4||

மாயாமாத்ரத்வாத்தர்ஹி ந கஷ்சித்ஸ்வப்நே பரமார்தகந்தோஸ்தீதி — நேத்யுச்யதே — ஸூசகஷ்ச ஹி ஸ்வப்நோ பவதி பவிஷ்யதோஃ ஸாத்வஸாதுநோஃ; ததா ஹி ஷ்ரூயதே — ‘யதா கர்மஸு காம்யேஷு ஸ்த்ரியஂ ஸ்வப்நேஷு பஷ்யதி. ஸமரித்திஂ தத்ர ஜாநீயாத்தஸ்மிந்ஸ்வப்நநிதர்ஷநே’ இதி; ததா’புருஷஂ கரிஷ்ணஂ கரிஷ்ணதந்தஂ பஷ்யதி ஸ ஏநஂ ஹந்தி’ இத்யேவமாதிபிஃ ஸ்வப்நைரசிரஜீவித்வமாவேத்யத இதி ஷ்ராவயதி; ஆசக்ஷதே ச ஸ்வப்நாத்யாயவிதஃ — ‘குஞ்ஜராரோஹணாதீநி ஸ்வப்நே தந்யாநி, கரயாநாதீந்யதந்யாநி’ இதி; மந்த்ரதேவதாத்ரவ்யவிஷேஷநிமித்தாஷ்ச கேசித்ஸ்வப்நாஃ ஸத்யார்தகந்திநோ பவந்தீதி மந்யந்தே. தத்ராபி பவது நாம ஸூச்யமாநஸ்ய வஸ்துநஃ ஸத்யத்வம்; ஸூசகஸ்ய து ஸ்த்ரீதர்ஷநாதேர்பவத்யேவ வைதத்யம், பாத்யமாநத்வாதித்யபிப்ராயஃ. தஸ்மாதுபபந்நஂ ஸ்வப்நஸ்ய மாயாமாத்ரத்வம்||

யதுக்தம் — ‘ஆஹ ஹி’ இதி ததேவஂ ஸதி பாக்தஂ வ்யாக்யாதவ்யம் — யதா’லாங்கலஂ கவாதீநுத்வஹதி’ இதி நிமித்தமாத்ரத்வாதேவமுச்யதே, ந து ப்ரத்யக்ஷமேவ லாங்கலஂ கவாதீநுத்வஹதி; ஏவஂ நிமித்தமாத்ரத்வாத் — ஸுப்தோ ரதாதீந்ஸரிஜதே,’ஸ ஹி கர்தா’ — இதி ச உச்யதே; ந து ப்ரத்யக்ஷமேவ ஸுப்தோ ரதாதீந்ஸரிஜதி. நிமித்தத்வஂ து அஸ்ய ரதாதிப்ரதிபாநநிமித்தமோதத்ராஸாதிதர்ஷநாத்தந்நிமித்தபூதயோஃ ஸுகரிததுஷ்கரிதயோஃ கர்தரித்வேநேதி வக்தவ்யம். அபி ச ஜாகரிதே விஷயேந்த்ரியஸஂயோகாத் ஆதித்யாதிஜ்யோதிர்வ்யதிகராச்ச ஆத்மநஃ ஸ்வயஂஜ்யோதிஷ்ட்வஂ துர்விவேசநமிதி தத்விவேசநாய ஸ்வப்ந உபந்யஸ்தஃ; தத்ர யதி ரதாதிஸரிஷ்டிவசநஂ ஷ்ருத்யா நீயேத, ததஃ ஸ்வயஂஜ்யோதிஷ்ட்வஂ ந நிர்ணீதஂ ஸ்யாத்; தஸ்மாத்ரதாத்யபாவவசநஂ ஷ்ருத்யா, ரதாதிஸரிஷ்டிவசநஂ து பக்த்யேதி வ்யாக்யேயம். ஏதேந நிர்மாணஷ்ரவணஂ வ்யாக்யாதம். யதப்யுக்தம் — ‘ப்ராஜ்ஞமேநஂ நிர்மாதாரமாமநந்தி’ இதி, ததப்யஸத், ஷ்ருத்யந்தரே’ஸ்வயஂ விஹத்ய ஸ்வயஂ நிர்மாய ஸ்வேந பாஸா ஸ்வேந ஜ்யோதிஷா ப்ரஸ்வபிதி’ இதி ஜீவவ்யாபாரஷ்ரவணாத்; இஹாபி’ய ஏஷ ஸுப்தேஷு ஜாகர்தி’ இதி ப்ரஸித்தாநுவாதாஜ்ஜீவ ஏவாயஂ காமாநாஂ நிர்மாதா ஸஂகீர்த்யதே; தஸ்ய து வாக்யஷேஷேண’ததேவ ஷுக்ரஂ தத்ப்ரஹ்ம’ இதி ஜீவபாவஂ வ்யாவர்த்ய ப்ரஹ்மபாவ உபதிஷ்யதே — ‘தத்த்வமஸி’ இத்யாதிவத் — இதி ந ப்ரஹ்மப்ரகரணஂ விருத்யதே. ந சாஸ்மாபிஃ ஸ்வப்நேபி ப்ராஜ்ஞவ்யாபாரஃ ப்ரதிஷித்யதே, தஸ்ய ஸர்வேஷ்வரத்வாத் ஸர்வாஸ்வப்யவஸ்தாஸ்வதிஷ்டாதரித்வோபபத்தேஃ; பாரமார்திகஸ்து நாயஂ ஸஂத்யாஷ்ரயஃ ஸர்கஃ வியதாதிஸர்கவத் — இத்யேதாவத்ப்ரதிபாத்யதே; ந ச வியதாதிஸர்கஸ்யாப்யாத்யந்திகஂ ஸத்யத்வமஸ்தி; ப்ரதிபாதிதஂ ஹி’ததநந்யத்வமாரம்பணஷப்தாதிப்யஃ’ இத்யத்ர ஸமஸ்தஸ்ய ப்ரபஞ்சஸ்ய மாயாமாத்ரத்வம். ப்ராக் து ப்ரஹ்மாத்மத்வதர்ஷநாத் வியதாதிப்ரபஞ்சோ வ்யவஸ்திதரூபோ பவதி; ஸஂத்யாஷ்ரயஸ்து ப்ரபஞ்சஃ ப்ரதிதிநஂ பாத்யதே — இத்யதோ வைஷேஷிகமிதஂ ஸஂத்யஸ்ய மாயாமாத்ரத்வமுதிதம்||
————————————————————
பராபித்யாநாத்து திரோஹிதஂ ததோ ஹ்யஸ்ய பந்தவிபர்யயௌ||3.2.5||

அதாபி ஸ்யாத் — பரஸ்யைவ தாவதாத்மநோஂஷஃ ஜீவஃ — அக்நேரிவ விஸ்புலிங்கஃ; தத்ரைவஂ ஸதி யதா அக்நிவிஸ்புலிங்கயோஃ ஸமாநே தஹநப்ரகாஷநஷக்தீ பவதஃ, ஏவஂ ஜீவேஷ்வரயோரபி ஜ்ஞாநைஷ்வர்யஷக்தீ; ததஷ்ச ஜீவஸ்ய ஜ்ஞாநைஷ்வர்யவஷாத் ஸாஂகல்பிகீ ஸ்வப்நே ரதாதிஸரிஷ்டிர்பவிஷ்யதீதி. அத்ரோச்யதே —
ஸத்யபி ஜீவேஷ்வரயோரஂஷாஂஷிபாவே ப்ரத்யக்ஷமேவ ஜீவஸ்யேஷ்வரவிபரீததர்மத்வம். கிஂ புநர்ஜீவஸ்ய ஈஷ்வரஸமாநதர்மத்வஂ நாஸ்த்யேவ? ந நாஸ்த்யேவ; வித்யமாநமபி தத் திரோஹிதம் அவித்யாதிவ்யவதாநாத். தத்புநஸ்திரோஹிதஂ ஸத் பரமேஷ்வரமபித்யாயதோ யதமாநஸ்ய ஜந்தோர்விதூதத்வாந்தஸ்ய — திமிரதிரஸ்கரிதேவ தரிக்ஷக்திஃ ஔஷதவீர்யாத் — ஈஷ்வரப்ரஸாதாத் ஸஂஸித்தஸ்ய கஸ்யசிதேவாவிர்பவதி, ந ஸ்வபாவத ஏவ, ஸர்வேஷாஂ ஜந்தூநாம்; குதஃ? ததோ ஹி ஈஷ்வராத்தேதோஃ, அஸ்ய ஜீவஸ்ய, பந்தமோக்ஷௌ பவதஃ — ஈஷ்வரஸ்வரூபாபரிஜ்ஞாநாத் பந்தஃ, தத்ஸ்வரூபபரிஜ்ஞாநாத்து மோக்ஷஃ. ததா ச ஷ்ருதிஃ — ‘ஜ்ஞாத்வா தேவஂ ஸர்வபாஷாபஹாநிஃ க்ஷீணைஃ க்லேஷைர்ஜந்மமரித்யுப்ரஹாணிஃ. தஸ்யாபித்யாநாத்தரிதீயஂ தேஹபேதே விஷ்வைஷ்வர்யஂ கேவல ஆப்தகாமஃ’ இத்யேவமாத்யா||
—————————————–
தேஹயோகாத்வா ஸோபி||3.2.6||

கஸ்மாத்புநர்ஜீவஃ பரமாத்மாஂஷ ஏவ ஸந் திரஸ்கரிதஜ்ஞாநைஷ்வர்யோ பவதி? யுக்தஂ து ஜ்ஞாநைஷ்வர்யயோரதிரஸ்கரிதத்வம், விஸ்புலிங்கஸ்யேவ தஹநப்ரகாஷநயோஃ — இதி. உச்யதே — ஸத்யமேவைதத்; ஸோபி து ஜீவஸ்ய ஜ்ஞாநைஷ்வர்யதிரோபாவஃ, தேஹயோகாத் தேஹேந்த்ரியமநோபுத்திவிஷயவேதநாதியோகாத் பவதி. அஸ்தி ச அத்ரோபமா — யதா அக்நேர்தஹநப்ரகாஷநஸஂபந்நஸ்யாப்யரணிகதஸ்ய தஹநப்ரகாஷநே திரோஹிதே பவதஃ, யதா வா பஸ்மச்சந்நஸ்ய — ஏவமவித்யாப்ரத்யுபஸ்தாபிதநாமரூபகரிததேஹாத்யுபாதியோகாத் ததவிவேகப்ரமகரிதோ ஜீவஸ்ய ஜ்ஞாநைஷ்வர்யதிரோபாவஃ. வா-ஷப்தோ ஜீவஸ்ய ஈஷ்வராத் அந்யத்வஷங்காவ்யாவரித்த்யர்தஃ. நந்வந்ய ஏவ ஜீவஃ ஈஷ்வராதஸ்து, திரஸ்கரிதஜ்ஞாநைஷ்வர்யத்வாத்; கிஂ தேஹயோககல்பநயா? நேத்யுச்யதே — ந ஹி அந்யத்வஂ ஜீவஸ்ய ஈஷ்வராதுபபத்யதே — ‘ஸேயஂ தேவதைக்ஷத’ இத்யுபக்ரம்ய’அநேந ஜீவேநாத்மநாநுப்ரவிஷ்ய’ இத்யாத்மஷப்தேந ஜீவஸ்ய பராமர்ஷாத்;’தத்ஸத்யஂ ஸ ஆத்மா தத்த்வமஸி ஷ்வேதகேதோ’ இதி ச ஜீவாய உபதிஷதி ஈஷ்வராத்மத்வம்; அதஃ அநந்ய ஏவ ஈஷ்வராஜ்ஜீவஃ ஸந் தேஹயோகாத்திரோஹிதஜ்ஞாநைஷ்வர்யோ பவதி. அதஷ்ச ந ஸாஂகல்பிகீ ஜீவஸ்ய ஸ்வப்நே ரதாதிஸரிஷ்டிர்கடதே; யதி ச ஸாஂகல்பிகீ ஸ்வப்நே ரதாதிஸரிஷ்டிஃ ஸ்யாத், நைவாநிஷ்டஂ கஷ்சித்ஸ்வப்நஂ பஷ்யேத், ந ஹி கஷ்சிதநிஷ்டஂ ஸஂகல்பயதே. யத்புநருக்தம் — ஜாகரிததேஷஷ்ருதிஃ ஸ்வப்நஸ்ய ஸத்யத்வஂ க்யாபயதீதி, ந தத்ஸாம்யவசநஂ ஸத்யத்வாபிப்ராயம், ஸ்வயஂஜ்யோதிஷ்ட்வவிரோதாத், ஷ்ருத்யைவ ச ஸ்வப்நே ரதாத்யபாவஸ்ய தர்ஷிதத்வாத்; ஜாகரிதப்ரபவவாஸநாநிர்மிதத்வாத்து ஸ்வப்நஸ்ய தத்துல்யநிர்பாஸத்வாபிப்ராயஂ தத். தஸ்மாதுபபந்நஂ ஸ்வப்நஸ்ய மாயாமாத்ரத்வம்||
——————————————————-
ததபாவாதிகரணம்||3.2.7||-ததபாவோ நாடீஷு தச்ச்ருதேராத்மநி ச||3.2.7||

ஸ்வப்நாவஸ்தா பரீக்ஷிதா; ஸுஷுப்தாவஸ்தேதாநீஂ பரீக்ஷ்யதே. தத்ரைதாஃ ஸுஷுப்தவிஷயாஃ ஷ்ருதயோ பவந்தி; க்வசிச்ச்ரூயதே — ‘தத்யத்ரைதத்ஸுப்தஃ ஸமஸ்தஃ ஸஂப்ரஸந்நஃ ஸ்வப்நஂ ந விஜாநாத்யாஸு ததா நாடீஷு ஸரிப்தோ பவதி’ இதி; அந்யத்ர து நாடீரேவாநுக்ரம்ய ஷ்ரூயதே — ‘தாபிஃ ப்ரத்யவஸரிப்ய புரீததி ஷேதே’ இதி; ததாந்யத்ர நாடீரேவாநுக்ரம்ய — ‘தாஸு ததா பவதி யதா ஸுப்தஃ ஸ்வப்நஂ ந கஂசந பஷ்யத்யதாஸ்மிந்ப்ராண ஏவைகதா பவதி’ இதி; ததாந்யத்ர — ‘ய ஏஷோந்தர்ஹரிதய ஆகாஷஸ்தஸ்மிஞ்ஷேதே’ இதி; ததாந்யத்ர — ‘ஸதாஸோம்ய ததா ஸஂபந்நோ பவதி ஸ்வமபீதோ பவதி’ இதி; ததா — ‘ப்ராஜ்ஞேநாத்மநா ஸஂபரிஷ்வக்தோ ந பாஹ்யஂ கிஂசந வேத நாந்தரம்’ இதி ச||

தத்ர ஸஂஷயஃ — கிமேதாநி நாட்யதீநி பரஸ்பரநிரபேக்ஷதயா பிந்நாநி ஸுஷுப்திஸ்தாநாநி, ஆஹோஸ்வித்பரஸ்பராபேக்ஷதயா ஏகஂ ஸுஷுப்திஸ்தாநமிதி. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? பிந்நாநீதி; குதஃ? ஏகார்தத்வாத் — ந ஹி ஏகார்தாநாஂ க்வசித்பரஸ்பராபேக்ஷத்வஂ தரிஷ்யதே வ்ரீஹியவாதீநாம்; நாட்யாதீநாஂ ச ஏகார்ததா ஸுஷுப்தௌ தரிஷ்யதே,’நாடீஷு ஸரிப்தோ பவதி”புரீததி ஷேதே’ இதி ச தத்ர தத்ர ஸப்தமீநிர்தேஷஸ்ய துல்யத்வாத். நநு நைவஂ ஸதி ஸப்தமீநிர்தேஷோ தரிஷ்யதே — ‘ஸதா ஸோம்ய ததா ஸஂபந்நோ பவதி’ இதி; நைஷ தோஷஃ, தத்ராபி ஸப்தம்யர்தஸ்ய கம்யமாநத்வாத் — வாக்யஷேஷோ ஹி தத்ர ஆயதநைஷீ ஜீவஃ ஸத் உபஸர்பதீத்யாஹ — ‘அந்யத்ராயதநமலப்த்வா ப்ராணமேவோபஷ்ரயதே’ இதி; ப்ராணஷப்தேந தத்ர ப்ரகரிதஸ்ய ஸத உபாதாநாத்; ஆயதநஂ ச ஸப்தம்யர்தஃ, ஸப்தமீநிர்தேஷோபி தத்ர வாக்யஷேஷே தரிஷ்யதே — ‘ஸதி ஸஂபத்ய ந விதுஃ ஸதி ஸஂபத்யாமஹே’ இதி. ஸர்வத்ர ச விஷேஷவிஜ்ஞாநோபரமலக்ஷணஂ ஸுஷுப்தஂ ந விஷிஷ்யதே. தஸ்மாதேகார்தத்வாத் நாட்யாதீநாஂ விகல்பேந கதாசித் கிஂசித்ஸ்தாநஂ ஸ்வாபாயோபஸர்பதி — இதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரதிபாத்யதே — ததபாவோ நாடீஷ்வாத்மநி சேதி. ததபாவ இதி, தஸ்ய ப்ரகரிதஸ்ய ஸ்வப்நதர்ஷநஸ்ய அபாவஃ
ஸுஷுப்தமித்யர்தஃ; நாடீஷ்வாத்மநி சேதி ஸமுச்சயேந ஏதாநி நாட்யாதீநி ஸ்வாபாயோபஸர்பதி, ந விகல்பேந — இத்யர்தஃ; குதஃ? தச்ச்ருதேஃ; ததா ஹி ஸர்வேஷாமேவ நாட்யாதீநாஂ தத்ர தத்ர ஸுஷுப்திஸ்தாநத்வஂ ஷ்ரூயதே; தச்ச ஸமுச்சயே ஸஂகரிஹீதஂ பவதி; விகல்பே ஹ்யேஷாம், பக்ஷே பாதஃ ஸ்யாத். நநு ஏகார்தத்வாத்விகல்போ நாட்யாதீநாஂ வ்ரீஹியவாதிவத் — இத்யுக்தம்; நேத்யுச்யதே — ந ஹி ஏகவிபக்திநிர்தேஷமாத்ரேண ஏகார்தத்வஂ விகல்பஷ்ச ஆபததி, நாநார்தத்வஸமுச்சயயோரப்யேகவிபக்திநிர்தேஷதர்ஷநாத் — ப்ராஸாதே ஷேதே பர்யங்கே ஷேதே இத்யேவமாதிஷு, ததா இஹாபி நாடீஷு புரீததி ப்ரஹ்மணி ச ஸ்வபிதீதி உபபத்யதே ஸமுச்சயஃ; ததா ச ஷ்ருதிஃ — ‘தாஸு ததா பவதி யதா ஸுப்தஃ ஸ்வப்நஂ ந கஂசந பஷ்யத்யதாஸ்மிந்ப்ராண ஏவைகதா பவதி’ இதி ஸமுச்சயஂ நாடீநாஂ ப்ராணஸ்ய ச ஸுஷுப்தௌ ஷ்ராவயதி, ஏகவாக்யோபாதாநாத்; ப்ராணஸ்ய ச ப்ரஹ்மத்வஂ ஸமதிகதம் — ‘ப்ராணஸ்ததாநுகமாத்’ இத்யத்ர. யத்ராபி நிரபேக்ஷா இவ நாடீஃ ஸுஷுப்திஸ்தாநத்வேந ஷ்ராவயதி — ‘ஆஸு ததா நாடீஷு ஸரிப்தோ பவதி’ இதி, தத்ராபி ப்ரதேஷாந்தரப்ரஸித்தஸ்ய ப்ரஹ்மணோப்ரதிஷேதாத் நாடீத்வாரேண ப்ரஹ்மண்யேவாவதிஷ்டத இதி ப்ரதீயதே; ந சைவமபி நாடீஷு ஸப்தமீ விருத்யதே, நாடீபிரபி ப்ரஹ்மோபஸர்பந் ஸரிப்த ஏவ நாடீஷு பவதி — யோ ஹி கங்கயா ஸாகரஂ கச்சதி, கத ஏவ ஸ கங்காயாஂ பவதி. பவதி ச அத்ர ரஷ்மிநாடீத்வாராத்மகஸ்ய ப்ரஹ்மலோகமார்கஸ்ய விவக்ஷிதத்வாத் நாடீஸ்துத்யர்தஂ ஸரிப்திஸஂகீர்தநம் — ‘நாடீஷு ஸரிப்தோ பவதி’ இத்யுக்த்வா’தஂ ந கஷ்சந பாப்மா ஸ்பரிஷதி’ இதி ப்ருவந் நாடீஃ ப்ரஷஂஸதி; ப்ரவீதி ச பாப்மஸ்பர்ஷாபாவே ஹேதும்’தேஜஸா ஹி ததா ஸஂபந்நோ பவதி’ இதி — தேஜஸா நாடீகதேந பித்தாக்யேந அபிவ்யாப்தகரணோ ந பாஹ்யாந் விஷயாநீக்ஷத இத்யர்தஃ; அதவா தேஜஸேதி ப்ரஹ்மண ஏவாயஂ நிர்தேஷஃ, ஷ்ருத்யந்தரே’ப்ரஹ்மைவ தேஜ ஏவ’ இதி தேஜஃஷப்தஸ்ய ப்ரஹ்மணி ப்ரயுக்தத்வாத்; ப்ரஹ்மணா ஹி ததா ஸஂபந்நோ பவதி நாடீத்வாரேண, அதஸ்தஂ ந கஷ்சந பாப்மா ஸ்பரிஷதீத்யர்தஃ — ப்ரஹ்மஸஂபத்திஷ்ச பாப்மஸ்பர்ஷாபாவே ஹேதுஃ ஸமதிகதஃ’ஸர்வே பாப்மாநோதோ நிவர்தந்தேபஹதபாப்மா ஹ்யேஷ ப்ரஹ்மலோகஃ’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஃ; ஏவஂ ச ஸதி ப்ரதேஷாந்தரப்ரஸித்தேந ப்ரஹ்மணா ஸுஷுப்திஸ்தாநேநாநுகதோ நாடீநாஂ ஸமுச்சயஃ ஸமதிகதோ பவதி. ததா புரீததோபி ப்ரஹ்மப்ரக்ரியாயாஂ ஸஂகீர்தநாத் ததநுகுணமேவ ஸுஷுப்திஸ்தாநத்வஂ ஜ்ஞாயதே — ‘ய ஏஷோந்தர்ஹரிதய ஆகாஷஸ்தஸ்மிஞ்ஷேதே’ இதி ஹரிதயாகாஷே ஸுஷுப்திஸ்தாநே ப்ரகரிதே இதமுச்யதே — ‘புரீததி ஷேதே’ இதி; புரீததிதி ஹரிதயபரிவேஷ்டநமுச்யதே; ததந்தர்வர்திந்யபி ஹரிதயாகாஷே ஷயாநஃ ஷக்யதே’புரீததி ஷேதே’ இதி வக்தும் — ப்ராகாரபரிக்ஷிப்தேபி ஹி புரே வர்தமாநஃ ப்ராகாரே வர்தத இத்யுச்யதே; ஹரிதயாகாஷஸ்ய ச ப்ரஹ்மத்வஂ ஸமதிகதம்’தஹர உத்தரேப்யஃ’ இத்யத்ர. ததா நாடீபுரீதத்ஸமுச்சயோபி’தாபிஃ ப்ரத்யவஸரிப்ய புரீததி ஷேதே’ இத்யேகவாக்யோபாதாநாத் அவகம்யதே. ஸத்ப்ராஜ்ஞயோஷ்ச ப்ரஸித்தமேவ ப்ரஹ்மத்வம். ஏவமேதாஸு ஷ்ருதிஷு த்ரீண்யேவ ஸுஷுப்திஸ்தாநாநி ஸஂகீர்திதாநி — நாட்யஃ புரீதத் ப்ரஹ்ம சேதி; தத்ராபி த்வாரமாத்ரஂ நாட்யஃ புரீதச்ச, ப்ரஹ்மைவ து ஏகம் அநபாயி ஸுஷுப்திஸ்தாநம். அபி ச நாட்யஃ புரீதத்வா ஜீவஸ்யோபாத்யாதார ஏவ பவதி — தத்ராஸ்ய கரணாநி வர்தந்த இதி; ந ஹி உபாதிஸஂபந்தமந்தரேண ஸ்வத ஏவ ஜீவஸ்யாதாரஃ கஷ்சித்ஸஂபவதி, ப்ரஹ்மாவ்யதிரேகேண ஸ்வமஹிமப்ரதிஷ்டிதத்வாத். ப்ரஹ்மாதாரத்வமப்யஸ்ய ஸுஷுப்தே நைவ ஆதாராதேயபேதாபிப்ராயேண உச்யதே, கதஂ தர்ஹி? தாதாத்ம்யாபிப்ராயேண; யத ஆஹ — ‘ஸதா ஸோம்ய ததா ஸஂபந்நோ பவதி ஸ்வமபீதோ பவதி’ இதி — ஸ்வஷப்தேந ஆத்மா அபிலப்யதே, ஸ்வரூபமாபந்நஃ ஸுப்தோ பவதீத்யர்தஃ. அபி ச ந கதாசிஜ்ஜீவஸ்ய ப்ரஹ்மணா ஸஂபத்திர்நாஸ்தி, ஸ்வரூபஸ்யாநபாயித்வாத்; ஸ்வப்நஜாகரிதயோஸ்தூபாதிஸஂபர்கவஷாத் பரரூபாபத்திமிவாபேக்ஷ்ய ததுபஷமாத்ஸுஷுப்தேஃ ஸ்வரூபாபத்திர்விவக்ஷ்யதே — ‘ஸ்வமபீதோ பவதி’ இதி; அதஷ்ச ஸுப்தாவஸ்தாயாஂ கதாசித்ஸதா ஸஂபத்யதே, கதாசிந்ந ஸஂபத்யதே — இத்யயுக்தம். அபி ச ஸ்தாநவிகல்பாப்யுபகமேபி விஷேஷவிஜ்ஞாநோபஷமலக்ஷணஂ தாவத்ஸுஷுப்தஂ ந க்வசித்விஷிஷ்யதே; தத்ர ஸதி ஸஂபந்நஸ்தாவத் ஏகத்வாத் ந விஜாநாதீதி யுக்தம்,’தத்கேந கஂ விஜாநீயாத்’ இதி ஷ்ருதேஃ; நாடீஷு புரீததி ச ஷயாநஸ்ய ந கிஂசித் அவிஜ்ஞாநே காரணஂ ஷக்யஂ விஜ்ஞாதும், பேதவிஷயத்வாத்,’யத்ர வா அந்யதிவ ஸ்யாத்தத்ராந்யோந்யத்பஷ்யேத்’ இதி ஷ்ருதேஃ. நநு பேதவிஷயஸ்யாப்யதிதூராதிகாரணமவிஜ்ஞாநே ஸ்யாத்; பாடமேவஂ ஸ்யாத், யதி ஜீவஃ ஸ்வதஃ பரிச்சிந்நோப்யுபகம்யேத — யதா விஷ்ணுமித்ரஃ ப்ரவாஸீ ஸ்வகரிஹாந் ந பஷ்யதீதி; ந து ஜீவஸ்யோபாதிவ்யதிரேகேண பரிச்சேதோ வித்யதே; உபாதிகதமேவாதிதூராதிகாரணம் அவிஜ்ஞாநே இதி யத்யுச்யேத, ததாப்யுபாதேருபஷாந்தத்வாத் ஸத்யேவ ஸஂபந்நஃ ந விஜாநாதீதி யுக்தம். ந ச வயமிஹ துல்யவத் நாட்யாதிஸமுச்சயஂ ப்ரதிபாதயாமஃ; ந ஹி நாட்யஃ ஸுப்திஸ்தாநஂ புரீதச்ச இத்யநேந விஜ்ஞாநேந கிஂசித்ப்ரயோஜநமஸ்தி; ந ஹ்யேதத்விஜ்ஞாநப்ரதிபத்தஂ கிஂசித்பலஂ ஷ்ரூயதே; நாப்யேதத்விஜ்ஞாநஂ பலவதஃ கஸ்யசிதங்கமுபதிஷ்யதே. ப்ரஹ்ம து அநபாயி ஸுப்திஸ்தாநம் — இத்யேதத்ப்ரதிபாதயாமஃ; தேந து விஜ்ஞாநேந ப்ரயோஜநமஸ்தி ஜீவஸ்ய ப்ரஹ்மாத்மத்வாவதாரணஂ ஸ்வப்நஜாகரிதவ்யவஹாரவிமுக்தத்வாவதாரணஂ ச. தஸ்மாதாத்மைவ ஸுப்திஸ்தாநம்||
—————————————————–
அதஃ ப்ரபோதோஸ்மாத்||3.2.8||

யஸ்மாச்ச ஆத்மைவ ஸுப்திஸ்தாநம், அத ஏவ ச காரணாத் நித்யவதேவ அஸ்மாதாத்மநஃ ப்ரபோதஃ ஸ்வாபாதிகாரே ஷிஷ்யதே,’குத ஏததாகாத்’ இத்யஸ்ய ப்ரஷ்நஸ்ய ப்ரதிவசநாவஸரே — ‘யதாக்நேஃ க்ஷுத்ரா விஸ்புலிங்கா வ்யுச்சரந்த்யேவமேவாஸ்மாதாத்மநஃ ஸர்வே ப்ராணாஃ’ இத்யாதிநா,’ஸத ஆகம்ய ந விதுஃ ஸத ஆகச்சாமஹே ||.’ இதி ச. விகல்ப்யமாநேஷு து ஸுஷுப்திஸ்தாநேஷு, கதாசிந்நாடீப்யஃ ப்ரதிபுத்யதே கதாசித்புரீததஃ கதாசிதாத்மநஃ — இத்யஷாஸிஷ்யத். தஸ்மாதப்யாத்மைவ ஸுப்திஸ்தாநமிதி||
——————————————————–
கர்மாநுஸ்மரிதிஷப்தவித்யதிகரணம்||3.2.9||-ஸ ஏவ து கர்மாநுஸ்மரிதிஷப்தவிதிப்யஃ||3.2.9||

தஸ்யாஃ புநஃ ஸத்ஸஂபத்தேஃ ப்ரதிபுத்யமாநஃ கிஂ ய ஏவ ஸத்ஸஂபந்நஃ ஸ ஏவ ப்ரதிபுத்யதே, உத ஸ வா அந்யோ வா இதி சிந்த்யதே. தத்ர ப்ராப்தஂ தாவத் — அநியம இதி; குதஃ? யதா ஹி ஜலராஷௌ கஷ்சிஜ்ஜலபிந்துஃ ப்ரக்ஷிப்யதே, ஜலராஷிரேவ ஸ ததா பவதி, புநருத்தரணே ச ஸ ஏவ ஜலபிந்துர்பவதி — இதி துஃஸஂபாதம் — தத்வத் ஸுப்தஃ பரேணைகத்வமாபந்நஃ ஸஂப்ரஸீததீதி ந ஸ ஏவ புநருத்தாதுமர்ஹதி; தஸ்மாத் ஸ ஏவ ஈஷ்வரோ வா அந்யோ வா ஜீவஃ ப்ரதிபுத்யதே இதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, இதமாஹ — ஸ ஏவ து ஜீவஃ ஸுப்தஃ ஸ்வாஸ்த்யஂ கதஃ புநருத்திஷ்டதி, நாந்யஃ; கஸ்மாத்? கர்மாநுஸ்மரிதிஷப்தவிதிப்யஃ; விபஜ்ய ஹேதுஂ தர்ஷயிஷ்யாமி — கர்மஷேஷாநுஷ்டாநதர்ஷநாத்தாவத்ஸ ஏவோத்தாதுமர்ஹதி நாந்யஃ; ததா ஹி — பூர்வேத்யுரநுஷ்டிதஸ்ய கர்மணஃ அபரேத்யுஃ ஷேஷமநுதிஷ்டந்தரிஷ்யதே; ந சாந்யேந ஸாமிகரிதஸ்ய கர்மணஃ அந்யஃ ஷேஷக்ரியாயாஂ ப்ரவர்திதுமுத்ஸஹதே, அதிப்ரஸங்காத்; தஸ்மாதேக ஏவ பூர்வேத்யுரபரேத்யுஷ்ச ஏகஸ்ய கர்மணஃ கர்தேதி கம்யதே. இதஷ்ச ஸ ஏவோத்திஷ்டதி, யத்காரணம் அதீதேஹநி அஹமதோத்ராக்ஷமிதி பூர்வாநுபூதஸ்ய பஷ்சாத்ஸ்மரணம் அந்யஸ்யோத்தாநே நோபபத்யதே; ந ஹ்யந்யதரிஷ்டம் அந்யோநுஸ்மர்துமர்ஹதி; ஸோஹமஸ்மீதி ச ஆத்மாநுஸ்மரணமாத்மாந்தரோத்தாநே நாவகல்பதே. ஷப்தேப்யஷ்ச தஸ்யைவோத்தாநமவகம்யதே; ததா ஹி — ‘புநஃ ப்ரதிந்யாயஂ ப்ரதியோந்யாத்ரவதி புத்தாந்தாயைவ”இமாஃ ஸர்வாஃ ப்ரஜா அஹரஹர்கச்சந்த்ய ஏதஂ ப்ரஹ்மலோகஂ ந விந்தந்தி”த இஹ வ்யாக்ரோ வா ஸிஂஹோ வா வரிகோ வா வராஹோ வா கீடோ வா பதங்கோ வா தஂஷோ வா மஷகோ வா யத்யத்பவந்தி ததாபவந்தி’ இத்யேவமாதயஃ ஷப்தாஃ ஸ்வாபப்ரபோதாதிகாரபடிதா ந ஆத்மாந்தரோத்தாநே ஸாமஞ்ஜஸ்யம் ஈயுஃ. கர்மவித்யாவிதிப்யஷ்சைவமேவாவகம்யதே; அந்யதா ஹி கர்மவித்யாவிதயோநர்தகாஃ ஸ்யுஃ; அந்யோத்தாநபக்ஷே ஹி ஸுப்தமாத்ரோ முச்யத இத்யாபத்யேத; ஏவஂ சேத்ஸ்யாத், வத கிஂ காலாந்தரபலேந கர்மணா வித்யயா வா கரிதஂ ஸ்யாத். அபி ச அந்யோத்தாநபக்ஷே யதி தாவச்சரீராந்தரே வ்யவஹரமாணோ ஜீவ உத்திஷ்டேத், தத்ரத்யவ்யவஹாரலோபப்ரஸங்கஃ ஸ்யாத்; அத தத்ர ஸுப்த உத்திஷ்டேத், கல்பநாநர்தக்யஂ ஸ்யாத் — யோ ஹி யஸ்மிந் ஷரீரே ஸுப்தஃ ஸஃ தஸ்மிந் நோத்திஷ்டதி, அந்யஸ்மிந் ஷரீரே ஸுப்தஃ அந்யஸ்மிந்நுத்திஷ்டதீதி கோஸ்யாஂ கல்பநாயாஂ லாபஃ ஸ்யாத்? அத முக்த உத்திஷ்டேத், அந்தவாந்மோக்ஷ ஆபத்யேத; நிவரித்தாவித்யஸ்ய ச புநருத்தாநமநுபபந்நம்; ஏதேந ஈஷ்வரஸ்யோத்தாநஂ ப்ரத்யுக்தம், நித்யநிவரித்தாவித்யத்வாத். அகரிதாப்யாகமகரிதவிப்ரணாஷௌ ச துர்நிவாராவந்யோத்தாநபக்ஷே ஸ்யாதாம். தஸ்மாத்ஸ ஏவோத்திஷ்டதி, நாந்ய இதி. யத்புநருக்தம் — யதா ஜலராஷௌ ப்ரக்ஷிப்தோ ஜலபிந்துர்நோத்தர்துஂ ஷக்யதே, ஏவஂ ஸதி ஸஂபந்நோ ஜீவோ நோத்பதிதுமர்ஹதீதி, தத்பரிஹ்ரியதே — யுக்தஂ தத்ர விவேககாரணாபாவாத் ஜலபிந்தோரநுத்தரணம், இஹ து வித்யதே விவேககாரணம் — கர்ம ச அவித்யா ச, இதி வைஷம்யம்; தரிஷ்யதே ச துர்விவேசயோரப்யஸ்மஜ்ஜாதீயைஃ க்ஷீரோதகயோஃ ஸஂஸரிஷ்டயோஃ ஹஂஸேந விவேசநம். அபி ச ந ஜீவோ நாம கஷ்சித்பரஸ்மாதந்யோ வித்யதே, யோ ஜலபிந்துரிவ ஜலராஷேஃ ஸதோ விவிச்யேத; ஸதேவ து உபாதிஸஂபர்காஜ்ஜீவ இத்யுபசர்யதே இத்யஸகரித்ப்ரபஞ்சிதம்; ஏவஂ ஸதி யாவதேகோபாதிகதா பந்தாநுவரித்திஃ, தாவதேகஜீவவ்யவஹாரஃ; உபாத்யந்தரகதாயாஂ து பந்தாநுவரித்தௌ ஜீவாந்தரவ்யவஹாரஃ; ஸ ஏவாயமுபாதிஃ ஸ்வாபப்ரபோதயோஃ பீஜாங்குரந்யாயேந — இத்யதஃ ஸ ஏவ ஜீவஃ ப்ரதிபுத்யத இதி யுக்தம்||
————————————————–
முக்தாதிகரணம்||3.2.10||–முக்தேர்தஸம்பத்திஃ பரிஷேஷாத்||3.2.10||

அஸ்தி முக்தோ நாம, யஂ மூர்சித இதி லௌகிகாஃ கதயந்தி; ஸ து கிமவஸ்த இதி பரீக்ஷாயாம், உச்யதே — திஸ்ரஸ்தாவதவஸ்தாஃ ஷரீரஸ்தஸ்ய ஜீவஸ்ய ப்ரஸித்தாஃ — ஜாகரிதஂ ஸ்வப்நஃ ஸுஷுப்தமிதி; சதுர்தீ ஷரீராதபஸரிப்திஃ; ந து பஞ்சமீ காசிதவஸ்தா ஜீவஸ்ய ஷ்ருதௌ ஸ்மரிதௌ வா ப்ரஸித்தா அஸ்தி; தஸ்மாச்சதஸரிணாமேவாவஸ்தாநாமந்யதமாவஸ்தா மூர்சா — இதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — ந தாவந்முக்தோ ஜாகரிதாவஸ்தோ பவிதுமர்ஹதி; ந ஹ்யயமிந்த்ரியைர்விஷயாநீக்ஷதே. ஸ்யாதேதத் —
இஷுகாரந்யாயேந முக்தோ பவிஷ்யதி — யதா இஷுகாரோ ஜாக்ரதபி இஷ்வாஸக்தமநஸ்தயா நாந்யாந்விஷயாநீக்ஷதே, ஏவஂ முக்தோ முஸலஸஂபாதாதிஜநிததுஃகாநுபவவ்யக்ரமநஸ்தயா ஜாக்ரதபி நாந்யாந்விஷயாநீக்ஷத இதி; ந, அசேதயமாநத்வாத்; இஷுகாரோ ஹி வ்யாபரிதமநா ப்ரவீதி — இஷுமேவாஹமேதாவந்தஂ காலமுபலபமாநோபூவமிதி, முக்தஸ்து லப்தஸஂஜ்ஞோ ப்ரவீதி — அந்தே தமஸ்யஹமேதாவந்தஂ காலஂ ப்ரக்ஷிப்தோபூவம், ந கிஂசிந்மயா சேதிதமிதி. ஜாக்ரதஷ்சைகவிஷயவிஷக்தசேதஸோபி தேஹோ வித்ரியதே; முக்தஸ்ய து தேஹோ தரண்யாஂ பததி. தஸ்மாந்ந ஜாகர்தி. நாபி ஸ்வப்நாந்பஷ்யதி, நிஃஸஂஜ்ஞகத்வாத். நாபி மரிதஃ, ப்ராணோஷ்மணோர்பாவாத் — முக்தே ஹி ஜந்தௌ மரிதோயஂ ஸ்யாந்ந வா மரித இதி ஸஂஷயாநாஃ, ஊஷ்மாஸ்தி நாஸ்தீதி, ஹரிதயதேஷமாலபந்தே, நிஷ்சயார்தம், ப்ராணோஸ்தி நாஸ்தீதி ச, நாஸிகாதேஷம்; யதி ப்ராணோஷ்மணோரஸ்தித்வஂ நாவகச்சந்தி, ததோ மரிதோயமித்யத்யவஸாய தஹநாயாரண்யஂ நயந்தி; அத து ப்ராணமூஷ்மாணஂ வா ப்ரதிபத்யந்தே, ததோ நாயஂ மரித இத்யத்யவஸாய ஸஂஜ்ஞாலாபாய பிஷஜ்யந்தி; புநருத்தாநாச்ச ந திஷ்டஂ கதஃ; ந ஹி யமஂ கதஃ யமராஷ்ட்ராத்ப்ரத்யாகச்சதி. அஸ்து தர்ஹி ஸுஷுப்தஃ, நிஃஸஂஜ்ஞத்வாத், அமரிதத்வாச்ச; ந, வைலக்ஷண்யாத் — முக்தஃ கதாசிச்சிரமபி நோச்ச்வஸிதி, ஸவேபதுரஸ்ய தேஹோ பவதி, பயாநகஂ ச வதநம், விஸ்பாரிதே நேத்ரே; ஸுஷுப்தஸ்து ப்ரஸந்நவதநஸ்துல்யகாலஂ புநஃ புநருச்ச்வஸிதி, நிமீலிதே அஸ்ய நேத்ரே பவதஃ, ந சாஸ்ய தேஹோ வேபதே; பாணிபேஷணமாத்ரேண ச ஸுஷுப்தமுத்தாபயந்தி, ந து முக்தஂ முத்கரகாதேநாபி. நிமித்தபேதஷ்ச பவதி மோஹஸ்வாபயோஃ — முஸலஸஂபாதாதிநிமித்தத்வாந்மோஹஸ்ய, ஷ்ரமநிமித்தத்வாச்ச ஸ்வாபஸ்ய. ந ச லோகேஸ்தி ப்ரஸித்திஃ — முக்தஃ ஸுப்த இதி. பரிஷேஷாதர்தஸஂபத்திர்முக்ததேத்யவகச்சாமஃ — நிஃஸஂஜ்ஞத்வாத் ஸஂபந்நஃ, இதரஸ்மாச்ச வைலக்ஷண்யாதஸஂபந்நஃ இதி||

கதஂ புநரர்தஸஂபத்திர்முக்ததேதி ஷக்யதே வக்தும்? — யாவதா ஸுப்தஂ ப்ரதி தாவதுக்தஂ ஷ்ருத்யா — ‘ஸதா ஸோம்ய ததா ஸஂபந்நோ பவதி’ இதி,’அத்ர ஸ்தேநோஸ்தேநோ பவதி”நைதஂ ஸேதுமஹோராத்ரே தரதோ ந ஜரா ந மரித்யுர்ந ஷோகோ ந ஸுகரிதஂ ந துஷ்கரிதம்’ இத்யாதி; ஜீவே ஹி ஸுகரிததுஷ்கரிதயோஃ ப்ராப்திஃ ஸுகித்வதுஃகித்வப்ரத்யயோத்பாதநேந பவதி; ந ச ஸுகித்வப்ரத்யயோ துஃகித்வப்ரத்யயோ வா ஸுஷுப்தே வித்யதே; முக்தேபி தௌ ப்ரத்யயௌ நைவ வித்யேதே; தஸ்மாத் உபாத்யுபஷமாத் ஸுஷுப்தவந்முக்தேபி கரித்ஸ்நஸஂபத்திரேவ பவிதுமர்ஹதி, நார்தஸஂபத்திரிதி. அத்ரோச்யதே — ந ப்ரூமஃ — முக்தேர்தஸஂபத்திர்ஜீவஸ்ய ப்ரஹ்மணா பவதீதி; கிஂ தர்ஹி, அர்தேந ஸுஷுப்தபக்ஷஸ்ய பவதி முக்தத்வம், அர்தேநாவஸ்தாந்தரபக்ஷஸ்ய — இதி ப்ரூமஃ; தர்ஷிதே ச மோஹஸ்ய ஸ்வாபேந ஸாம்யவைஷம்யே. த்வாரஂ சைதத் மரணஸ்ய; யதாஸ்ய ஸாவஷேஷஂ கர்ம பவதி, ததா வாங்மநஸே ப்ரத்யாகச்சதஃ; யதா து நிரவஷேஷஂ கர்ம பவதி, ததா ப்ராணோஷ்மாணாவபகச்சதஃ. தஸ்மாதர்தஸஂபத்திஂ ப்ரஹ்மவித இச்சந்தி. யத்தூக்தம் — ந பஞ்சமீ காசிதவஸ்தா ப்ரஸித்தாஸ்தீதி, நைஷ தோஷஃ; காதாசித்கீயமவஸ்தேதி ந ப்ரஸித்தா ஸ்யாத். ப்ரஸித்தா சைஷா லோகாயுர்வேதயோஃ. அர்தஸஂபத்த்யப்யுபகமாச்ச ந பஞ்சமீ கண்யத இத்யநவத்யம்||
————————————————-
உபயலிங்காதிகரணம்||3.2.11||–ந ஸ்தாநதோபி பரஸ்யோபயலிங்கஂ ஸர்வத்ர ஹி||3.2.11||–

யேந ப்ரஹ்மணா ஸுஷுப்த்யாதிஷு ஜீவ உபாத்யுபஷமாத்ஸஂபத்யதே, தஸ்யேதாநீஂ ஸ்வரூபஂ ஷ்ருதிவஷேந நிர்தார்யதே. ஸந்த்யுபயலிங்காஃ ஷ்ருதயோ ப்ரஹ்மவிஷயாஃ — ‘ஸர்வகர்மா ஸர்வகாமஃ ஸர்வகந்தஃ ஸர்வரஸஃ’ இத்யேவமாத்யாஃ ஸவிஷேஷலிங்காஃ;’அஸ்தூலமநண்வஹ்ரஸ்வமதீர்கம்’ இத்யேவமாத்யாஷ்ச நிர்விஷேஷலிங்காஃ. கிமாஸு ஷ்ருதிஷு உபயலிங்கஂ ப்ரஹ்ம ப்ரதிபத்தவ்யம், உத்தாந்யதரலிங்கம்; யதாப்யந்யதரலிங்கம், ததாபி ஸவிஷேஷம், உத நிர்விஷேஷம் — இதி மீமாஂஸ்யதே. தத்ர உபயலிங்கஷ்ருத்யநுக்ரஹாத் உபயலிங்கமேவ ப்ரஹ்ம இத்யேவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — ந தாவத்ஸ்வத ஏவ பரஸ்ய ப்ரஹ்மண உபயலிங்கத்வமுபபத்யதே; ந ஹி ஏகஂ வஸ்து ஸ்வத ஏவ ரூபாதிவிஷேஷோபேதஂ தத்விபரீதஂ ச இத்யவதாரயிதுஂ ஷக்யம், விரோதாத். அஸ்து தர்ஹி ஸ்தாநதஃ, பரிதிவ்யாத்யுபாதியோகாதிதி; ததபி நோபபத்யதே — ந ஹி உபாதியோகாதப்யந்யாதரிஷஸ்ய வஸ்துநோந்யாதரிஷஃ ஸ்வபாவஃ ஸஂபவதி; ந ஹி ஸ்வச்சஃ ஸந் ஸ்படிகஃ அலக்தகாத்யுபாதியோகாதஸ்வச்சோ பவதி, ப்ரமமாத்ரத்வாதஸ்வச்சதாபிநிவேஷஸ்ய; உபாதீநாஂ ச அவித்யாப்ரத்யுபஸ்தாபிதத்வாத். அதஷ்ச அந்யதரலிங்கபரிக்ரஹேபி ஸமஸ்தவிஷேஷரஹிதஂ நிர்விகல்பகமேவ ப்ரஹ்ம ப்ரதிபத்தவ்யம், ந தத்விபரீதம்; ஸர்வத்ர ஹி ப்ரஹ்மஸ்வரூபப்ரதிபாதநபரேஷு வாக்யேஷு’அஷப்தமஸ்பர்ஷமரூபமவ்யயம்’ இத்யேவமாதிஷு அபாஸ்தஸமஸ்தவிஷேஷமேவ ப்ரஹ்ம உபதிஷ்யதே||
—————————————-
ந பேதாதிதி சேந்ந ப்ரத்யேகமதத்வசநாத்||3.2.12||

அதாபி ஸ்யாத் — யதுக்தம், நிர்விகல்பமேகலிங்கமேவ ப்ரஹ்ம நாஸ்ய ஸ்வதஃ ஸ்தாநதோ வா உபயலிங்கத்வமஸ்தீதி, தந்நோபபத்யதே; கஸ்மாத்? பேதாத்; பிந்நா ஹி ப்ரதிவித்யஂ ப்ரஹ்மண ஆகாரா உபதிஷ்யந்தே, சதுஷ்பாத் ப்ரஹ்ம, ஷோடஷகலஂ ப்ரஹ்ம,
வாமநீத்வாதிலக்ஷணஂ ப்ரஹ்ம, த்ரைலோக்யஷரீரவைஷ்வாநரஷப்தோதிதஂ ப்ரஹ்ம, இத்யேவஂஜாதீயகாஃ; தஸ்மாத் ஸவிஷேஷத்வமபி ப்ரஹ்மணோப்யுபகந்தவ்யம். நநு உக்தஂ நோபயலிங்கத்வஂ ப்ரஹ்மணஃ ஸஂபவதீதி; அயமப்யவிரோதஃ, உபாதிகரிதத்வாதாகாரபேதஸ்ய; அந்யதா ஹி நிர்விஷயமேவ பேதஷாஸ்த்ரஂ ப்ரஸஜ்யேத — இதி சேத், நேதி ப்ரூமஃ; கஸ்மாத்? ப்ரத்யேகமதத்வசநாத்; ப்ரத்யுபாதிபேதஂ ஹி அபேதமேவ ப்ரஹ்மணஃ ஷ்ராவயதி ஷாஸ்த்ரம் — ‘யஷ்சாயமஸ்யாஂ பரிதிவ்யாஂ தேஜோமயோமரிதமயஃ புருஷோ யஷ்சாயமத்யாத்மஂ ஷாரீரஸ்தேஜோமயோமரிதமயஃ புருஷோயமேவ ஸ யோயமாத்மா’ இத்யாதி. அதஷ்ச ந பிந்நாகாரயோகோ ப்ரஹ்மணஃ ஷாஸ்த்ரீய இதி ஷக்யதே வக்தும், பேதஸ்ய உபாஸநார்தத்வாத், அபேதே தாத்பர்யாத்||
———————————————
அபி சைவமேகே||3.2.13||

அபி சைவஂ பேததர்ஷநநிந்தாபூர்வகம் அபேததர்ஷநமேவ ஏகே ஷாகிநஃ ஸமாமநந்தி — ‘மநஸைவேதமாப்தவ்யஂ நேஹ நாநாஸ்தி கிஂசந. மரித்யோஃ ஸ மரித்யுமாப்நோதி ய இஹ நாநேவ பஷ்யதி’ இதி; ததாந்யேபி — ‘போக்தா போக்யஂ ப்ரேரிதாரஂ ச மத்வா ஸர்வஂ ப்ரோக்தஂ த்ரிவிதஂ ப்ரஹ்ம மே தத்’ இதி ஸமஸ்தஸ்ய போக்யபோக்தரிநியந்தரிலக்ஷணஸ்ய ப்ரபஞ்சஸ்ய ப்ரஹ்மைகஸ்வபாவதாமதீயதே||

கதஂ புநஃ ஆகாரவதுபதேஷிநீஷு அநாகாரோபதேஷிநீஷு ச ப்ரஹ்மவிஷயாஸு ஷ்ருதிஷு ஸதீஷு, அநாகாரமேவ ப்ரஹ்ம அவதார்யதே, ந புநர்விபரீதம்? இத்யத உத்தரஂ படதி —
——————————————–
அரூபவதேவ ஹி தத்ப்ரதாநத்வாத்||3.2.14||

ரூபாத்யாகாரரஹிதமேவ ஹி ப்ரஹ்ம அவதாரயிதவ்யம், ந ரூபாதிமத்; கஸ்மாத்? தத்ப்ரதாநத்வாத்;’அஸ்தூலமநண்வஹ்ரஸ்வமதீர்கம்”அஷப்தமஸ்பர்ஷமரூபமவ்யயம்”ஆகாஷோ வை நாம நாமரூபயோர்நிர்வஹிதா தே யதந்தரா தத்ப்ரஹ்ம”திவ்யோ ஹ்யமூர்தஃ புருஷஃ ஸபாஹ்யாப்யந்தரோ ஹ்யஜஃ”ததேதத்ப்ரஹ்மாபூர்வமநபரமநந்தரமபாஹ்யமயமாத்மா ப்ரஹ்ம ஸர்வாநுபூஃ’ இத்யேவமாதீநி வாக்யாநி நிஷ்ப்ரபஞ்சப்ரஹ்மாத்மதத்த்வப்ரதாநாநி, ந அர்தாந்தரப்ரதாநாநி — இத்யேதத்ப்ரதிஷ்டாபிதம்’தத்து ஸமந்வயாத்’ இத்யத்ர; தஸ்மாதேவஂஜாதீயகேஷு வாக்யேஷு யதாஷ்ருதஂ நிராகாரமேவ ப்ரஹ்ம அவதாரயிதவ்யம். இதராணி து ஆகாரவத்ப்ரஹ்மவிஷயாணி வாக்யாநி ந தத்ப்ரதாநாநி; உபாஸநாவிதிப்ரதாநாநி ஹி தாநி; தேஷ்வஸதி விரோதே யதாஷ்ருதமாஷ்ரயிதவ்யம்; ஸதி து விரோதே தத்ப்ரதாநாநி அதத்ப்ரதாநேப்யோ பலீயாஂஸி பவந்தி — இத்யேஷ விநிகமநாயாஂ ஹேதுஃ, யேந உபயீஷ்வபி ஷ்ருதிஷு ஸதீஷு அநாகாரமேவ ப்ரஹ்ம அவதார்யதே, ந புநர்விபரீதமிதி||

கா தர்ஹ்யாகாரவத்விஷயாணாஂ ஷ்ருதீநாஂ கதிஃ? இத்யத ஆஹ —
—————————————-
ப்ரகாஷவச்சாவையர்த்யாத்||3.2.15||

யதா ப்ரகாஷஃ ஸௌரஷ்சாந்த்ரமஸோ வா வியத்வ்யாப்ய அவதிஷ்டமாநஃ அங்குல்யாத்யுபாதிஸஂபந்தாத் தேஷு றஜுவக்ராதிபாவஂ ப்ரதிபத்யமாநேஷு தத்பாவமிவ ப்ரதிபத்யதே, ஏவஂ ப்ரஹ்மாபி பரிதிவ்யாத்யுபாதிஸஂபந்தாத் ததாகாரதாமிவ ப்ரதிபத்யதே; ததாலம்பநோ ப்ரஹ்மண ஆகாரவிஷேஷோபதேஷ உபாஸநார்தோ ந விருத்யதே; ஏவம் அவையர்த்யம் ஆகாரவத்ப்ரஹ்மவிஷயாணாமபி வாக்யாநாஂ பவிஷ்யதி; ந ஹி வேதவாக்யாநாஂ கஸ்யசிதர்தவத்த்வம் கஸ்யசிதநர்தவத்த்வமிதி யுக்தஂ ப்ரதிபத்தும், ப்ரமாணத்வாவிஷேஷாத். நந்வேவமபி யத்புரஸ்தாத்ப்ரதிஜ்ஞாதம் — நோபாதியோகாதப்யுபயலிங்கத்வஂ ப்ரஹ்மணோஸ்தீதி, தத்விருத்யதே; நேதி ப்ரூமஃ — உபாதிநிமித்தஸ்ய வஸ்துதர்மத்வாநுபபத்தேஃ; உபாதீநாஂ ச அவித்யாப்ரத்யுபஸ்தாபிதத்வாத். ஸத்யாமேவ ச நைஸர்கிக்யாமவித்யாயாஂ லோகவேதவ்யவஹாராவதார இதி தத்ர தத்ர அவோசாம||
—————————————————-
ஆஹ ச தந்மாத்ரம்||3.2.16||

ஆஹ ச ஷ்ருதிஃ சைதந்யமாத்ரஂ விலக்ஷணரூபாந்தரரஹிதஂ நிர்விஷேஷஂ ப்ரஹ்ம — ‘ஸ யதா ஸைந்தவகநோநந்தரோபாஹ்யஃ கரித்ஸ்நோ ரஸகந ஏவைவஂ வா அரேயமாத்மாநந்தரோபாஹ்யஃ கரித்ஸ்நஃ ப்ரஜ்ஞாநகந ஏவ’ இதி. ஏததுக்தஂ பவதி — நாஸ்ய ஆத்மநோந்தர்பஹிர்வா சைதந்யாதந்யத்ரூபமஸ்தி, சைதந்யமேவ து நிரந்தரமஸ்ய ஸ்வரூபம் — யதா ஸைந்தவகநஸ்யாந்தர்பஹிஷ்ச லவணரஸ ஏவ நிரந்தரோ பவதி, ந ரஸாந்தரம், ததைவேதி||
————————————————-
தர்ஷயதி சாதோ அபி ஸ்மர்யதே||3.2.17||

தர்ஷயதி ச ஷ்ருதிஃ பரரூபப்ரதிஷேதேநைவ ப்ரஹ்ம — நிர்விஷேஷத்வாத் — ‘அதாத ஆதேஷோ நேதி நேதி”அந்யதேவ தத்விதிதாததோ அவிதிதாததி”யதோ வாசோ நிவர்தந்தே அப்ராப்ய மநஸா ஸஹ’ இத்யேவமாத்யா. பாஷ்கலிநா ச பாத்வஃ பரிஷ்டஃ ஸந் அவசநேநைவ ப்ரஹ்ம ப்ரோவாசேதி ஷ்ரூயதே — ‘ஸ ஹோவாசாதீஹி போ இதி ஸ தூஷ்ணீஂ பபூவ தஂ ஹ த்விதீயே தரிதீயே வா வசந உவாச ப்ரூமஃ கலு த்வஂ து ந விஜாநாஸி. உபஷாந்தோயமாத்மா’ இதி. ததா ஸ்மரிதிஷ்வபி பரப்ரதிஷேதேநைவோபதிஷ்யதே — ‘ஜ்ஞேயஂ யத்தத்ப்ரவக்ஷ்யாமி யஜ்ஜ்ஞாத்வாமரிதமஷ்நுதே. அநாதிமத்பரஂ ப்ரஹ்ம ந ஸத்தந்நாஸதுச்யதே’ இத்யேவமாத்யாஸு. ததா விஷ்வரூபதரோ நாராயணோ நாரதமுவாசேதி ஸ்மர்யதே — ‘மாயா ஹ்யேஷா மயா ஸரிஷ்டா யந்மாஂ பஷ்யஸி நாரத. ஸர்வபூதகுணைர்யுக்தஂ நைவஂ மாஂ ஜ்ஞாதுமர்ஹஸி’ இதி||
——————————————————–
அத ஏவ சோபமா ஸூர்யகாதிவத்||3.2.18||

யத ஏவ ச அயமாத்மா சைதந்யரூபோ நிர்விஷேஷோ வாங்மநஸாதீதஃ பரப்ரதிஷேதோபதேஷ்யஃ, அத ஏவ ச அஸ்யோபாதிநிமித்தாமபாரமார்திகீஂ விஷேஷவத்தாமபிப்ரேத்ய ஜலஸூர்யகாதிவதித்யுபமா உபாதீயதே மோக்ஷஷாஸ்த்ரேஷு — ‘யதா ஹ்யயஂ ஜ்யோதிராத்மா விவஸ்வாநபோ பிந்நா பஹுதைகோநுகச்சந். உபாதிநா க்ரியதே பேதரூபோ தேவஃ க்ஷேத்ரேஷ்வேவமஜோயமாத்மா’ இதி.’ஏக ஏவ ஹி பூதாத்மா பூதே பூதே வ்யவஸ்திதஃ. ஏகதா பஹுதா சைவ தரிஷ்யதே ஜலசந்த்ரவத்’ இதி சைவமாதிஷு||

அத்ர ப்ரத்யவஸ்தீயதே —
———————————————————–
அம்புவதக்ரஹணாத்து ந ததாத்வம்||3.2.19||

ந ஜலஸூர்யகாதிதுல்யத்வமிஹோபபத்யதே, தத்வதக்ரஹணாத்; ஸூர்யாதிப்யோ ஹி மூர்தேப்யஃ பரிதக்பூதஂ விப்ரகரிஷ்டதேஷஂ மூர்தஂ ஜலஂ கரிஹ்யதே; தத்ர யுக்தஃ ஸூர்யாதிப்ரதிபிம்போதயஃ; ந து ஆத்மா மூர்தஃ, ந சாஸ்மாத்பரிதக்பூதா விப்ரகரிஷ்டதேஷாஷ்சோபாதயஃ, ஸர்வகதத்வாத் ஸர்வாநந்யத்வாச்ச. தஸ்மாதயுக்தோயஂ தரிஷ்டாந்த இதி||

அத்ர ப்ரதிவிதீயதே —
——————————————–
வரித்திஹ்ராஸபாக்த்வமந்தர்பாவாதுபயஸாமஞ்ஜஸ்யாதேவம்||3.2.20||

யுக்த ஏவ து அயஂ தரிஷ்டாந்தஃ, விவக்ஷிதாஂஷஸஂபவாத்; ந ஹி தரிஷ்டாந்ததார்ஷ்டாந்திகயோஃ க்வசித் கஂசித் விவக்ஷிதமஂஷஂ முக்த்வா ஸர்வஸாரூப்யஂ கேநசித் தர்ஷயிதுஂ ஷக்யதே; ஸர்வஸாரூப்யே ஹி தரிஷ்டாந்ததார்ஷ்டாந்திகபாவோச்சேத ஏவ ஸ்யாத்; ந சேதஂ ஸ்வமநீஷயா ஜலஸூர்யகாதிதரிஷ்டாந்தப்ரணயநம்; ஷாஸ்த்ரப்ரணீதஸ்ய து அஸ்ய ப்ரயோஜநமாத்ரமுபந்யஸ்யதே. கிஂ புநரத்ர விவக்ஷிதஂ ஸாரூப்யமிதி, ததுச்யதே — வரித்திஹ்ராஸபாக்த்வமிதி. ஜலகதஂ ஹி ஸூர்யப்ரதிபிம்பஂ ஜலவரித்தௌ வர்ததே, ஜலஹ்ராஸே ஹ்ரஸதி, ஜலசலநே சலதி, ஜலபேதே பித்யதே — இத்யேவஂ ஜலதர்மாநுவிதாயி பவதி, ந து பரமார்ததஃ ஸூர்யஸ்ய ததாத்வமஸ்தி; ஏவஂ பரமார்ததோவிகரிதமேகரூபமபி ஸத் ப்ரஹ்ம தேஹாத்யுபாத்யந்தர்பாவாத் பஜத இவோபாதிதர்மாந்வரித்திஹ்ராஸாதீந். ஏவமுபயோர்தரிஷ்டாந்ததார்ஷ்டாந்திகயோஃ ஸாமஞ்ஜஸ்யாதவிரோதஃ||
———————————————–
தர்ஷநாச்ச||3.2.21||

தர்ஷயதி ச ஷ்ருதிஃ பரஸ்யைவ ப்ரஹ்மணோ தேஹாதிஷூபாதிஷ்வந்தரநுப்ரவேஷம் — ‘புரஷ்சக்ரே த்விபதஃ புரஷ்சக்ரே சதுஷ்பதஃ. புரஃ ஸ பக்ஷீ பூத்வா புரஃ புருஷ ஆவிஷத்’ இதி;’அநேந ஜீவேநாத்மநாநுப்ரவிஷ்ய’ இதி ச. தஸ்மாத்யுக்தமேதத்’அத ஏவ சோபமா ஸூர்யகாதிவத்’ இதி. தஸ்மாத் நிர்விகல்பகைகலிங்கமேவ ப்ரஹ்ம, ந உபயலிங்கஂ விபரீதலிங்கஂ வா இதி ஸித்தம்||

அத்ர கேசித் த்வே அதிகரணே கல்பயந்தி — ப்ரதமஂ தாவத் கிஂ ப்ரத்யஸ்தமிதாஷேஷப்ரபஞ்சமேகாகாரஂ ப்ரஹ்ம, உத
ப்ரபஞ்சவதநேகாகாரோபேதமிதி; த்விதீயஂ து ப்ரத்யஸ்தமிதப்ரபஞ்சத்வே கிஂ ஸல்லக்ஷணஂ ப்ரஹ்ம, உத போதலக்ஷணம், உத உபயலக்ஷணமிதி. அத்ர வயஂ வதாமஃ — ஸர்வதாப்யாநர்தக்யமதிகரணாந்தராரம்பஸ்யேதி; யதி தாவதநேகலிங்கத்வஂ பரஸ்ய ப்ரஹ்மணோ நிராகர்தவ்யமித்யயஂ ப்ரயாஸஃ, தத் பூர்வேணைவ’ந ஸ்தாநதோபி’ இத்யநேநாதிகரணேந நிராகரிதமிதி, உத்தரமதிகரணம்’ப்ரகாஷவச்ச’ இத்யேதத்வ்யர்தமேவ பவேத். ந ச ஸல்லக்ஷணமேவ ப்ரஹ்ம ந போதலக்ஷணம் — இதி ஷக்யஂ வக்தும்,’விஜ்ஞாநகந ஏவ’ இத்யாதிஷ்ருதிவையர்த்யப்ரஸங்காத்; கதஂ வா நிரஸ்தசைதந்யஂ ப்ரஹ்ம சேதநஸ்ய ஜீவஸ்யாத்மத்வேநோபதிஷ்யேத? நாபி போதலக்ஷணமேவ ப்ரஹ்ம ந ஸல்லக்ஷணம் — இதி ஷக்யஂ வக்தும்,’அஸ்தீத்யேவோபலப்தவ்யஃ’ இத்யாதிஷ்ருதிவையர்த்யப்ரஸங்காத்; கதஂ வா நிரஸ்தஸத்தாகோ போதோப்யுபகம்யேத. நாப்யுபயலக்ஷணமேவ ப்ரஹ்ம — இதி ஷக்யஂ வக்தும், பூர்வாப்யுபகமவிரோதப்ரஸங்காத்; ஸத்தாவ்யாவரித்தேந ச போதேந போதவ்யாவரித்தயா ச ஸத்தயா உபேதஂ ப்ரஹ்ம ப்ரதிஜாநாநஸ்ய ததேவ பூர்வாதிகரணப்ரதிஷித்தஂ ஸப்ரபஞ்சத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத. ஷ்ருதத்வாததோஷ இதி சேத், ந, ஏகஸ்ய அநேகஸ்வபாவத்வாநுபபத்தேஃ. அத ஸத்தைஷ போதஃ, போத ஏவ ச ஸத்தா, நாநயோஃ பரஸ்பரவ்யாவரித்திரஸ்தீதி யத்யுச்யேத, ததாபி கிஂ ஸல்லக்ஷணஂ ப்ரஹ்ம, உத போதலக்ஷணம், உதோபயலக்ஷணம் — இத்யயஂ விகல்போ நிராலம்பந ஏவ ஸ்யாத். ஸூத்ராணி த்வேகாதிகரணத்வேநைவாஸ்மாபிர்நீதாநி. அபி ச ப்ரஹ்மவிஷயாஸு ஷ்ருதிஷு ஆகாரவதநாகாரப்ரதிபாதநேந விப்ரதிபந்நாஸு, அநாகாரே ப்ரஹ்மணி பரிகரிஹீதே, அவஷ்யஂ வக்தவ்யா இதராஸாஂ ஷ்ருதீநாஂ கதிஃ; தாதர்த்யேந’ப்ரகாஷவச்ச’ இத்யாதீநி ஸூத்ராண்யர்தவத்தராணி ஸஂபத்யந்தே||

யதப்யாஹுஃ — ஆகாரவாதிந்யோபி ஷ்ருதயஃ ப்ரபஞ்சவிலயமுகேந அநாகாரப்ரதிபத்த்யர்தா ஏவ, ந பரிதகர்தா இதி, ததபி ந ஸமீசீநமிவ லக்ஷ்யதே; கதம்? யே ஹி பரவித்யாதிகாரே கேசித்ப்ரபஞ்சா உச்யந்தே, யதா — ‘யுக்தா ஹ்யஸ்ய ஹரயஃ ஷதா தஷேதி, அயஂ வை ஹரயோயஂ வை தஷ ச ஸஹஸ்ராணி பஹூநி சாநந்தாநி ச’ இத்யேவமாதயஃ — தே பவந்து ப்ரவிலயார்தாஃ;’ததேதத்ப்ரஹ்மாபூர்வமநபரமநந்தரமபாஹ்யம்’ இத்யுபஸஂஹாராத். யே புநருபாஸநாவிதாநாதிகாரே ப்ரபஞ்சா உச்யந்தே, யதா — ‘மநோமயஃ ப்ராணஷரீரோ பாரூபஃ’ இத்யேவமாதயஃ — ந தேஷாஂ ப்ரவிலயார்தத்வஂ ந்யாய்யம்;’ஸ க்ரதுஂ குர்வீத’ இத்யேவஂஜாதீயகேந ப்ரகரிதேநைவ உபாஸநவிதிநா தேஷாஂ ஸஂபந்தாத். ஷ்ருத்யா ச ஏவஂஜாதீயகாநாஂ குணாநாமுபாஸநார்தத்வேவகல்பமாநே ந லக்ஷணயா ப்ரவிலயார்தத்வமவகல்பதே. ஸர்வேஷாஂ ச ஸாதாரணே ப்ரவிலயார்தத்வே ஸதி’அரூபவதேவ ஹி தத்ப்ரதாநத்வாத்’ இதி விநிகமநகாரணவசநம் அநவகாஷஂ ஸ்யாத். பலமப்யேஷாஂ யதோபதேஷஂ க்வசித்துரிதக்ஷயஃ, க்வசிதைஷ்வைர்யப்ராப்திஃ, க்வசித்க்ரமமுக்திரித்யவகம்யத ஏவ — இத்யதஃ பார்தகர்த்யமேவ உபாஸநாவாக்யாநாஂ ப்ரஹ்மவாக்யாநாஂ ச ந்யாய்யம், ந ஏகவாக்யத்வம்||

கதஂ ச ஏஷாமேகவாக்யதோத்ப்ரேக்ஷ்யத இதி வக்தவ்யம் — ஏகநியோகப்ரதீதேஃ, ப்ரயாஜதர்ஷபூர்ணமாஸவாக்யவதிதி சேத், ந, ப்ரஹ்மவாக்யேஷு நியோகாபாவாத் — வஸ்துமாத்ரபர்யவஸாயீநி ஹி ப்ரஹ்மவாக்யாநி, ந நியோகோபதேஷீநி இத்யேதத்விஸ்தரேண ப்ரதிஷ்டாபிதம்’தத்து ஸமந்வயாத்’ இத்யத்ர. கிஂவிஷயஷ்சாத்ர நியோகோபிப்ரேயத இதி வக்தவ்யம்; புருஷோ ஹி நியுஜ்யமாநஃ’குரு’ இதி ஸ்வவ்யாபாரே கஸ்மிஂஷ்சிந்நியுஜ்யதே. நநு த்வைதப்ரபஞ்சப்ரவிலயோ நியோகவிஷயோ பவிஷ்யதி — அப்ரவிலாபிதே ஹி த்வைதப்ரபஞ்சே ப்ரஹ்மதத்த்வாபோதோ ந பவதீத்யதோ ப்ரஹ்மதத்த்வாவபோதப்ரத்யநீகபூதோ த்வைதப்ரபஞ்சஃ ப்ரவிலாப்யஃ — யதா ஸ்வர்ககாமஸ்ய யாகோநுஷ்டாதவ்ய உபதிஷ்யதே, ஏவமபவர்ககாமஸ்ய ப்ரபஞ்சப்ரவிலயஃ; யதா ச தமஸி வ்யவஸ்திதஂ கடாதிதத்த்வமவபுபுத்ஸமாநேந தத்ப்ரத்யநீகபூதஂ தமஃ ப்ரவிலாப்யதே, ஏவஂ ப்ரஹ்மதத்த்வமவபுபுத்ஸமாநேந தத்ப்ரத்யநீகபூதஃ ப்ரபஞ்சஃ ப்ரவிலாபயிதவ்யஃ — ப்ரஹ்மஸ்வபாவோ ஹி ப்ரபஞ்சஃ, ந ப்ரபஞ்சஸ்வபாவஂ ப்ரஹ்ம; தேந நாமரூபப்ரபஞ்சப்ரவிலாபநேந ப்ரஹ்மதத்த்வாவபோதோ பவதி — இதி. அத்ர வயஂ பரிச்சாமஃ — கோயஂ ப்ரபஞ்சப்ரவிலயோ நாம? — கிமக்நிப்ரதாபஸஂபர்காத் கரிதகாடிந்யப்ரவிலய இவ ப்ரபஞ்சப்ரவிலயஃ கர்தவ்யஃ, ஆஹோஸ்விதேகஸ்மிஂஷ்சந்த்ரே திமிரகரிதாநேகசந்த்ரப்ரபஞ்சவத் அவித்யாகரிதோ ப்ரஹ்மணி நாமரூபப்ரபஞ்சோ வித்யயா ப்ரவிலாபயிதவ்யஃ — இதி. தத்ர யதி தாவத்வித்யமாநோயஂ ப்ரபஞ்சஃ தேஹாதிலக்ஷண ஆத்யாத்மிகஃ பாஹ்யஷ்ச பரிதிவ்யாதிலக்ஷணஃ ப்ரவிலாபயிதவ்ய இத்யுச்யேத, ஸ புருஷமாத்ரேணாஷக்யஃ ப்ரவிலாபயிதுமிதி தத்ப்ரவிலயோபதேஷோஷக்யவிஷய ஏவ ஸ்யாத்; ஏகேந ச ஆதிமுக்தேந பரிதிவ்யாதிப்ரவிலயஃ கரித இதி இதாநீஂ பரிதிவ்யாதிஷூந்யஂ ஜகதபவிஷ்யத். அத அவித்யாத்யஸ்தோ ப்ரஹ்மண்யேகஸ்மிந் அயஂ ப்ரபஞ்சோ வித்யயா ப்ரவிலாப்யத இதி ப்ரூயாத், ததோ ப்ரஹ்மைவ அவித்யாத்யஸ்தப்ரபஞ்சப்ரத்யாக்யாநேந ஆவேதயிதவ்யம் — ‘ஏகமேவாத்விதீயஂ ப்ரஹ்ம”தத்ஸத்யஂ ஸ ஆத்மா தத்த்வமஸி’ இதி — தஸ்மிந்நாவேதிதே, வித்யா ஸ்வயமேவோத்பத்யதே; தயா ச அவித்யா பாத்யதே, ததஷ்ச அவித்யாத்யஸ்தஃ ஸகலோயஂ நாமரூபப்ரபஞ்சஃ ஸ்வப்நப்ரபஞ்சவத் ப்ரவிலீயதே — அநாவேதிதே து ப்ரஹ்மணி’ப்ரஹ்மவிஜ்ஞாநஂ குரு ப்ரபஞ்சப்ரவிலயஂ ச’ இதி ஷதகரித்வோப்யுக்தே ந ப்ரஹ்மவிஜ்ஞாநஂ ப்ரபஞ்சப்ரவிலயோ வா ஜாயேத. நந்வாவேதிதே ப்ரஹ்மணி தத்விஜ்ஞாநவிஷயஃ ப்ரபஞ்சவிலயவிஷயோ வா நியோகஃ ஸ்யாத்; ந, நிஷ்ப்ரபஞ்சப்ரஹ்மாத்மத்வாவேதநேநைவ உபயஸித்தேஃ — ரஜ்ஜுஸ்வரூபப்ரகாஷநேநைவ
ஹி தத்ஸ்வரூபவிஜ்ஞாநம் அவித்யாத்யஸ்தஸர்பாதிப்ரபஞ்சப்ரவிலயஷ்ச பவதி; ந ச கரிதமேவ புநஃ க்ரியதே||

நியோஜ்யோபி ச ப்ரபஞ்சாவஸ்தாயாஂ யோவகம்யதே ஜீவோ நாம, ஸ ப்ரபஞ்சபக்ஷஸ்யைவ வா ஸ்யாத், ப்ரஹ்மபக்ஷஸ்யைவ வா — ப்ரதமே விகல்பே நிஷ்ப்ரபஞ்சப்ரஹ்மதத்த்வப்ரதிபாதநேந பரிதிவ்யாதிவத் ஜீவஸ்யாபி ப்ரவிலாபிதத்வாத் கஸ்ய ப்ரபஞ்சவிலயே நியோக உச்யேத? கஸ்ய வா நியோகநிஷ்டதயா மோக்ஷோவாப்தவ்ய உச்யேத? த்விதீயேபி ப்ரஹ்மைவ அநியோஜ்யஸ்வபாவஂ ஜீவஸ்ய ஸ்வரூபம், ஜீவத்வஂ து, அவித்யாகரிதமேவ — இதி ப்ரதிபாதிதே ப்ரஹ்மணி நியோஜ்யாபாவாத் நியோகாபாவ ஏவ. த்ரஷ்டவ்யாதிஷப்தா அபி பரவித்யாதிகாரபடிதாஃ தத்த்வாபிமுகீகரணப்ரதாநாஃ, ந தத்த்வாவபோதவிதிப்ரதாநா பவந்தி; லோகேபி — இதஂ பஷ்ய, இதமாகர்ணயேதி ச ஏவஂஜாதீயகேஷு நிர்தேஷேஷு ப்ரணிதாநமாத்ரஂ குர்வித்யுச்யதே, ந ஸாக்ஷாஜ்ஜ்ஞாநமேவ குர்விதி; ஜ்ஞேயாபிமுகஸ்யாபி ஜ்ஞாநஂ கதாசிஜ்ஜாயதே, கதாசிந்ந ஜாயதே; தஸ்மாத் தஂ ப்ரதி ஜ்ஞாநவிஷய ஏவ தர்ஷயிதவ்யோ ஜ்ஞாபயிதுகாமேந; தஸ்மிந்தர்ஷிதே ஸ்வயமேவ யதாவிஷயஂ யதாப்ரமாணஂ ச ஜ்ஞாநமுத்பத்யதே; ந ச ப்ரமாணாந்தரேண அந்யதாப்ரஸித்தேர்தே அந்யதாஜ்ஞாநஂ நியுக்தஸ்யாப்யுபபத்யதே; யதி புநர்நியுக்தோஹமிதி அந்யதா ஜ்ஞாநஂ குர்யாத், ந து தத் ஜ்ஞாநம், கிஂ தர்ஹி, மாநஸீ ஸா க்ரியா; ஸ்வயமேவ சேதந்யதோத்பத்யேத, ப்ராந்திரேவ ஸ்யாத். ஜ்ஞாநஂ து ப்ரமாணஜந்யஂ யதாபூதவிஷயஂ ச; ந தத் நியோகஷதேநாபி காரயிதுஂ ஷக்யதே, ந ச ப்ரதிஷேதஷதேநாபி வாரயிதுஂ ஷக்யதே; ந ஹி தத் புருஷதந்த்ரம், வஸ்துதந்த்ரமேவ ஹி தத்; அதோபி நியோகாபாவஃ; கிஂசாந்யத் — நியோகநிஷ்டதயைவ பர்யவஸ்யத்யாம்நாயே, யதப்யுபகதம் அநியோஜ்யப்ரஹ்மாத்மத்வஂ ஜீவஸ்ய, தத் அப்ரமாணகமேவ ஸ்யாத்; அத ஷாஸ்த்ரமேவ அநியோஜ்யப்ரஹ்மாத்மத்வமாசக்ஷீத, ததவபோதே ச புருஷஂ நியுஞ்ஜீத, ததோ ப்ரஹ்மஷாஸ்த்ரஸ்யைகஸ்ய த்வ்யர்தபரதா விருத்தார்தபரதா ச ப்ரஸஜ்யேயாதாம். நியோகபரதாயாஂ ச, ஷ்ருதஹாநிஃ அஷ்ருதகல்பநா கர்மபலவந்மோக்ஷஸ்யாதரிஷ்டபலத்வம் அநித்யத்வஂ ச — இத்யேவமாதயோ தோஷா ந கேநசித்பரிஹர்துஂ ஷக்யாஃ. தஸ்மாதவகதிநிஷ்டாந்யேவ ப்ரஹ்மவாக்யாநி, ந நியோகநிஷ்டாநி. அதஷ்ச ஏகநியோகப்ரதீதேரேகவாக்யதேத்யயுக்தம்||

அப்யுபகம்யமாநேபி ச ப்ரஹ்மவாக்யேஷு நியோகஸத்பாவே, ததேகத்வஂ நிஷ்ப்ரபஞ்சோபதேஷேஷு ஸப்ரபஞ்சோபதேஷேஷு ச அஸித்தம்; ந ஹி ஷப்தாந்தராதிபிஃ ப்ரமாணைர்நியோகபேதேவகம்யமாநே, ஸர்வத்ர ஏகோ நியோக இதி ஷக்யமாஷ்ரயிதும்; ப்ரயாஜதர்ஷபூர்ணமாஸவாக்யேஷு து அதிகாராஂஷேநாபேதாத் யுக்தமேகத்வம்; ந த்விஹ ஸகுணநிர்குணசோதநாஸு கஷ்சிதேகத்வகரோஂஷோஸ்தி; ந ஹி பாரூபத்வாதயோ குணாஃ ப்ரபஞ்சப்ரவிலயோபகாரிணஃ, நாபி ப்ரபஞ்சவிலயோ பாரூபத்வாதிகுணோபகாரீ, பரஸ்பரவிரோதித்வாத்; ந ஹி கரித்ஸ்நப்ரப஀ஞ்சப்ரவிலாபநஂ ப்ரபஞ்சைகதேஷாபேக்ஷணஂ ச ஏகஸ்மிந்தர்மிணி யுக்தஂ ஸமாவேஷயிதும். தஸ்மாத் அஸ்மதுக்த ஏவ விபாகஃ ஆகாரவதநாகாரோபதேஷாநாஂ யுக்ததர இதி||
————————————————————-
ப்ரகரிதைதாவத்த்வாதிகரணம்||3.2.22||-ப்ரகரிதைதாவத்த்வஂ ஹி ப்ரதிஷேததி ததோ ப்ரவீதி ச பூயஃ||3.2.22||-

‘த்வே வாவ ப்ரஹ்மணோ ரூபே மூர்தஂ சைவாமூர்தஂ ச’ இத்யுபக்ரம்ய, பஞ்சமஹாபூதாநி த்வைராஷ்யேந ப்ரவிபஜ்ய, அமூர்தரஸஸ்ய ச புருஷஷப்தோதிதஸ்ய மாஹாரஜநாதீநி ரூபாணி தர்ஷயித்வா, புநஃ பட்யதே — ‘அதாத ஆதேஷோ நேதி நேதி ந ஹ்யேதஸ்மாதிதி நேத்யந்யத்பரமஸ்தி’ இதி. தத்ர கோஸ்ய ப்ரதிஷேதஸ்ய விஷய இதி ஜிஜ்ஞாஸாமஹே; ந ஹ்யத்ர இதஂ ததிதி விஷேஷிதஂ கிஂசித்ப்ரதிஷேத்யமுபலப்யதே; இதி-ஷப்தேந து அத்ர ப்ரதிஷேத்யஂ கிமபி ஸமர்ப்யதே,’நேதி நேதி’ இதி இதி-பரத்வாத் நஞ்ப்ரயோகஸ்ய; இதி-ஷப்தஷ்சாயஂ ஸஂநிஹிதாலம்பநஃ ஏவஂஷப்தஸமாநவரித்திஃ ப்ரயுஜ்யமாநோ தரிஷ்யதே — ‘இதி ஹ ஸ்மோபாத்யாயஃ கதயதி’ இத்யேவமாதிஷு; ஸஂநிஹிதஂ சாத்ர ப்ரகரணஸாமர்த்யாத்ரூபத்வயஂ ஸப்ரபஞ்சஂ ப்ரஹ்மணஃ, தச்ச ப்ரஹ்ம, யஸ்ய தே த்வே ரூபே. தத்ர நஃ ஸஂஷய உபஜாயதே — கிமயஂ ப்ரதிஷேதோ ரூபே ரூபவச்ச உபயமபி ப்ரதிஷேததி, ஆஹோஸ்விதேகதரம்; யதாப்யேகதரம், ததாபி கிஂ ப்ரஹ்ம ப்ரதிஷேததி, ரூபே பரிஷிநஷ்டி, ஆஹோஸ்வித்ரூபே ப்ரதிஷேததி, ப்ரஹ்ம பரிஷிநஷ்டி — இதி||

தத்ர ப்ரகரிதத்வாவிஷேஷாதுபயமபி ப்ரதிஷேததீத்யாஷங்காமஹே — த்வௌ சைதௌ ப்ரதிஷேதௌ, த்விஃ நேதிஷப்தப்ரயோகாத்; தயோரேகேந ஸப்ரபஞ்சஂ ப்ரஹ்மணோ ரூபஂ ப்ரதிஷித்யதே, அபரேண ரூபவத்ப்ரஹ்ம — இதி பவதி மதிஃ. அதவா ப்ரஹ்மைவ ரூபவத் ப்ரதிஷித்யதே; தத்தி வாங்மநஸாதீதத்வாதஸஂபாவ்யமாநஸத்பாவஂ ப்ரதிஷேதார்ஹம்; ந து ரூபப்ரபஞ்சஃ ப்ரத்யக்ஷாதிகோசரத்வாத் ப்ரதிஷேதார்ஹஃ; அப்யாஸஸ்த்வாதரார்தஃ இத்யேவஂ ப்ராப்தே —

ப்ரூமஃ — ந தாவதுபயப்ரதிஷேத உபபத்யதே, ஷூந்யவாதப்ரஸங்காத் — கஂசித்தி பரமார்தமாலம்ப்ய அபரமார்தஃ ப்ரதிஷித்யதே, யதா ரஜ்ஜ்வாதிஷு ஸர்பாதயஃ; தச்ச பரிஷிஷ்யமாணே கஸ்மிஂஷ்சித்பாவே அவகல்பதே; கரித்ஸ்நப்ரதிஷேதே து கோந்யோ பாவஃ பரிஷிஷ்யேத? அபரிஷிஷ்யமாணே சாந்யஸ்மிந், ய இதரஃ ப்ரதிஷேத்துமாரப்யதே ப்ரதிஷேத்துமஷக்யத்வாத் தஸ்யைவ பரமார்தத்வாபத்தேஃ ப்ரதிஷேதாநுபபத்திஃ. நாபி ப்ரஹ்மப்ரதிஷேத உபபத்யதே — ‘ப்ரஹ்ம தே ப்ரவாணி’ இத்யாத்யுபக்ரமவிரோதாத்,’அஸந்நேவ ஸ பவதி. அஸத்ப்ரஹ்மேதி வேத சேத்’ இத்யாதிநிந்தாவிரோதாத்,’அஸ்தீத்யேவோபலப்தவ்யஃ’ இத்யாத்யவதாரணவிரோதாத், ஸர்வவேதாந்தவ்யாகோபப்ரஸங்காச்ச. வாங்மநஸாதீதத்வமபி ப்ரஹ்மணோ ந அபாவாபிப்ராயேணாபிதீயதே; ந ஹி மஹதா பரிகரபந்தேந’ப்ரஹ்மவிதாப்நோதி பரம்”ஸத்யஂ ஜ்ஞாநமநந்தஂ ப்ரஹ்ம’ இத்யேவமாதிநா வேதாந்தேஷு ப்ரஹ்ம ப்ரதிபாத்ய தஸ்யைவ புநஃ அபாவோபிலப்யேத;’ப்ரக்ஷாலநாத்தி பங்கஸ்ய தூராதஸ்பர்ஷநஂ வரம்’ இதி ஹி ந்யாயஃ. ப்ரதிபாதநப்ரக்ரியா து ஏஷா — ‘யதோ வாசோ நிவர்தந்தே. அப்ராப்ய மநஸா ஸஹ’ இதி; ஏததுக்தஂ பவதி — வாங்மநஸாதீதமவிஷயாந்தஃபாதிப்ரத்யகாத்மபூதஂ நித்யஷுத்தபுத்தமுக்தஸ்வபாவஂ ப்ரஹ்மேதி. தஸ்மாத்ப்ரஹ்மணோ ரூபப்ரபஞ்சஂ ப்ரதிஷேததி, பரிஷிநஷ்டி ப்ரஹ்ம — இத்யவகந்தவ்யம்||

ததேததுச்யதே — ப்ரகரிதைதாவத்த்வஂ ஹி ப்ரதிஷேததீதி. ப்ரகரிதஂ யதேதாவத் இயத்தாபரிச்சிந்நஂ மூர்தாமூர்தலக்ஷணஂ ப்ரஹ்மணோ ரூபஂ ததேஷ ஷப்தஃ ப்ரதிஷேததி. தத்தி ப்ரகரிதஂ ப்ரபஞ்சிதஂ ச பூர்வஸ்மிந்க்ரந்தே அதிதைவதமத்யாத்மஂ ச. தஜ்ஜநிதமேவ ச வாஸநாலக்ஷணமபரஂ ரூபம் அமூர்தரஸபூதஂ புருஷஷப்தோதிதஂ லிங்காத்மவ்யபாஷ்ரயஂ மாஹாரஜநாத்யுபமாபிர்தர்ஷிதம் — அமூர்தரஸஸ்ய புருஷஸ்ய சக்ஷுர்க்ராஹ்யரூபயோகித்வாநுபபத்தேஃ. ததேதத் ஸப்ரபஞ்சஂ ப்ரஹ்மணோ ரூபஂ ஸஂநிஹிதாலம்பநேந இதி-கரணேந ப்ரதிஷேதகஂ நஞஂ ப்ரதி உபநீயத இதி கம்யதே. ப்ரஹ்ம து ரூபவிஷேஷணத்வேந ஷஷ்ட்யா நிர்திஷ்டஂ பூர்வஸ்மிந்க்ரந்தே, ந ஸ்வப்ரதாநத்வேந. ப்ரபஞ்சிதே ச ததீயே ரூபத்வயே ரூபவதஃ ஸ்வரூபஜிஜ்ஞாஸாயாம் இதமுபக்ராந்தம் — ‘அதாத ஆதேஷோ நேதி நேதி’ இதி. தத்ர கல்பிதரூபப்ரத்யாக்யாநேந ப்ரஹ்மணஃ ஸ்வரூபாவேதநமிதி நிர்ணீயதே. ததாஸ்பதஂ ஹி இதஂ ஸமஸ்தஂ கார்யம்’நேதி நேதி’ இதி ப்ரதிஷித்தம். யுக்தஂ ச கார்யஸ்ய, வாசாரம்பணஷப்தாதிப்யோஸத்த்வமிதி, நேதி நேதீதி ப்ரதிஷேதநம்; ந து ப்ரஹ்மணஃ, ஸர்வகல்பநாமூலத்வாத். ந ச அத்ர இயமாஷங்கா கர்தவ்யா — கதஂ ஹி ஷாஸ்த்ரஂ ஸ்வயமேவ ப்ரஹ்மணோ ரூபத்வயஂ தர்ஷயித்வா, ஸ்வயமேவ புநஃ ப்ரதிஷேததி — ‘ப்ரக்ஷாலநாத்தி பங்கஸ்ய தூராதஸ்பர்ஷநஂ வரம்’ இதி — யதஃ நேதஂ ஷாஸ்த்ரஂ ப்ரதிபாத்யத்வேந ப்ரஹ்மணோ ரூபத்வயஂ நிர்திஷதி, லோகப்ரஸித்தஂ து இதஂ ரூபத்வயஂ ப்ரஹ்மணி கல்பிதஂ பராமரிஷதி ப்ரதிஷேத்யத்வாய ஷுத்தப்ரஹ்மஸ்வரூபப்ரதிபாதநாய ச — இதி நிரவத்யம். த்வௌ ச ஏதௌ ப்ரதிஷேதௌ யதாஸஂக்யந்யாயேந த்வே அபி மூர்தாமூர்தே ப்ரதிஷேததஃ; யத்வா பூர்வஃ ப்ரதிஷேதோ பூதராஷிஂ ப்ரதிஷேததி, உத்தரோ வாஸநாராஷிம். அதவா’நேதி நேதி’ இதி வீப்ஸா இயம் — ‘இதி’ இதி யாவத்கிஂசித் உத்ப்ரேக்ஷ்யதே, தத்ஸர்வஂ ந பவதீத்யர்தஃ — பரிகணிதப்ரதிஷேதே ஹி க்ரியமாணே, யதி நைதத்ப்ரஹ்ம, கிமந்யத்ப்ரஹ்ம பவேதிதி ஜிஜ்ஞாஸா ஸ்யாத்; வீப்ஸாயாஂ து ஸத்யாஂ ஸமஸ்தஸ்ய விஷயஜாதஸ்ய ப்ரதிஷேதாத் அவிஷயஃ ப்ரத்யகாத்மா ப்ரஹ்மேதி, ஜிஜ்ஞாஸா நிவர்ததே. தஸ்மாத் ப்ரபஞ்சமேவ ப்ரஹ்மணி கல்பிதஂ ப்ரதிஷேததி, பரிஷிநஷ்டி ப்ரஹ்ம — இதி நிர்ணயஃ||

இதஷ்ச ஏஷ ஏவ நிர்ணயஃ, யதஃ — ததஃ ப்ரபஞ்சப்ரதிஷேதாத், பூயோ ப்ரஹ்ம ப்ரவீதி — ‘அந்யத்பரமஸ்தி’ இதி. அபாவாவஸாநே ஹி ப்ரதிஷேதே க்ரியமாணே கிமந்யத்பரமஸ்தீதி ப்ரூயாத். தத்ரைஷா அக்ஷரயோஜநா — ‘நேதி நேதி’ இதி ப்ரஹ்ம ஆதிஷ்ய, தமேவ ஆதேஷஂ புநர்நிர்வக்தி — ‘நேதி நேதி’ இத்யஸ்ய கோர்தஃ? ந ஹி ஏதஸ்மாத்ப்ரஹ்மணோ வ்யதிரிக்தமஸ்தீத்யதஃ’நேதி நேதி’ இத்யுச்யதே, ந புநஃ ஸ்வயமேவ நாஸ்தி — இத்யர்தஃ; தச்ச தர்ஷயதி — அந்யத்பரம் அப்ரதிஷித்தஂ ப்ரஹ்ம அஸ்தீதி. யதா புநரேவமக்ஷராணி யோஜ்யந்தே — ந ஹி, ஏதஸ்மாத்’இதி ந”இதி ந’ இதி ப்ரபஞ்சப்ரதிஷேதரூபாத் ஆதேஷநாத், அந்யத்பரமாதேஷநஂ ப்ரஹ்மணஃ அஸ்தீதி — ததா,’ததோ ப்ரவீதி ச பூயஃ’ இத்யேதத் நாமதேயவிஷயஂ யோஜயிதவ்யம் — ‘அத நாமதேய்த்யஸ்ய ஸத்யமிதி ப்ராணா வை ஸத்யஂ தேஷாமேஷ ஸத்யம்’ இதி ஹி ப்ரவீதி — இதி. தச்ச ப்ரஹ்மாவஸாநே ப்ரதிஷேதே ஸமஞ்ஜஸஂ பவதி; அபாவாவஸாநே து ப்ரதிஷேதே, கிம்’ஸத்யஸ்ய ஸத்யம்’ இத்யுச்யேத? தஸ்மாத்ப்ரஹ்மாவஸாநஃ அயஂ ப்ரதிஷேதஃ, நாபாவாவஸாநஃ — இத்யத்யவஸ்யாமஃ||
————————————————————-
ததவ்யக்தமாஹ ஹி||3.2.23||

யத்தத் ப்ரதிஷித்தாத்ப்ரபஞ்சஜாதாதந்யத் பரஂ ப்ரஹ்ம, ததஸ்தி சேத், கஸ்மாந்ந கரிஹ்யத இதி, உச்யதே — தத் அவ்யக்தமநிந்த்ரியக்ராஹ்யம், ஸர்வதரிஷ்யஸாக்ஷித்வாத். ஆஹ ஹி ஏவஂ ஷ்ருதிஃ — ‘ந சக்ஷுஷா கரிஹ்யதே நாபி வாசா நாந்யைர்தேவைஸ்தபஸா கர்மணா வா”ஸ ஏஷ நேதி நேத்யாத்மாகரிஹ்யோ ந ஹி கரிஹ்யதே”யத்ததத்ரேஷ்யமக்ராஹ்யம்”யதா ஹ்யேவைஷ ஏதஸ்மிந்நதரிஷ்யேநாத்ம்யேநிருக்தேநிலயநே’ இத்யாத்யா; ஸ்மரிதிரபி — ‘அவ்யக்தோயமசிந்த்யோயமவிகார்யோயமுச்யதே’
இத்யாத்யா||
————————————————————-
அபி ச ஸஂராதநே ப்ரத்யக்ஷாநுமாநாப்யாம்||3.2.24||

அபி ச ஏநமாத்மாநஂ நிரஸ்தஸமஸ்தப்ரபஞ்சமவ்யக்தஂ ஸஂராதநகாலே பஷ்யந்தி யோகநஃ; ஸஂராதநஂ ச பக்தித்யாநப்ரணிதாநாத்யநுஷ்டாநம். கதஂ புநரவகம்யதே — ஸஂராதநகாலே பஷ்யந்தீதி? ப்ரத்யக்ஷாநுமாநாப்யாம், ஷ்ருதிஸ்மரிதிப்யாமித்யர்தஃ. ததா ஹி ஷ்ருதிஃ — ‘பராஞ்சி காநி வ்யதரிணத்ஸ்வயஂபூஸ்தஸ்மாத்பராங் பஷ்யதி நாந்தராத்மந். கஷ்சித்தீரஃ ப்ரத்யகாத்மாநமைக்ஷதாவரித்தசக்ஷுரமரிதத்வமிச்சந்’ இதி,’ஜ்ஞாநப்ரஸாதேந விஷுத்தஸத்த்வஸ்ததஸ்து தஂ பஷ்யதே நிஷ்கலஂ த்யாயமாநஃ’ இதி சைவமாத்யா. ஸ்மரிதிரபி — ‘யே விநித்ரா ஜிதஷ்வாஸாஃ ஸஂதுஷ்டாஃ ஸஂயதேந்த்ரியாஃ. ஜ்யோதிஃ பஷ்யந்தி யுஞ்ஜாநாஸ்தஸ்மை யோகாத்மநே நமஃ|| யோகிநஸ்தஂ ப்ரபஷ்யந்தி பகவந்தஂ ஸநாதநம்’ இதி சைவமாத்யா||

நநு ஸஂராத்யஸஂராதகபாவாப்யுபகமாத்பராபராத்மநோரந்யத்வஂ ஸ்யாதிதி; நேத்யுச்யதே —
————————————————
ப்ரகாஷாதிவச்சாவைஷேஷ்யஂ ப்ரகாஷஷ்ச கர்மண்யப்யாஸாத்||3.2.25||

யதா ப்ரகாஷாகாஷஸவிதரிப்ரபரிதயஃ அங்குலிகரகோதகப்ரபரிதிஷு கர்மஸு உபாதிபூதேஷு ஸவிஷேஷா இவாவபாஸந்தே, ந ச ஸ்வாபாவிகீமவிஷேஷாத்மதாஂ ஜஹதி; ஏவமுபாதிநிமித்த ஏவாயமாத்மபேதஃ, ஸ்வதஸ்து ஐகாத்ம்யமேவ. ததா ஹி வேதாந்தேஷு அப்யாஸேந அஸகரித் ஜீவப்ராஜ்ஞயோரபேதஃ ப்ரதிபாத்யதே||
——————————————————–
அதோநந்தேந ததா ஹி லிங்கம்||3.2.26||

அதஷ்ச ஸ்வாபாவிகத்வாதபேதஸ்ய, அவித்யாகரிதத்வாச்ச பேதஸ்ய, வித்யயா அவித்யாஂ விதூய ஜீவஃ பரேண அநந்தேந ப்ராஜ்ஞேந ஆத்மநா ஏகதாஂ கச்சதி. ததா ஹி லிங்கம் — ‘ஸ யோ ஹ வை தத்பரமஂ ப்ரஹ்ம வேத ப்ரஹ்மைவ பவதி”ப்ரஹ்மைவ ஸந்ப்ரஹ்மாப்யேதி’ இத்யாதி||
———————————————————
உபயவ்யபதேஷாத்த்வஹிகுண்டலவத்||3.2.27||

தஸ்மிந்நேவ ஸஂராத்யஸஂராதகபாவே மதாந்தரமுபந்யஸ்யதி, ஸ்வமதவிஷுத்தயே. க்வசித் ஜீவப்ராஜ்ஞயோர்பேதோ வ்யபதிஷ்யதே — ‘ததஸ்து தஂ பஷ்யதே நிஷ்கலஂ த்யாயமாநஃ’ இதி த்யாதரித்யாதவ்யத்வேந த்ரஷ்டரித்ரஷ்டவ்யத்வேந ச;’பராத்பரஂ புருஷமுபைதி திவ்யம்’ இதி கந்தரிகந்தவ்யத்வேந;’யஃ ஸர்வாணி பூதாந்யந்தரோ யமயதி’ இதி நியந்தரிநியந்தவ்யத்வேந ச. க்வசித்து தயோரேவாபேதோ வ்யபதிஷ்யதே — ‘தத்த்வமஸி”அஹஂ ப்ரஹ்மாஸ்மி”ஏஷ த ஆத்மா ஸர்வாந்தரஃ”ஏஷ த ஆத்மாந்தர்யாம்யமரிதஃ’ இதி. தத்ரைவமுபயவ்யபதேஷே ஸதி, யத்யபேத ஏவ ஏகாந்ததோ கரிஹ்யதே, பேதவ்யபதேஷோ நிராலம்பந ஏவ ஸ்யாத். அத உபயவ்யபதேஷதர்ஷநாத் அஹிகுண்டலவதத்ர தத்த்வஂ பவிதுமர்ஹதி — யதா அஹிரித்யபேதஃ, குண்டலாபோகப்ராஂஷுத்வாதீநீதி ச பேதஃ, ஏவமிஹாபீதி||
———————————————————–
ப்ரகாஷாஷ்ரயவத்வா தேஜஸ்த்வாத்||3.2.28||

அதவா ப்ரகாஷாஷ்ரயவதேதத்ப்ரதிபத்தவ்யம் — யதா ப்ரகாஷஃ ஸாவித்ரஃ ததாஷ்ரயஷ்ச ஸவிதா நாத்யந்தபிந்நௌ, உபயோரபி தேஜஸ்த்வாவிஷேஷாத்; அத ச பேதவ்யபதேஷபாஜௌ பவதஃ — ஏவமிஹாபீதி||
———————————————————–
பூர்வவத்வா||3.2.29||

யதா வா பூர்வமுபந்யஸ்தம் — ‘ப்ரகாஷாதிவ஀ச்சாவைஷேஷ்யம்’ இதி, ததைவ ஏதத்பவிதுமர்ஹதி; ததா ஹி அவித்யாகரிதத்வாத்பந்தஸ்ய வித்யயா மோக்ஷ உபபத்யதே. யதி புநஃ பரமார்தத ஏவ பத்தஃ கஷ்சிதாத்மா அஹிகுண்டலந்யாயேந பரஸ்ய ஆத்மநஃ ஸஂஸ்தாநபூதஃ, ப்ரகாஷாஷ்ரயந்யாயேந ச ஏகதேஷபூதோப்யுபகம்யேத; ததஃ பாரமார்திகஸ்ய பந்தஸ்ய
திரஸ்கர்துமஷக்யத்வாத் மோக்ஷஷாஸ்த்ரவையர்த்யஂ ப்ரஸஜ்யேத. ந சாத்ர உபாவபி பேதாபேதௌ ஷ்ருதிஃ துல்யவத்வ்யபதிஷதி; அபேதமேவ ஹி ப்ரதிபாத்யத்வேந நிர்திஷதி, பேதஂ து பூர்வப்ரஸித்தமேவாநுவததி அர்தாந்தரவிவக்ஷயா. தஸ்மாத்ப்ரகாஷாதிவச்சாவைஷேஷ்யமித்யேஷ ஏவ ஸித்தாந்தஃ||
—————————————————
ப்ரதிஷேதாச்ச||3.2.30||

இதஷ்ச ஏஷ ஏவ ஸித்தாந்தஃ, யத்காரணஂ பரஸ்மாதாத்மநோந்யஂ சேதநஂ ப்ரதிஷேததி ஷாஸ்த்ரம் — ‘நாந்யோதோஸ்தி த்ரஷ்டா’ இத்யேவமாதி.’அதாத ஆதேஷோ நேதி நேதி”ததேதத்ப்ரஹ்மாபூர்வமநபரமநந்தரமபாஹ்யம்’ இதி ச ப்ரஹ்மவ்யதிரிக்தப்ரபஞ்சநிராகரணாத் ப்ரஹ்மமாத்ரபரிஷேஷாச்ச ஏஷ ஏவ ஸித்தாந்த இதி கம்யதே||

யதேதத் நிரஸ்தஸமஸ்தப்ரபஞ்சஂ ப்ரஹ்ம நிர்தாரிதம், அஸ்மாத்பரம் அந்யத்தத்த்வமஸ்தி நாஸ்தீதி ஷ்ருதிவிப்ரதிபத்தேஃ ஸஂஷயஃ. காநிசித்தி வாக்யாநி ஆபாதேநைவ ப்ரதிபாஸமாநாநி ப்ரஹ்மணோபி பரம் அந்யத்தத்த்வஂ ப்ரதிபாதயந்தீவ; தேஷாஂ ஹி பரிஹாரமபிதாதுமயமுபக்ரமஃ க்ரியதே —
——————————————————
பரமதஃ ஸேதூந்மாநஸம்பந்தபேதவ்யபதேஷேப்யஃ||3.2.31||

பரம் அதோ ப்ரஹ்மணஃ அந்யத்தத்த்வஂ பவிதுமர்ஹதி; குதஃ? ஸேதுவ்யபதேஷாத் உந்மாநவ்யபதேஷாத் ஸஂபந்தவ்யபதேஷாத் பேதவ்யபதேஷாச்ச. ஸேதுவ்யபதேஷஸ்தாவத் — ‘அத ய ஆத்மா ஸ ஸேதுர்விதரிதிஃ’ இத்யாத்மஷப்தாபிஹிதஸ்ய ப்ரஹ்மணஃ ஸேதுத்வஂ ஸஂகீர்தயதி; ஸேதுஷப்தஷ்ச ஹி லோகே ஜலஸஂதாநவிச்சேதகரே மரித்தார்வாதிப்ரசயே ப்ரஸித்தஃ; இஹ ச ஸேதுஷப்தஃ ஆத்மநி ப்ரயுக்த இதி லௌகிகஸேதோரிவ ஆத்மஸேதோரந்யஸ்ய வஸ்துநோஸ்தித்வஂ கமயதி;’ஸேது தீத்ர்வா’ இதி ச தரதிஷப்தப்ரயோகாத் — யதா லௌகிகஂ ஸேதுஂ தீத்ர்வா ஜாங்கலமஸேதுஂ ப்ராப்நோதி, ஏவமாத்மாநஂ ஸேதுஂ தீத்ர்வா அநாத்மாநமஸேதுஂ ப்ராப்நோதீதி கம்யதே. உந்மாநவ்யபதேஷஷ்ச பவதி — ததேதத்ப்ரஹ்ம சதுஷ்பாத் அஷ்டாஷபஂ ஷோடஷகலமிதி; யச்ச லோகே உந்மிதம் ஏதாவதிதமிதி பரிச்சிந்நஂ கார்ஷாபணாதி, ததோந்யத்வஸ்த்வஸ்தீதி ப்ரஸித்தம்; ததா ப்ரஹ்மணோப்யுந்மாநாத் ததோந்யேந வஸ்துநா பவிதவ்யமிதி கம்யதே. ததா ஸஂபந்தவ்யபதேஷோ பவதி — ‘ஸதா ஸோம்ய ததா ஸஂபந்நோ பவதி’ இதி, ஷாரீர ஆத்மா’ப்ராஜ்ஞேநாத்மநா ஸஂபரிஷ்வக்தஃ’ இதி ச; மிதாநாஂ ச மிதேந ஸஂபந்தோ தரிஷ்டஃ, யதா நராணாஂ நகரேண; ஜீவாநாஂ ச ப்ரஹ்மணா ஸஂபந்தஂ வ்யபதிஷதி ஸுஷுப்தௌ; அதஃ ததஃ பரமந்யதமிதமஸ்தீதி கம்யதே. பேதவ்யபதேஷஷ்ச ஏநமர்தஂ கமயதி; ததா ஹி — ‘அத ய ஏஷோந்தராதித்யே ஹிரண்மயஃ புருஷோ தரிஷ்யதே’ இத்யாதித்யாதாரமீஷ்வரஂ வ்யபதிஷ்ய, ததோ பேதேந அக்ஷ்யாதாரமீஷ்வரஂ வ்யபதிஷதி — ‘அத ய ஏஷோக்ஷிணி புருஷோ தரிஷ்யதே’ இதி; அதிதேஷஂ ச அஸ்ய அமுநா ரூபாதிஷு கரோதி — ‘தஸ்யைதஸ்ய ததேவ ரூபஂ யதமுஷ்ய ரூபஂ யாவமுஷ்ய கேஷ்ணௌ தௌ கேஷ்ணௌ யந்நாம தந்நாம’ இதி; ஸாவதிகஂ ச ஈஷ்வரத்வமுபயோர்வ்யபதிஷதி — ‘யே சாமுஷ்மாத்பராஞ்சோ லோகாஸ்தேஷாஂ சேஷ்டே தேவகாமாநாஂ ச’ இத்யேகஸ்ய,’யே சைதஸ்மாதர்வாஞ்சோ லோகாஸ்தேஷாஂ சேஷ்டே மநுஷ்யகாமாநாஂ ச’ இத்யேகஸ்ய, யதா இதஂ மாகதஸ்ய ராஜ்யம், இதஂ வைதேஹஸ்யேதி. ஏவமேதேப்யஃ ஸேத்வாதிவ்யபதேஷேப்யோ ப்ரஹ்மணஃ பரமஸ்தீதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரதிபாத்யதே —
—————————————————————–
ஸாமாந்யாத்து||3.2.32||

து-ஷப்தேந ப்ரதர்ஷிதாஂ ப்ராப்திஂ நிருணத்தி. ந ப்ரஹ்மணோந்யத் கிஂசித்பவிதுமர்ஹதி, ப்ரமாணாபாவாத் — ந ஹ்யந்யஸ்யாஸ்தித்வே கிஂசித்ப்ரமாணமுபலபாமஹே; ஸர்வஸ்ய ஹி ஜநிமதோ வஸ்துஜாதஸ்ய ஜந்மாதி ப்ரஹ்மணோ பவதீதி நிர்தாரிதம், அநந்யத்வஂ ச காரணாத் கார்யஸ்ய; ந ச ப்ரஹ்மவ்யதிரிக்தஂ கிஂசித் அஜஂ ஸஂபவதி,’ஸதேவ ஸோம்யேதமக்ர ஆஸீதேகமேவாத்விதீயம்’ இத்யவதாரணாத்; ஏகவிஜ்ஞாநேந ச ஸர்வவிஜ்ஞாநப்ரதிஜ்ஞாநாத் ந ப்ரஹ்மவ்யதிரிக்தவஸ்த்வஸ்தித்வமவகல்பதே. நநு ஸேத்வாதிவ்யபதேஷாஃ ப்ரஹ்மவ்யதிரிக்தஂ தத்த்வஂ ஸூசயந்தீத்யுக்தம்; நேத்யுச்யதே — ஸேதுவ்யபதேஷஸ்தாவத் ந ப்ரஹ்மணோ பாஹ்யஸ்ய ஸத்பாவஂ ப்ரதிபாதயிதுஂ க்ஷமதே; ஸேதுராத்மேதி ஹி ஆஹ, ந அதஃ பரமஸ்தீதி; தத்ர பரஸ்மிந் அஸதி ஸேதுத்வஂ நாவகல்பத இதி பரஂ கிமபி கல்ப்யேத; ந சைதத் ந்யாய்யம்; ஹடோ ஹி அப்ரஸித்தகல்பநா; அபி ச ஸேதுவ்யபதேஷாதாத்மநோ லௌகிகஸேதுநிதர்ஷநேந ஸபாஹ்யவஸ்துதாஂ ப்ரஸஞ்ஜயதா மரித்தாருமயதாபி ப்ராஸங்க்ஷ்யத; ந சைதந்ந்யாய்யம்,
அஜத்வாதிஷ்ருதிவிரோதாத்; ஸேதுஸாமாந்யாத்து ஸேதுஷப்த ஆத்மநி ப்ரயுக்த இதி ஷ்லிஷ்யதே; ஜகதஸ்தந்மர்யாதாநாஂ ச விதாரகத்வஂ ஸேதுஸாமாந்யமாத்மநஃ; அதஃ ஸேதுரிவ ஸேதுஃ — இதி ப்ரகரித ஆத்மா ஸ்தூயதே.’ஸேதுஂ தீத்ர்வா’ இத்யபி தரதிஃ அதிக்ரமாஸஂபவாத் ப்ராப்நோத்யர்த ஏவ வர்ததே — யதா வ்யாகரணஂ தீர்ண இதி ப்ராப்தஃ உச்யதே, ந அதிக்ராந்தஃ, தத்வத்||
———————————————
புத்த்யர்தஃ பாதவத்||3.2.33||

யதப்யுக்தம் — உந்மாநவ்யபதேஷாதஸ்தி பரமிதி, தத்ராபிதீயதே — உந்மாநவ்யபதேஷோபி ந ப்ரஹ்மவ்யதிரிக்தவஸ்த்வஸ்தித்வப்ரதிபத்த்யர்தஃ; கிமர்தஸ்தர்ஹி? புத்த்யர்தஃ, உபாஸநார்த இதி யாவத்; சதுஷ்பாதஷ்டாஷபஂ ஷோடஷகலமித்யேவஂரூபா — புத்திஃ கதஂ நு நாம ப்ரஹ்மணி ஸ்திரா ஸ்யாதிதி — விகாரத்வாரேண ப்ரஹ்மண உந்மாநகல்பநைவ க்ரியதே; ந ஹி அவிகாரேநந்தே ப்ரஹ்மணி ஸர்வைஃ புஂபிஃ ஷக்யா புத்திஃ ஸ்தாபயிதும், மந்தமத்யமோத்தமபுத்தித்வாத் புஂஸாமிதி. பாதவத் — யதா மநஆகாஷயோரத்யாத்மமதிதைவதஂ ச ப்ரஹ்மப்ரதீகயோராம்நாதயோஃ, சத்வாரோ வாகாதயோ மநஃஸஂபந்திநஃ பாதாஃ கல்ப்யந்தே, சத்வாரஷ்ச அக்ந்யாதய ஆகாஷஸஂபந்திநஃ — ஆத்யாநாய — தத்வத். அதவா பாதவதிதி — யதா கார்ஷாபணே பாதவிபாகோ வ்யவஹாரப்ராசுர்யாய கல்ப்யதே — ந ஹி ஸகலேநைவ கார்ஷாபணேந ஸர்வதா ஸர்வே ஜநா வ்யவஹர்துமீஷதே, க்ரயவிக்ரயே பரிமாணாநியமாத் — தத்வதித்யர்தஃ||
——————————————————
ஸ்தாநவிஷேஷாத்ப்ரகாஷாதிவத்||3.2.34||

இஹ ஸூத்ரே த்வயோரபி ஸஂபந்தபேதவ்யபதேஷயோஃ பரிஹாரோபிதீயதே. யதப்யுக்தம் — ஸஂபந்தவ்யபதேஷாத் பேதவ்யபதேஷாச்ச பரமதஃ ஸ்யாதிதி, ததப்யஸத்; யத ஏகஸ்யாபி ஸ்தாநவிஷேஷாபேக்ஷயா ஏதௌ வ்யபதேஷாவுபபத்யேதே. ஸஂபந்தவ்யபதேஷே தாவதயமர்தஃ — புத்த்யாத்யுபாதிஸ்தாநவிஷேஷயோகாதுத்பூதஸ்ய விஷேஷவிஜ்ஞாநஸ்ய உபாத்யுபஷமே ய உபஷமஃ, ஸ பரமாத்மநா ஸஂபந்தஃ — இத்யுபாத்யபேக்ஷயா உபசர்யதே, ந பரிமிதத்வாபேக்ஷயா. ததா பேதவ்யபதேஷோபி ப்ரஹ்மண உபாதிபேதாபேக்ஷயைவ உபசர்யதே, ந ஸ்வரூபபேதாபேக்ஷயா. ப்ரகாஷாதிவதிதி உபமோபாதாநம் — யதா ஏகஸ்ய ப்ரகாஷஸ்ய ஸௌர்யஸ்ய சாந்த்ரமஸஸ்ய வா உபாதியோகாதுபஜாதவிஷேஷஸ்ய உபாத்யுபஷமாத்ஸஂபந்தவ்யபதேஷோ பவதி, உபாதிபேதாச்ச பேதவ்யபதேஷஃ; யதா வா ஸூசீபாஷாகாஷாதிஷூபாத்யபேக்ஷயைவைதௌ ஸஂபந்தபேதவ்யபதேஷௌ பவதஃ — தத்வத்||
———————————————————
உபபத்தேஷ்ச||3.2.35||

உபபத்யதே ச அத்ர ஈதரிஷ ஏவ ஸஂபந்தஃ, நாந்யாதரிஷஃ — ‘ஸ்வமபீதோ பவதி’ இதி ஹி ஸ்வரூபஸஂபந்தமேநமாமநந்தி; ஸ்வரூபஸ்ய ச அநபாயித்வாத் ந நரநகரந்யாயேந ஸஂபந்தோ கடதே; உபாதிகரிதஸ்வரூபதிரோபாவாத்து’ஸ்வமபீதோ பவதி’ இத்யுபபத்யதே. ததா பேதோபி நாந்யாதரிஷஃ ஸஂபவதி, பஹுதரஷ்ருதிப்ரஸித்தைகேஷ்வரத்வவிரோதாத்; ததா ச ஷ்ருதிரேகஸ்யாப்யாகாஷஸ்ய ஸ்தாநகரிதஂ பேதவ்யபதேஷமுபபாதயதி — ‘யோயஂ பஹிர்தா புருஷாதாகாஷஃ”யோயமந்தஃ புருஷ ஆகாஷஃ”யோயமந்தர்ஹரிதய ஆகாஷஃ’ இதி||
—————————————
ததாந்யப்ரதிஷேதாத்||3.2.36||

ஏவஂ ஸேத்வாதிவ்யபதேஷாந் பரபக்ஷஹேதூநுந்மத்ய ஸஂப்ரதி ஸ்வபக்ஷஂ ஹேத்வந்தரேணோபஸஂஹரதி. ததாந்யப்ரதிஷேதாபி ந ப்ரஹ்மணஃ பரஂ வஸ்த்வந்தரமஸ்தீதி கம்யதே; ததா ஹி — ‘ஸ ஏவாதஸ்தாத் ||. அஹமேவாதஸ்தாத்”ஆத்மைவாதஸ்தாத்”ஸர்வஂ தஂ பராதாத்யோந்யத்ராத்மநஃ ஸர்வஂ வேத”ப்ரஹ்மைவேதஂ ஸர்வம்”ஆத்மைவேதஂ ஸர்வம்”நேஹ நாநாஸ்தி கிஂசந”யஸ்மாத்பரஂ நாபரமஸ்தி கிஂசித்”ததேதத்ப்ரஹ்மாபூர்வமநபரமநந்தரமபாஹ்யம்’ இத்யேவமாதீநி வாக்யாநி ஸ்வப்ரகரணஸ்தாநி அந்யார்தத்வேந பரிணேதுமஷக்யாநி ப்ரஹ்மவ்யதிரிக்தஂ வஸ்த்வந்தரஂ வாரயந்தி. ஸர்வாந்தரஷ்ருதேஷ்ச ந பரமாத்மநோந்யஃ அந்தராத்மா அஸ்தீத்யவகம்யதே||
—————————————————-
அநேந ஸர்வகதத்வமாயாமஷப்தாதிப்யஃ||3.2.37||

அநேந ஸேத்வாதிவ்யபதேஷநிராகரணேந அந்யப்ரதிஷேதஸமாஷ்ரயணேந ச ஸர்வகதத்வமப்யாத்மநஃ ஸித்தஂ பவதி; அந்யதா ஹி தந்ந
ஸித்யேத். ஸேத்வாதிவ்யபதேஷேஷு ஹி முக்யேஷ்வங்கீக்ரியமாணேஷு பரிச்சேத ஆத்மநஃ ப்ரஸஜ்யேத, ஸேத்வாதீநாமேவமாத்மகத்வாத்; ததா அந்யப்ரதிஷேதேப்யஸதி, வஸ்து வஸ்த்வந்தராத்வ்யாவர்தத இதி பரிச்சேத ஏவ ஆத்மநஃ ப்ரஸஜ்யேத. ஸர்வகதத்வஂ ச அஸ்ய ஆயாமஷப்தாதிப்யோவகம்யதே; ஆயாமஷப்தஃ வ்யாப்திவசநஃ ஷப்தஃ;’யாவாந்வா அயமாகாஷஸ்தாவாநேஷோந்தர்ஹரிதய ஆகாஷஃ”ஆகாஷவத்ஸர்வகதஷ்ச நித்யஃ”ஜ்யாயாந்திவஃ”ஜ்யாயாநாகாஷாத்’ — ‘நித்யஃ ஸர்வகதஃ ஸ்தாணுரசலோயஂ ஸநாதநஃ’ இத்யேவமாதயோ ஹி ஷ்ருதிஸ்மரிதிந்யாயாஃ ஸர்வகதத்வமாத்மநோவபோதயந்தி||
—————————————————
பலாதிகரணம்||3.2.38||–பலமத உபபத்தேஃ||3.2.38||–

தஸ்யைவ ப்ரஹ்மணோ வ்யாவஹாரிக்யாம் ஈஷித்ரீஷிதவ்யவிபாகாவஸ்தாயாம், அயமந்யஃ ஸ்வபாவோ வர்ண்யதே. யதேதத் இஷ்டாநிஷ்டவ்யாமிஷ்ரலக்ஷணஂ கர்மபலஂ ஸஂஸாரகோசரஂ த்ரிவிதஂ ப்ரஸித்தஂ ஜந்தூநாம், கிமேதத் கர்மணோ பவதி, ஆஹோஸ்விதீஷ்வராதிதி பவதி விசாரணா. தத்ர தாவத்ப்ரதிபாத்யதே — பலம் அதஃ ஈஷ்வராத் பவிதுமர்ஹதி; குதஃ? உபபத்தேஃ; ஸ ஹி ஸர்வாத்யக்ஷஃ ஸரிஷ்டிஸ்திதிஸஂஹாராந் விசித்ராந் விததத் தேஷகாலவிஷேஷாபிஜ்ஞத்வாத் கர்மிணாஂ கர்மாநுரூபஂ பலஂ ஸஂபாதயதீத்யுபபத்யதே; கர்மணஸ்து அநுக்ஷணவிநாஷிநஃ காலாந்தரபாவி பலஂ பவதீத்யநுபபந்நம், அபாவாத்பாவாநுத்பத்தேஃ. ஸ்யாதேதத் — கர்ம விநஷ்யத் ஸ்வகாலமேவ ஸ்வாநுரூபஂ பலஂ ஜநயித்வா விநஷ்யதி, தத்பலஂ காலாந்தரிதஂ கர்த்ரா போக்ஷ்யத இதி; ததபி ந பரிஷுத்யதி, ப்ராக்போக்தரிஸஂபந்தாத் பலத்வாநுபபத்தேஃ — யத்காலஂ ஹி யத் ஸுகஂ துஃகஂ வா ஆத்மநா புஜ்யதே, தஸ்யைவ லோகே பலத்வஂ ப்ரஸித்தம்; ந ஹி அஸஂபத்தஸ்யாத்மநா ஸுகஸ்ய துஃகஸ்ய வா பலத்வஂ ப்ரதியந்தி லௌகிகாஃ. அதோச்யேத — மா பூத்கர்மாநந்தரஂ பலோத்பாதஃ, கர்மகார்யாதபூர்வாத்பலமுத்பத்ஸ்யத இதி, ததபி நோபபத்யதே, அபூர்வஸ்யாசேதநஸ்ய காஷ்டலோஷ்டஸமஸ்ய சேதநேநாப்ரவர்திதஸ்ய ப்ரவரித்த்யநுபபத்தேஃ, ததஸ்தித்வே ஏவ ப்ரமாணாபாவாத்; அர்தாபத்திஃ ப்ரமாணமிதி சேத், ந, ஈஷ்வரஸித்தேரர்தாபத்திக்ஷயாத்||
———————————————————–
ஷ்ருதத்வாச்ச||3.2.39||

ந கேவலம் உபபத்தேரேவ ஈஷ்வரஂ பலஹேதுஂ கல்பயாமஃ, கிஂ தர்ஹி ஷ்ருதத்வாதபி ஈஷ்வரமேவ பலஹேதுஂ மந்யாமஹே, ததா ச ஷ்ருதிர்பவதி — ‘ஸ வா ஏஷ மஹாநஜ ஆத்மாந்நாதோ வஸுதாநஃ’ இத்யேவஂஜாதீயகா||
———————————————————–
தர்மஂ ஜைமிநிரத ஏவ||3.2.40||

ஜைமிநிஸ்த்வாசார்யோ தர்மஂ பலஸ்ய தாதாரஂ மந்யதே, அத ஏவ ஹேதோஃ — ஷ்ருதேஃ உபபத்தேஷ்ச. ஷ்ரூயதே தாவதயமர்தஃ’ஸ்வர்ககாமோ யஜேத’ இத்யேவமாதிஷு வாக்யேஷு; தத்ர ச விதிஷ்ருதேர்விஷயபாவோபகமாத் யாகஃ ஸ்வர்கஸ்யோத்பாதக இதி கம்யதே; அந்யதா ஹி அநநுஷ்டாதரிகோ யாக ஆபத்யேத; தத்ர அஸ்ய உபதேஷவையர்த்யஂ ஸ்யாத். நநு அநுக்ஷணவிநாஷிநஃ கர்மணஃ பலஂ நோபபத்யத இதி, பரித்யக்தோயஂ பக்ஷஃ; நைஷ தோஷஃ, ஷ்ருதிப்ராமாண்யாத் — ஷ்ருதிஷ்சேத் ப்ரமாணம், யதாயஂ கர்மபலஸஂபந்தஃ ஷ்ருத உபபத்யதே, ததா கல்பயிதவ்யஃ; ந ச அநுத்பாத்ய கிமப்யபூர்வஂ கர்ம விநஷ்யத் காலாந்தரிதஂ பலஂ தாதுஂ ஷக்நோதி; அதஃ கர்மணோ வா ஸூக்ஷ்மா காசிதுத்தராவஸ்தா பலஸ்ய வா பூர்வாவஸ்தா அபூர்வஂ நாம அஸ்தீதி தர்க்யதே. உபபத்யதே ச அயமர்தஂ உக்தேந ப்ரகாரேண. ஈஷ்வரஸ்து பலஂ ததாதீத்யநுபபந்நம், அவிசித்ரஸ்ய காரணஸ்ய விசித்ரகார்யாநுபபத்தேஃ வைஷம்யநைர்கரிண்யப்ரஸங்காத், ததநுஷ்டாநவையர்த்யாபத்தேஷ்ச. தஸ்மாத் தர்மாதேவ பலமிதி||
————————————————————
பூர்வஂ து பாதராயணோ ஹேதுவ்யபதேஷாத்||3.2.41||

பாதராயணஸ்த்வாசார்யஃ பூர்வோக்தமேவ ஈஷ்வரஂ பலஹேதுஂ மந்யதே. கேவலாத்கர்மணஃ அபூர்வாத்வா கேவலாத் பலமித்யயஂ பக்ஷஃ துஷப்தேந வ்யாவர்த்யதே. கர்மாபேக்ஷாத் அபூர்வாபேக்ஷாத்வா யதா ததாஸ்து ஈஷ்வராத்பலமிதி ஸித்தாந்தஃ; குதஃ? ஹேதுவ்யபதேஷாத்; தர்மாதர்மயோரபி ஹி காரயிதரித்வேந ஈஷ்வரோ ஹேதுஃ வ்யபதிஷ்யதே, பலஸ்ய ச தாதரித்வேந — ‘ஏஷ ஹ்யேவ ஸாது கர்ம காரயதி தஂ யமேப்யோ லோகேப்ய உந்நிநீஷதே. ஏஷ உ ஏவாஸாது கர்ம காரயதி தஂ யமதோ நிநீஷதே’ இதி; ஸ்மர்யதே ச அயமர்தோ பகவத்கீதாஸு — ‘யோ யோ யாஂ யாஂ தநுஂ பக்தஃ ஷ்ரத்தயார்சிதுமிச்சதி. தஸ்ய தஸ்யாசலாஂ ஷ்ரத்தாஂ தாமேவ விததாம்யஹம்|| ஸ தயா ஷ்ரத்தயா யுக்தஸ்தஸ்யாராதநமீஹதே. லபதே ச ததஃ காமாந் மயைவ விஹிதாந்ஹிதாந்’ இதி. ஸர்வவேதாந்தேஷு ச ஈஷ்வரஹேதுகா ஏவ ஸரிஷ்டயோ வ்யபதிஷ்யந்தே; ததேவ ச ஈஷ்வரஸ்ய பலஹேதுத்வம், யத் ஸ்வகர்மாநுரூபாஃ ப்ரஜாஃ ஸரிஜதி.
விசித்ரகார்யாநுபபத்த்யாதயோபி தோஷாஃ கரிதப்ரயத்நாபேக்ஷத்வாதீஷ்வரஸ்ய ந ப்ரஸஜ்யந்தே||

இதி ஷ்ரீமத்பரமஹஂஸபரிவ்ராஜகாசார்யஸ்ய ஷ்ரீகோவிந்தபகவத்பூஜ்யபாதஷிஷ்யஸ்ய ஷ்ரீமச்சஂகரபகவதஃ கரிதௌ
ஷாரீரகமீமாஂஸாஸூத்ரபாஷ்யே தரிதீயாத்யாயஸ்ய த்விதீயஃ பாதஃ||
———————————————————-

ஸ்ரீ கோயில் கந்தாடை அப்பன் ஸ்வாமிகள் திருவடிகளே சரணம் .
ஸ்ரீ பெரிய பெருமாள் பெரிய பிராட்டியார் ஆண்டாள் ஆழ்வார் எம்பெருமானார் ஜீவர் திருவடிகளே சரணம் .

முன்னுரை –

த்விதீயேத்யாயே ஸ்மரிதிந்யாயவிரோதோ வேதாந்தவிஹிதே ப்ரஹ்மதர்ஷநே பரிஹரிதஃ, பரபக்ஷாணாஂ ச அநபேக்ஷத்வஂ ப்ரபஞ்சிதம், ஷ்ருதிவிப்ரதிஷேதஷ்ச பரிஹரிதஃ; தத்ர ச ஜீவவ்யதிரிக்தாநி தத்த்வாநி ஜீவோபகரணாநி ப்ரஹ்மணோ ஜாயந்த இத்யுக்தம். அதேதாநீம் உபகரணோபஹிதஸ்ய ஜீவஸ்ய ஸஂஸாரகதிப்ரகாரஃ ததவஸ்தாந்தராணி ப்ரஹ்மதத்த்வஂ வித்யாபேதாபேதௌ குணோபஸஂஹாராநுபஸஂஹாரௌ ஸம்யக்தர்ஷநாத்புருஷார்தஸித்திஃ ஸம்யக்தர்ஷநோபாயவிதிப்ரபேதஃ முக்திபலாநியமஷ்ச — இத்யேததர்தஜாதஂ தரிதீயே நிரூபயிஷ்யதே; ப்ரஸங்காகதஂ ச கிமப்யந்யத். தத்ர ப்ரதமே தாவத்பாதே பஞ்சாக்நிவித்யாமாஷ்ரித்ய ஸஂஸாரகதிப்ரபேதஃ ப்ரதர்ஷ்யதே வைராக்யஹேதோஃ — ‘தஸ்மாஜ்ஜுகுப்ஸேத’ இதி ச அந்தே ஷ்ரவணாத். ஜீவோ முக்யப்ராணஸசிவஃ ஸேந்த்ரியஃ ஸமநஸ்கோவித்யாகர்மபூர்வப்ரஜ்ஞாபரிக்ரஹஃ பூர்வதேஹஂ விஹாய தேஹாந்தரஂ ப்ரபத்யத இத்யேததவகதம் — ‘அதைநமேதே ப்ராணா அபிஸமாயந்தி’ இத்யேவமாதேஃ ‘அந்யந்நவதரஂ கல்யாணதரஂ ரூபஂ குருதே’ இத்யேவமந்தாத் ஸஂஸாரப்ரகரணஸ்தாச்சப்தாத், தர்மாதர்மபலோபபோகஸஂபவாச்ச; ஸ கிஂ தேஹபீஜைர்பூதஸூக்ஷ்மைரஸஂபரிஷ்வக்தோ கச்சதி, ஆஹோஸ்வித்ஸஂபரிஷ்வக்தஃ — இதி சிந்த்யதே||

கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? அஸஂபரிஷ்வக்த இதி; குதஃ? கரணோபாதாநவத்பூதோபாதாநஸ்ய அஷ்ருதத்வாத் — ‘ஸ ஏதாஸ்தேஜோமாத்ராஃ ஸமப்யாததாநஃ’ இதி ஹ்யத்ர தேஜோமாத்ராஷப்தேந கரணாநாமுபாதாநஂ ஸஂகீர்தயதி, வாக்யஷேஷே சக்ஷுராதிஸஂகீர்தநாத்; நைவஂ பூதமாத்ரோபாதநஸஂகீர்தநமஸ்தி; ஸுலபாஷ்ச ஸர்வத்ர பூதமாத்ராஃ, யத்ரைவ தேஹ ஆரப்தவ்யஸ்தத்ரைவ ஸந்தி; ததஷ்ச தாஸாஂ நயநஂ நிஷ்ப்ரயோஜநம்; தஸ்மாதஸஂபரிஷ்வக்தோ யாதி — இத்யேவஂ ப்ராப்தே, படத்யாசார்யஃ —
——————————————–
ததந்தரப்ரதிபத்த்யதிகரணம்||3.1.1||–ததந்தரப்ரதிபத்தௌ ரஂஹதி ஸம்பரிஷ்வக்தஃ ப்ரஷ்நநிரூபணாப்யாம் || 3.1.1 ||

ததந்தரப்ரதிபத்தௌ ரஂஹதி ஸஂபரிஷ்வக்த இதி. ததந்தரப்ரதிபத்தௌ தேஹாந்தரப்ரதிபத்தௌ, தேஹபீஜைர்பூதஸூக்ஷ்மைஃ ஸஂபரிஷ்வக்தஃ, ரஂஹதி கச்சதி — இத்யவகந்தவ்யம்; குதஃ? ப்ரஷ்நநிரூபணாப்யாம்; ததா ஹி ப்ரஷ்நஃ — ‘வேத்த யதா பஞ்சம்யாமாஹுதாவாபஃ புருஷவசஸோ பவந்தி’ இதி; நிரூபணஂ ச ப்ரதிவசநம், த்யுபர்ஜந்யபரிதிவீபுருஷயோஷித்ஸு பஞ்சஸ்வக்நிஷு ஷ்ரத்தாஸோமவரிஷ்ட்யந்நரேதோரூபாஃ பஞ்ச ஆஹுதீர்தர்ஷயித்வா, — ‘இதி து பஞ்சம்யாமாஹுதாவாபஃ புருஷவசஸோ பவந்தி’ இதி; தஸ்மாதத்பிஃ பரிவேஷ்டிதோ ஜீவோ ரஂஹதி வ்ரஜதீதி கம்யதே. நந்வந்யா ஷ்ருதிஃ ஜலூகாவத்பூர்வதேஹஂ ந முஞ்சதி யாவந்ந தேஹாந்தரமாக்ரமதீதி தர்ஷயதி — ‘தத்யதா தரிணஜலாயுகா’ இதி; தத்ராப்யப்பரிவேஷ்டிதஸ்யைவ ஜீவஸ்ய கர்மோபஸ்தாபிதப்ரதிபத்தவ்யதேஹவிஷயபாவநாதீர்கீபாவமாத்ரஂ ஜலூகயோபமீயத இத்யவிரோதஃ. ஏவஂ ஷ்ருத்யுக்தே தேஹாந்தரப்ரதிபத்திப்ரகாரே ஸதி, யாஃ புருஷமதிப்ரபவாஃ கல்பநாஃ — வ்யாபிநாஂ கரணாநாமாத்மநஷ்ச தேஹாந்தரப்ரதிபத்தௌ கர்மவஷாத்வரித்திலாபஸ்தத்ர பவதி, — கேவலஸ்யைவாத்மநோ வரித்திலாபஸ்தத்ர பவதி, இந்த்ரியாணி து தேஹவதபிநவாந்யேவ தத்ர தத்ர போகஸ்தாநே உத்பத்யந்தே, — மந ஏவ வா கேவலஂ போகஸ்தாநமபிப்ரதிஷ்டதே, — ஜீவ ஏவ வா உத்ப்லுத்ய தேஹாத்தேஹாந்தரஂ ப்ரதிபத்யதே, ஷுக இவ வரிக்ஷாத்வரிக்ஷாந்தரம் — இத்யேவமாத்யாஃ, தாஃ ஸர்வா ஏவ அநாதர்தவ்யாஃ, ஷ்ருதிவிரோதாத்||

நநு உதாஹரிதாப்யாஂ ப்ரஷ்நப்ரதிவசநாப்யாஂ கேவலாபிரத்பிஃ ஸஂபரிஷ்வக்தோ ரஂஹதீதி ப்ராப்நோதி, அப்ஷப்தஷ்ரவணஸாமர்த்யாத்; தத்ர கதஂ ஸாமாந்யேந ப்ரதிஜ்ஞாயதே — ஸர்வைரேவ பூதஸூக்ஷ்மைஃ ஸஂபரிஷ்வக்தோ ரஂஹதீதி? அத உத்தரஂ படதி —
——————————————-
த்ர்யாத்மகத்வாத்து பூயஸ்த்வாத்||3.1.2||

து-ஷப்தேந சோதிதாமாஷங்காமுச்சிநத்தி. த்ர்யாத்மிகா ஹி ஆபஃ, த்ரிவரித்கரணஷ்ருதேஃ; தாஸ்வாரம்பிகாஸ்வப்யுபகதாஸ்விதரதபி பூதத்வயமவஷ்யமப்யுபகந்தவ்யஂ பவதி. த்ர்யாத்மகஷ்ச தேஹஃ, த்ரயாணாமபி தேஜோபந்நாநாஂ தஸ்மிந்கார்யோபலப்தேஃ. புநஷ்ச த்ர்யாத்மகஃ, த்ரிதாதுத்வாத் — த்ரிபிர்வாதபித்தஷ்லேஷ்மபிஃ; ந ஸ பூதாந்தராணி ப்ரத்யாக்யாய கேவலாபிரத்பிராரப்துஂ ஷக்யதே. தஸ்மாத்பூயஸ்த்வாபேக்ஷோயம் — ‘ஆபஃ புருஷவசஸஃ’ இதி — ப்ரஷ்நப்ரதிவசநயோரப்ஷப்தஃ, ந கைவல்யாபேக்ஷஃ; ஸர்வதேஹேஷு ஹி ரஸலோஹிதாதித்ரவபூயஸ்த்வஂ தரிஷ்யதே. நநு பார்திவோ தாதுர்பூயிஷ்டோ தேஹேஷூபலப்யதே; நைஷ தோஷஃ — இதராபேக்ஷயா அபாஂ பாஹுல்யஂ பவிஷ்யதி; தரிஷ்யதே ச ஷுக்ரஷோணிதலக்ஷணேபி
தேஹபீஜே த்ரவபாஹுல்யம். கர்ம ச நிமித்தகாரணஂ தேஹாந்தராரம்பே; கர்மாணி ச அக்நிஹோத்ராதீநி ஸோமாஜ்யபயஃப்ரபரிதித்ரவத்ரவ்யவ்யபாஷ்ரயாணி; கர்மஸமவாயிந்யஷ்ச ஆபஃ ஷ்ரத்தாஷப்தோதிதாஃ ஸஹ கர்மபிர்த்யுலோகாக்யேக்நௌ ஹூயந்த இதி வக்ஷ்யதி; தஸ்மாதப்யபாஂ பாஹுல்யப்ரஸித்திஃ. பாஹுல்யாச்ச அப்ஷப்தேந ஸர்வேஷாமேவ தேஹபீஜாநாஂ பூதஸூக்ஷ்மாணாமுபாதாநமிதி நிரவத்யம்||
—————————————————
ப்ராணகதேஷ்ச||3.1.3||

ப்ராணாநாஂ ச தேஹாந்தரப்ரதிபத்தௌ கதிஃ ஷ்ராவ்யதே — ‘தமுத்க்ராமந்தஂ ப்ராணோநூத்க்ராமதி ப்ராணமநூத்க்ராமந்தஂ ஸர்வே ப்ராணா அநூத்க்ராமந்தி’ இத்யாதிஷ்ருதிபிஃ; ஸா ச ப்ராணாநாஂ கதிர்நாஷ்ரயமந்தரேண ஸஂபவதீத்யதஃ, ப்ராணகதிப்ரயுக்தா ததாஷ்ரயபூதாநாமபாமபி பூதாந்தரோபஸரிஷ்டாநாஂ கதிரர்தாதவகம்யதே; ந ஹி நிராஷ்ரயாஃ ப்ராணாஃ க்வசித்கச்சந்தி திஷ்டந்தி வா, ஜீவதோ தர்ஷநாத்||
————————————————–
அஂக்ந்யாதிகதிஷ்ருதேரிதி சேந்ந பாக்தத்வாத்||3.1.4||

ஸ்யாதேதத் — நைவ ப்ராணா தேஹாந்தரப்ரதிபத்தௌ ஸஹ ஜீவேந கச்சந்தி, அக்ந்யாதிகதிஷ்ருதேஃ; ததா ஹி ஷ்ருதிஃ மரணகாலே வாகாதயஃ ப்ராணா அக்ந்யாதீந்தேவாந்கச்சந்தீதி தர்ஷயதி — ‘யத்ராஸ்ய புருஷஸ்ய மரிதஸ்யாக்நிஂ வாகப்யேதி வாதஂ ப்ராணஃ’ இத்யாதிநா இதி சேத், ந, பாக்தத்வாத்; வாகாதீநாமக்ந்யாதிகதிஷ்ருதிர்கௌணீ, லோமஸு கேஷேஷு ச அதர்ஷநாத் — ‘ஓஷதீர்லோமாநி வநஸ்பதீந்கேஷாஃ’ இதி ஹி தத்ராம்நாயதே, ந ஹி லோமாநி கேஷாஷ்சோத்ப்லுத்ய ஓஷதீர்வநஸ்பதீஂஷ்ச கச்சந்தீதி ஸஂபவதி; ந ச ஜீவஸ்ய ப்ராணோபாதிப்ரத்யாக்யாநே கமநமவகல்பதே; நாபி ப்ராணைர்விநா தேஹாந்தரே உபபோக உபபத்யதே; விஸ்பஷ்டஂ ச ப்ராணாநாஂ ஸஹ ஜீவேந கமநமந்யத்ர ஷ்ராவிதம்; அதோ வாகாத்யதிஷ்டாத்ரீணாமக்ந்யாதிதேவதாநாஂ வாகாத்யுபகாரிணீநாஂ மரணகாலே உபகாரநிவரித்திமாத்ரமபேக்ஷ்ய — வாகாதயோக்ந்யாதீந்கச்சந்தீத்யுபசர்யதே||
———————————————
ப்ரதமேஷ்ரவணாதிதி சேந்ந தா ஏவ ஹ்யுபபத்தேஃ||3.1.5||

ஸ்யாதேதத் — கதஂ புநஃ’பஞ்சம்யாமாஹுதாவாபஃ புருஷவசஸோ பவந்தி’ இத்யேதத் நிர்தாரயிதுஂ பார்யதே, யாவதா நைவ ப்ரதமேக்நாவபாஂ ஷ்ரவணமஸ்தி? — இஹ ஹி த்யுலோகப்ரபரிதயஃ பஞ்சாக்ந்யஃ பஞ்சாநாமாஹுதீநாமாதாரத்வேநாதீதாஃ; தேஷாஂ ச ப்ரமுகே’அஸௌ வாவ லோகோ கௌதமாக்நிஃ’ இத்யுபந்யஸ்ய’தஸ்மிந்நேதஸ்மிந்நக்நௌ தேவாஃ ஷ்ரத்தாஂ ஜுஹ்வதி’ இதி ஷ்ரத்தா ஹோம்யத்ரவ்யத்வேந ஆவேதிதா; ந தத்ர ஆபோ ஹோம்யத்ரவ்யதயா ஷ்ருதாஃ; யதி நாம பர்ஜந்யாதிஷூத்தரேஷு சதுர்ஷ்வக்நிஷ்வபாஂ ஹோம்யத்ரவ்யதா பரிகல்ப்யேத, பரிகல்ப்யதாஂ நாம, தேஷு ஹோதவ்யதயோபாத்தாநாஂ ஸோமாதீநாமப்பஹுலத்வோபபத்தேஃ; ப்ரதமே த்வக்நௌ ஷ்ருதாஂ ஷ்ரத்தாஂ பரித்யஜ்ய அஷ்ருதா ஆபஃ பரிகல்ப்யந்த இதி ஸாஹஸமேதத்; ஷ்ரத்தா ச நாம ப்ரத்யயவிஷேஷஃ, ப்ரஸித்திஸாமர்த்யாத்; தஸ்மாதயுக்தஃ பஞ்சம்யாமாஹுதாவபாஂ புருஷபாவ இதி சேத் —

நைஷ தோஷஃ; ஹி யதஃ தத்ராபி ப்ரதமேக்நௌ தா ஏவாபஃ ஷ்ரத்தாஷப்தேநாபிப்ரேயந்தே; குதஃ? உபபத்தேஃ; ஏவஂ ஹ்யாதிமத்யாவஸாநஸஂகாநாத் அநாகுலமேததேகவாக்யமுபபத்யதே; இதரதா புநஃ, பஞ்சம்யாமாஹுதௌ அபாஂ புருஷவசஸ்த்வப்ரகாரே பரிஷ்டே, ப்ரதிவசநாவஸரே ப்ரதமாஹுதிஸ்தாநே யத்யநபோ ஹோம்யத்ரவ்யஂ ஷ்ரத்தாஂ நாமாவதாரயேத் — ததஃ அந்யதா ப்ரஷ்நோந்யதா ப்ரதிவசநமித்யேகவாக்யதா ந ஸ்யாத்.’இதி து பஞ்சம்யாமாஹுதாவாபஃ புருஷவசஸோ பவந்தி’ இதி ச உபஸஂஹரந் ஏததேவ தர்ஷயதி. ஷ்ரத்தாகார்யஂ ச ஸோமவரிஷ்ட்யாதி ஸ்தூலீபவதப்பஹுலஂ லக்ஷ்யதே; ஸா ச ஷ்ரத்தாயா அப்த்வே யுக்திஃ. காரணாநுரூபஂ ஹி கார்யஂ பவதி. ந ச ஷ்ரத்தாக்யஃ ப்ரத்யயஃ, மநஸோ ஜீவஸ்ய வா தர்மஃ ஸந் தர்மிணோ நிஷ்கரிஷ்ய ஹோமாயோபாதாதுஂ ஷக்யதே — பஷ்வாதிப்ய இவ ஹரிதயாதீநி இதி, ஆப ஏவ ஷ்ரத்தாஷப்தா பவேயுஃ. ஷ்ரத்தாஷப்தஷ்சாப்ஸூபபத்யதே, வைதிகப்ரயோகதர்ஷநாத் — ‘ஷ்ரத்தா வா ஆபஃ’ இதி. தநுத்வஂ ஷ்ரத்தாஸாரூப்யஂ கச்சந்தி ஆபோ தேஹபீஜபூதா இத்யதஃ, ஷ்ரத்தாஷப்தாஃ ஸ்யுஃ — யதா ஸிஂஹபராக்ரமோ நரஃ ஸிஂஹஷப்தோ பவதி. ஷ்ரத்தாபூர்வககர்மஸமவாயாச்ச அப்ஸு ஷ்ரத்தாஷப்த உபபத்யதே, மஞ்சஷப்த இவ புருஷேஷு; ஷ்ரத்தாஹேதுத்வாச்ச ஷ்ரத்தாஷப்தோபபத்திஃ,’ஆபோ ஹாஸ்மை ஷ்ரத்தாஂ ஸஂநமந்தே புண்யாய கர்மணே’ இதி ஷ்ருதேஃ||
—————————————————-
அஷ்ருதத்வாதிதி சேந்நேஷ்டாதிகாரிணாஂ ப்ரதீதேஃ||3.1.6||

அதாபி ஸ்யாத் — ப்ரஷ்நப்ரதிவசநாப்யாஂ நாம ஆபஃ ஷ்ரத்தாதிக்ரமேண பஞ்சம்யாமாஹுதௌ புருஷாகாரஂ ப்ரதிபத்யேரந்; ந து தத்ஸஂபரிஷ்வக்தா ஜீவா ரஂஹேயுஃ, அஷ்ருதத்வாத் — ந ஹ்யத்ர அபாமிவ ஜீவாநாஂ ஷ்ராவயிதா கஷ்சிச்சப்தோஸ்தி; தஸ்மாத்’ரஂஹதி ஸஂபரிஷ்வக்தஃ’ இத்யயுக்தம் — இதி சேத், நைஷ தோஷஃ; குதஃ? இஷ்டாதிகாரிணாஂ ப்ரதீதேஃ — ‘அத ய இமே க்ராம இஷ்டாபூர்தே தத்தமித்யுபாஸதே தே தூமமபிஸஂபவந்தி’ இத்யுபக்ரம்ய இஷ்டாதிகாரிணாஂ தூமாதிநா பிதரியாணேந பதா சந்த்ரப்ராப்திஂ கதயதி’ஆகாஷாச்சந்த்ரமஸமேஷ ஸோமோ ராஜா’ இதி; த ஏவேஹாபி ப்ரதீயந்தே,’தஸ்மிந்நேதஸ்மிந்நக்நௌ தேவாஃ ஷ்ரத்தாஂ ஜுஹ்வதி தஸ்யா ஆஹுதேஃ ஸோமோ ராஜா ஸஂபவதி’ இதி ஷ்ருதிஸாமாந்யாத். தேஷாஂ ச அக்நிஹோத்ரதர்ஷபூர்ணமாஸாதிகர்மஸாதநபூதா ததிபயஃப்ரபரிதயோ த்ரவத்ரவ்யபூயஸ்த்வாத்ப்ரத்யக்ஷமேவ ஆபஃ ஸந்தி; தா ஆஹவநீயே ஹுதாஃ ஸூக்ஷ்மா ஆஹுத்யோபூர்வரூபாஃ ஸத்யஃ தாநிஷ்டாதிகாரிண ஆஷ்ரயந்தி — தேஷாஂ ச ஷரீரஂ நைதநேந விதாநேநாந்த்யேக்நாவரித்விஜோ ஜுஹ்வதி — ‘அஸௌ ஸ்வர்காய லோகாய ஸ்வாஹா’ இதி; ததஸ்தாஃ ஷ்ரத்தாபூர்வககர்மஸமவாயிந்ய ஆஹுதிமய்ய ஆபோபூர்வரூபாஃ ஸத்யஃ தாநிஷ்டாதிகாரிணோ ஜீவாந்பரிவேஷ்ட்ய அமுஂ லோகஂ பலதாநாய நயந்தீதி யத், ததத்ர ஜுஹோதிநா அபிதீயதே — ஷ்ரத்தாஂ ஜுஹ்வதீதி. ததா ச அக்நிஹோத்ரே ஷட்ப்ரஷ்நீநிர்வசநரூபேண வாக்யஷேஷேண’தே வா ஏதே ஆஹுதீ ஹுதே உத்க்ராமதஃ’ இத்யேவமாதிநா அக்நிஹோத்ராஹுத்யோஃ பலாரம்பாய லோகாந்தரப்ராப்திர்தர்ஷிதா. தஸ்மாதாஹுதீமயீபிரத்பிஃ ஸஂபரிஷ்வக்தா ஜீவா ரஂஹந்தி ஸ்வகர்மபலோபபோகாயேதி ஷ்லிஷ்யதே||

கதஂ புநரிதமிஷ்டாதிகாரிணாஂ ஸ்வகர்மபலோபபோகாய ரஂஹணஂ ப்ரதிஜ்ஞாயதே, யாவதா தேஷாஂ தூமப்ரதீகேந வர்த்மநா சந்த்ரமஸமதிரூடாநாமந்நபாவஂ தர்ஷயதி — ‘ஏஷ ஸோமோ ராஜா தத்தேவாநாமந்நஂ தஂ தேவா பக்ஷயந்தி’ இதி,’தே சந்த்ரஂ ப்ராப்யாந்நஂ பவந்தி தாஂஸ்தத்ர தேவா யதா ஸோமஂ ராஜாநமாப்யாயஸ்வாபக்ஷீயஸ்வேத்யேவமேதாஂஸ்தத்ர பக்ஷயந்தி’ இதி ச ஸமாநவிஷயஂ ஷ்ருத்யந்தரம்? ந ச வ்யாக்ராதிபிரிவ தேவைர்பக்ஷ்யமாணாநாமுபபோகஃ ஸஂபவதீதி; அத உத்தரஂ படதி —
—————————————————
பாக்தஂ வாநாத்மவித்த்வாத்ததாஹி தர்ஷயதி||3.1.7||

வா-ஷப்தஷ்சோதிததோஷவ்யாவர்தநார்தஃ. பாக்தமேஷாமந்நத்வம், ந முக்யம்; முக்யே ஹ்யந்நத்வே’ஸ்வர்ககாமோ யஜேத’ இத்யேவஂஜாதீயகாதிகாரஷ்ருதிருபருத்யேத; சந்த்ரமண்டலே சேதிஷ்டாதிகாரிணாமுபபோகோ ந ஸ்யாத், கிமர்தமதிகாரிண இஷ்டாதி ஆயாஸபஹுலஂ கர்ம குர்யுஃ. அந்நஷப்தஷ்சோபபோகஹேதுத்வஸாமாந்யாத் அநந்நேப்யுபசர்யமாணோ தரிஷ்யதே, யதா — விஷோந்நஂ ராஜ்ஞாஂ பஷவோந்நஂ விஷாமிதி. தஸ்மாதிஷ்டஸ்த்ரீபுத்ரமித்ரபரித்யாதிபிரிவ குணபாவோபகதைரிஷ்டாதிகாரிபிர்யத்ஸுகவிஹரணஂ தேவாநாம், ததேவைஷாஂ பக்ஷணமபிப்ரேதம், ந மோதகாதிவச்சர்வணஂ நிகரணஂ வா.’ந ஹ வை தேவா அஷ்நந்தி ந பிபந்த்யேததேவாமரிதஂ தரிஷ்ட்வா தரிப்யந்தி’ இதி ச தேவாநாஂ சர்வணாதிவ்யாபாரஂ வாரயதி. தேஷாஂ ச இஷ்டாதிகாரிணாஂ தேவாந்ப்ரதி குணபாவோபகதாநாமப்யுபபோக உபபத்யதே, ராஜோபஜீவிநாமிவ பரிஜநாநாம். அநாத்மவித்த்வாச்ச இஷ்டாதிகாரிணாஂ தேவோபபோக்யபாவ உபபத்யதே; ததா ஹி ஷ்ருதிரநாத்மவிதாஂ தேவோபபோக்யதாஂ தர்ஷயதி — ‘அத யோந்யாஂ தேவதாமுபாஸ்தேந்யோஸாவந்யோஹமஸ்மீதி ந ஸ வேத யதா பஷுரேவஂ ஸ தேவாநாம்’ இதி; ஸ சாஸ்மிந்நபி லோகே இஷ்டாதிபிஃ கர்மபிஃ ப்ரீணயந்பஷுவத்தேவாநாமுபகரோதி, அமுஷ்மிந்நபி லோகே ததுபஜீவீ ததாதிஷ்டஂ பலமுபபுஞ்ஜாநஃ பஷுவதேவ தேவாநாமுபகரோதீதி கம்யதே||

அநாத்மவித்த்வாத் ததா ஹி தர்ஷயதி இத்யஸ்ய அபரா வ்யாக்யா — அநாத்மவிதோ ஹ்யேதே கேவலகர்மிண இஷ்டாதிகாரிணஃ, ந ஜ்ஞாநகர்மஸமுச்சயாநுஷ்டாயிநஃ பஞ்சாக்நிவித்யாமிஹ ஆத்மவித்யேத்யுபசரந்தி, ப்ரகரணாத்; பஞ்சாக்நிவித்யாவிஹீநத்வாச்சேதமிஷ்டாதிகாரிணாஂ குணவாதேநாந்நத்வமுத்பாவ்யதே பஞ்சாக்நிவிஜ்ஞாநப்ரஷஂஸாயை; பஞ்சாக்நிவித்யேஹ விதித்ஸிதா, வாக்யதாத்பர்யாவகமாத்; ததா ஹி ஷ்ருத்யந்தரஂ சந்த்ரமண்டலே போகஸத்பாவஂ தர்ஷயதி — ‘ஸ ஸோமலோகே விபூதிமநுபூய புநராவர்ததே’ இதி; ததா அந்யதபி ஷ்ருத்யந்தரம்’அத யே ஷதஂ பிதரி஀ணாஂ ஜிதலோகாநாமாநந்தாஃ ஸ ஏகஃ கர்ம தேவாநாமாநந்தோ யே கர்மணா தேவத்வமபிஸஂபத்யந்தே’ இதி இஷ்டாதிகாரிணாஂ தேவைஃ ஸஹ ஸஂவஸதாஂ போகப்ராப்திஂ தர்ஷயதி. ஏவஂ பாக்தத்வாதந்நபாவவசநஸ்ய, இஷ்டாதிகாரிணோத்ர ஜீவா ரஂஹந்தீதி ப்ரதீயதே. தஸ்மாத்’ரஂஹதி ஸஂபரிஷ்வக்தஃ’ இதி யுக்தமேவோக்தம்||
——————————————————————
கரிதாத்யயாதிகரணம்||3.1.8||–கரிதாத்யயேநுஷயவாந்தரிஷ்டஸ்மரிதிப்யாஂ யதேதமநேவஞ்ச||3.1.8||–

இஷ்டாதிகாரிணாஂ தூமாதிநா வர்த்மநா சந்த்ரமண்டலமதிரூடாநாஂ புக்தபோகாநாஂ ததஃ ப்ரத்யவரோஹ ஆம்நாயதே —
‘தஸ்மிந்யாவத்ஸஂபாதமுஷித்வாதைதமேவாத்வாநஂ புநர்நிவர்தந்தே யதேதம்’ இத்யாரப்ய, — யாவத் — ரமணீயசரணா ப்ராஹ்மணாதியோநிமாபத்யந்தே கபூயசரணாஃ ஷ்வாதியோநிமிதி. தத்ரேதஂ விசார்யதே — கிஂ நிரநுஷயா புக்தகரித்ஸ்நகர்மாணோவரோஹந்தி, ஆஹோஸ்வித்ஸாநுஷயா இதி. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? நிரநுஷயா இதி; குதஃ?’யாவத்ஸஂபாதம்’
இதி விஷேஷணாத் — ஸஂபாதஷப்தேநாத்ர கர்மாஷய உச்யதே, ஸஂபதந்தி அநேந அஸ்மால்லோகாத் அமுஂ லோகஂ பலோபபோகாயேதி;’யாவத்ஸஂபாதமுஷித்வா’ இதி ச கரித்ஸ்நஸ்ய தஸ்ய கரிதஸ்ய தத்ரைவ புக்ததாஂ தர்ஷயதி;’தேஷாஂ யதா தத்பர்யவைதி’ இதி ச ஷ்ருத்யந்தரேணைவ ஏவார்தஃ ப்ரதர்ஷ்யதே. ஸ்யாதேதத் — யாவதமுஷ்ிம்லோகே உபபோக்தவ்யஂ கர்ம தாவதுபபுங்க்த இதி கல்பயிஷ்யாமீதி; நைவஂ கல்பயிதுஂ ஷக்யதே,’யத்கிஂச’ இத்யந்யத்ர பராமர்ஷாத் — ‘ப்ராப்யாந்தஂ கர்மணஸ்தஸ்ய யத்கிஂசேஹ கரோத்யயம். தஸ்மால்லோகாத்புநரைத்யஸ்மை லோகாய கர்மணே’ இதி ஹி அபரா ஷ்ருதிஃ’யத்கிஂச’ இத்யவிஷேஷபராமர்ஷேந கரித்ஸ்நஸ்யேஹ கரிதஸ்ய கர்மணஃ தத்ர க்ஷயிததாஂ தர்ஷயதி. அபி ச ப்ராயணமநாரப்தபலஸ்ய கர்மணோபிவ்யஞ்ஜகம்; ப்ராக்ப்ராயணாத் ஆரப்தபலேந கர்மணா ப்ரதிபத்தஸ்யாபிவ்யக்த்யநுபபத்தேஃ; தச்ச அவிஷேஷாத்யாவத்கிஂசிதநாரப்தபலஂ தஸ்ய ஸர்வஸ்யாபிவ்ய஀ஞ்ஜகம்; ந ஹி ஸாதாரணே நிமித்தே நைமித்திகமஸாதாரணஂ பவிதுமர்ஹதி; ந ஹ்யவிஷிஷ்டே ப்ரதீபஸஂநிதௌ, கடோபிவ்யஜ்யதே ந பட இத்யுபபத்யதே. தஸ்மாந்நிரநுஷயா அவரோஹந்தீத்யேவஂ ப்ராப்தே —

ப்ரூமஃ — கரிதாத்யயேநுஷயவாநிதி. யேந கர்மபரிந்தேந சந்த்ரமஸமாரூடாஃ பலோபபோகாய, தஸ்மிந்நுபபோகேந க்ஷயிதே, தேஷாஂ யதம்மயஂ ஷரீரஂ சந்த்ரமஸ்யுபபோகாயாரப்தம், தத் உபபோகக்ஷயதர்ஷநஷோகாக்நிஸஂபர்காத்ப்ரவிலீயதே — ஸவிதரிகிரணஸஂபர்காதிவஹிமகரகாஃ, ஹுதபுகர்சிஃஸஂபர்காதிவ ச கரிதகாடிந்யம்; ததஃ கரிதாத்யயே கரிதஸ்யேஷ்டாதேஃ கர்மணஃ பலோபபோகேநோபக்ஷயே ஸதி, ஸாநுஷயா ஏவேமமவரோஹந்தி; கேந ஹேதுநா? தரிஷ்டஸ்மரிதிப்யாமித்யாஹ. ததா ஹி ப்ரத்யக்ஷா ஷ்ருதிஃ ஸாநுஷயாநாமவரோஹஂ தர்ஷயதி — ‘தத்ய இஹ ரமணீயசரணா அப்யாஷோ ஹ யத்தே ரமணீயாஂ யோநிமாபத்யேரந்ப்ராஹ்மணயோநிஂ வா க்ஷத்ரியயோநிஂ வா வைஷ்யயோநிஂ வாத ய இஹ கபூயசரணா அப்யாஷோ ஹ யத்தே கபூயாஂ யோநிமாபத்யேரஞ்ஷ்வயோநிஂ வா ஸூகரயோநிஂ வா சாண்டாலயோநிஂ வா’ இதி; சரணஷப்தேநாநுஷயஃ ஸூச்யத இதி வர்ணயிஷ்யதி. தரிஷ்டஷ்சாயஂ ஜந்மநைவ ப்ரதிப்ராண்யுச்சாவசரூப உபபோகஃ ப்ரவிபஜ்யமாந ஆகஸ்மிகத்வாஸஂபவாதநுஷயஸத்பாவஂ ஸூசயதி, அப்யுதயப்ரத்யவாயயோஃ ஸுகரிததுஷ்கரிதஹேதுத்வஸ்ய ஸாமாந்யதஃ ஷாஸ்த்ரேணாவகமிதத்வாத். ஸ்மரிதிரபி — ‘வர்ணா ஆஷ்ரமாஷ்ச ஸ்வகர்மநிஷ்டாஃ ப்ரேத்ய கர்மபலமநுபூய ததஃ ஷேஷேண விஷிஷ்டதேஷஜாதிகுலரூபாயுஃஷ்ருதவரித்தவித்தஸுகமேதஸோ ஜந்ம ப்ரதிபத்யந்தே’ இதி ஸாநுஷயாநாமேவாவரோஹஂ தர்ஷயதி||

கஃ புநரநுஷயோ நாமேதி — கேசித்தாவதாஹுஃ — ஸ்வர்கார்தஸ்ய கர்மணோ புக்தபலஸ்யாவஷேஷஃ கஷ்சிதநுஷயோ நாம, பாண்டாநுஸாரிஸ்நேஹவத் — யதா ஹி ஸ்நேஹபாண்டஂ ரிச்யமாநஂ ந ஸர்வாத்மநா ரிச்யதே, பாண்டாநுஸார்யேவ கஷ்சித்ஸ்நேஹஷேஷோவதிஷ்டதே, ததா அநுஷயோபீதி. நநு கார்யவிரோதித்வாததரிஷ்டஸ்ய ந புக்தபலஸ்யாவஷேஷாவஸ்தாநஂ ந்யாய்யம்; நாயஂ தோஷஃ; ந ஹி ஸர்வாத்மநா புக்தபலத்வஂ கர்மணஃ ப்ரதிஜாநீமஹே. நநு நிரவஷேஷகர்மபலோபபோகாய சந்த்ரமண்டலமாரூடாஃ; பாடம் — ததாபி ஸ்வல்பகர்மாவஷேஷமாத்ரேண தத்ராவஸ்தாநஂ ந லப்யதே; யதா கில கஷ்சித்ஸேவகஃ ஸகலைஃ ஸேவோபகரணைஃ ராஜகுலமுபஸரிப்தஷ்சிரப்ரவாஸாத்பரிக்ஷீணபஹூபகரணஷ்சத்ரபாதுகாதிமாத்ராவஷேஷோ ந ராஜகுலேவஸ்தாதுஂ ஷக்நோதி, ஏவமநுஷயமாத்ரபரிக்ரஹோ ந சந்த்ரமண்டலேவஸ்தாதுஂ ஷக்நோதீதி||

ந சைதத்யுக்தமிவ. ந ஹி ஸ்வர்கார்தஸ்ய கர்மணோ புக்தபலஸ்யாவஷேஷாநுவரித்திருபபத்யதே, கார்யவிரோதித்வாத் — இத்யுக்தம். நந்வேததப்யுக்தம் — ந ஸ்வர்கபலஸ்ய கர்மணோ நிகிலஸ்ய புக்தபலத்வஂ பவிஷ்யதீதி; ததேததபேஷலம் — ஸ்வர்கார்தஂ கில கர்ம ஸ்வர்கஸ்தஸ்யைவ ஸ்வர்கபலஂ நிகிலஂ ந ஜநயதி, ஸ்வர்கச்யுதஸ்யாபி கஂசித்பலலேஷஂ ஜநயதீதி; ந ஷப்தப்ரமாணகாநாமீதரிஷீ கல்பநா அவகல்பதே; ஸ்நேஹபாண்டே து ஸ்நேஹலேஷாநுவரித்திர்தரிஷ்டத்வாதுபபத்யதே; ததா ஸேவகஸ்யோபகரணலேஷாநுவரித்திஷ்ச தரிஷ்யதே; ந த்விஹ ததா ஸ்வர்கபலஸ்ய கர்மணோ லேஷாநுவரித்திர்தரிஷ்யதே; நாபி கல்பயிதுஂ ஷக்யதே, ஸ்வர்கபலத்வஷாஸ்த்ரவிரோதாத். அவஷ்யஂ சைததேவஂ விஜ்ஞேயம் — ந ஸ்வர்கபலஸ்யேஷ்டாதேஃ கர்மணோ பாண்டாநுஸாரிஸ்நேஹவதேகதேஷோநுவர்தமாநோநுஷய இதி; யதி ஹி யேந ஸுகரிதேந கர்மணா இஷ்டாதிநா ஸ்வர்கமந்வபூவந், தஸ்யைவ கஷ்சிதேகதேஷோநுஷயஃ கல்ப்யேத, ததோ ரமணீய ஏவைகோநுஷயஃ ஸ்யாத், ந விபரீதஃ; தத்ரேயமநுஷயவிபாகஷ்ருதிருபருத்யேத — ‘தத்ய இஹ ரமணீயசரணாஃ ||. அத ய இஹ கபூயசரணாஃ’ இதி. தஸ்மாதாமுஷ்மிகபலே கர்மஜாதே உபபுக்தேவஷிஷ்டமைஹிகபலஂ கர்மாந்தரஜாதமநுஷயஃ, தத்வந்தோவரோஹந்தீதி||

யதுக்தம் — ‘யத்கிஂச’ இத்யவிஷேஷபராமர்ஷாத்ஸர்வஸ்யேஹ கரிதஸ்ய கர்மணஃ பலோபபோகேநாந்தஂ ப்ராப்ய நிரநுஷயா அவரோஹந்தீதி, நைததேவம்;
அநுஷயஸத்பாவஸ்யாவகமிதத்வாத், யத்கிஂசிதிஹ கரிதமாமுஷ்மிகபலஂ கர்ம ஆரப்தபோகம், தத்ஸர்வஂ பலோபபோகேந க்ஷபயித்வா — இதி கம்யதே. யதப்யுக்தம் — ப்ராயணம் அவிஷேஷாதநாரப்தபலஂ கரித்ஸ்நமேவ கர்மாபிவ்யநக்தி; தத்ர கேநசித்கர்மணாமுஷ்ிம்லோகே பலமாரப்யதே, கேநசிதஸ்மிந் இத்யயஂ விபாகோ ந ஸஂபவதீதி — ததப்யநுஷயஸத்பாவப்ரதிபாதநேநைவ ப்ரத்யுக்தம். அபி ச கேந ஹேதுநா ப்ராயணமநாரப்தபலஸ்ய கர்மணோபிவ்யஞ்ஜகஂ ப்ரதிஜ்ஞாயத இதி வக்தவ்யம்; ஆரப்தபலேந கர்மணா ப்ரதிபத்தஸ்யேதரஸ்ய வரித்த்யுத்பவாநுபபத்தேஃ, ததுபஷமாத் ப்ராயணகாலே வரித்த்யுத்பவோ பவதீதி யத்யுச்யேத — ததோ வக்தவ்யம் — யதைவ தர்ஹி பாக்ப்ராயணாத் ஆரப்தபலேந கர்மணா ப்ரதிபத்தஸ்ய இதரஸ்ய வரித்த்யுத்பவாநுபபத்திஃ, ஏவஂ ப்ராயணகாலேபி விருத்தபலஸ்யாநேகஸ்ய கர்மணோ யுகபத்பலாரம்பாஸஂபவாத் பலவதா ப்ரதிபத்தஸ்ய துர்பலஸ்ய வரித்த்யுத்பவாநுபபத்திரிதி. ந ஹி அநாரப்தபலத்வஸாமாந்யேந ஜாத்யந்தரோபபோக்யபலமப்யநேகஂ கர்ம ஏகஸ்மிந்ப்ராயணே யுகபதபிவ்யக்தஂ ஸத் ஏகாஂ ஜாதிமாரபத இதி ஷக்யஂ வக்தும், ப்ரதிநியதபலத்வவிரோதாத்; நாபி கஸ்யசித்கர்மணஃ ப்ராயணேபிவ்யக்திஃ கஸ்யசிதுச்சேத இதி ஷக்யதே வக்தும், ஐகாந்திகபலத்வவிரோதாத்; ந ஹி ப்ராயஷ்சித்தாதிபிர்ஹேதுபிர்விநா கர்மணாமுச்சேதஃ ஸஂபாவ்யதே; ஸ்மரிதிரபி விருத்தபலேந கர்மணா ப்ரதிபத்தஸ்ய கர்மாந்தரஸ்ய சிரமவஸ்தாநஂ தர்ஷயதி — ‘கதாசித்ஸுகரிதஂ கர்ம கூடஸ்தமிஹ திஷ்டதி.
மஜ்ஜமாநஸ்ய ஸஂஸாரே யாவத்துஃகாத்விமுச்யதே’ இத்யேவஂஜாதீயாகா. யதி ச கரித்ஸ்நமநாரப்தபலஂ கர்ம ஏகஸ்மிந்ப்ராயணேபிவ்யக்தஂ ஸத் ஏகாஂ ஜாதிமாரபேத, ததஃ ஸ்வர்கநரகதிர்யக்யோநிஷ்வதிகாராநவகமாத் தர்மாதர்மாநுத்பத்தௌ நிமித்தாபாவாத் நோத்தரா ஜாதிருபபத்யேத, ப்ரஹ்மஹத்யாதீநாஂ ச ஏகைகஸ்ய கர்மணோநேகஜந்மநிமித்தத்வஂ ஸ்மர்யமாணமுபருத்யேத; ந ச தர்மாதர்மயோஃ ஸ்வரூபபலஸாதநாதிஸமதிகமே
ஷாஸ்த்ராததிரிக்தஂ காரணஂ ஷக்யஂ ஸஂபாவயிதும். ந ச தரிஷ்டபலஸ்ய கர்மணஃ காரீர்யாதேஃ ப்ராயணமபிவ்யஞ்ஜகஂ ஸஂபவதீதி, அவ்யாபிகாபீயஂ ப்ராயணஸ்யாபிவ்யஞ்ஜகத்வகல்பநா; ப்ரதீபோபந்யாஸோபி கர்மபலாபலப்ரதர்ஷநேநைவ ப்ரதிநீதஃ; ஸ்தூலஸூக்ஷ்மரூபாபிவ்யக்திவச்சேதஂ த்ரஷ்டவ்யம் — யதா ஹி ப்ரதீபஃ ஸமாநேபி ஸஂநிதாநே ஸ்தூலஂ ரூபமபிவ்யநக்தி, ந ஸூக்ஷ்மம் — ஏவஂ ப்ராயணஂ ஸமாநேப்யநாரப்தபலஸ்ய கர்மஜாதஸ்ய ப்ராப்தாவஸரத்வே பலவதஃ கர்மணோ வரித்திமுத்பாவயதி, ந துர்பலஸ்யேதி. தஸ்மாச்ச்ருதிஸ்மரிதிந்யாயவிரோதாதஷ்லிஷ்டோயமஷேஷகர்மாபிவ்யக்த்யப்யுபகமஃ. ஷேஷகர்மஸத்பாவேநிர்மோக்ஷப்ரஸங்க இத்யயமப்யஸ்தாநே ஸஂப்ரமஃ, ஸம்யக்தர்ஷநாதஷேஷகர்மக்ஷயஷ்ருதேஃ. தஸ்மாத் ஸ்திதமேததேவ — அநுஷயவந்தோவரோஹந்தீதி. தே ச அவரோஹந்தோ யதேதமநேவஂ ச அவரோஹந்தி;
யதேதமிதி யதாகதமித்யர்தஃ; அநேவமிதி தத்விபர்யயேணேத்யர்தஃ. தூமாகாஷயோஃ பிதரியாணேத்வந்யுபாத்தயோரவரோஹே ஸஂகீர்தநாத் யதேதஂஷப்தாச்ச யதாகதமிதி ப்ரதீயதே; ராத்ர்யாத்யஸஂகீர்தநாதப்ராத்யுபஸஂக்யாநாச்ச விபர்யயோபி ப்ரதீயதே||
————————————————————-
சரணாதிதி சேந்நோபலக்ஷணார்தேதி கார்ஷ்ணாஜிநிஃ||3.1.9||

அதாபி ஸ்யாத் — யா ஷ்ருதிரநுஷயஸத்பாவப்ரதிபாதநாயோதாஹரிதா — ‘தத்ய இஹ ரமணீயசரணாஃ’ இதி, ஸா கலு சரணாத் யோந்யாபத்திஂ தர்ஷயதி, நாநுஷயாத்; அந்யச்சரணம், அந்யோநுஷயஃ — சரணஂ சாரித்ரம் ஆசாரஃ ஷீலமித்யநர்தாந்தரம், அநுஷயஸ்து புக்தபலாத்கர்மணோதிரிக்தஂ கர்ம அபிப்ரேதம்; ஷ்ருதிஷ்ச கர்மசரணே பேதேந வ்யபதிஷதி — ‘யதாகாரீ யதாசாரீ ததா பவதி இதி”யாந்யநவத்யாநி கர்மாணி தாநி ஸேவிதவ்யாநி நோ இதராணி யாந்யஸ்மாக்ுசரிதாநி தாநி த்வயோபாஸ்யாநி’ இதி ச; தஸ்மாத் சரணாத்யோந்யாபத்திஷ்ருதேஃ நாநுஷயஸித்திஃ இதி சேத், நைஷ தோஷஃ — யதோநுஷயோபலக்ஷணார்தைவ ஏஷா சரணஷ்ருதிரிதி கார்ஷ்ணாஜிநிராசார்யோ மந்யதே||
———————————————–
ஆநர்தக்யமிதி சேந்ந ததபேக்ஷத்வாத்||3.1.10||

ஸ்யாதேதத் — கஸ்மாத்புநஷ்சரணஷப்தேந ஷ்ரௌதஂ ஷீலஂ விஹாய லாக்ஷணிகஃ அநுஷயஃ ப்ரத்யாய்யதே? நநு ஷீலஸ்யைவ ஷ்ரௌதஸ்ய விஹிதப்ரதிஷித்தஸ்ய ஸாத்வஸாதுரூபஸ்ய ஷுபாஷுபயோந்யாபத்திஃ பலஂ பவிஷ்யதி; அவஷ்யஂ ச ஷீலஸ்யாபி கிஂசித்பலமப்யுபகந்தவ்யம், அந்யதா ஹ்யாநர்தக்யமேவ ஷீலஸ்ய ப்ரஸஜ்யேத — இதி சேத், நைஷ தோஷஃ; குதஃ? ததபேக்ஷத்வாத்; இஷ்டாதி ஹி கர்மஜாதஂ சரணாபேக்ஷம்; ந ஹி ஸதாசாரஹீநஃ கஷ்சிததிகரிதஃ ஸ்யாத் — ‘ஆசாரஹீநஂ ந புநந்தி வேதாஃ’ இத்யாதிஸ்மரிதிப்யஃ. புருஷார்தத்வேப்யாசாரஸ்ய ந ஆநர்தக்யம்; இஷ்டாதௌ ஹி கர்மஜாதே பலமாரபமாணே ததபேக்ஷ ஏவாசாரஸ்தத்ரைவ கஂசிததிஷயமாரப்ஸ்யதே. கர்ம ச ஸர்வார்தகாரி — இதி ஷ்ருதிஸ்மரிதிப்ரஸித்திஃ. தஸ்மாத்கர்மைவ ஷீலோபலக்ஷிதமநுஷயபூதஂ யோந்யாபத்தௌ காரணமிதி கார்ஷ்ணாஜிநேர்மதம்; ந ஹி கர்மணி ஸஂபவதி ஷீலாத் யோந்யாபத்திர்யுக்தா; ந ஹி பத்ப்யாஂ பலாயிதுஂ பாரயமாணோ ஜாநுப்யாஂ ரஂஹிதுமர்ஹதி — இதி||
————————————————-
ஸுகரிததுஷ்கரிதே ஏவேதி து பாதரிஃ||3.1.11||

பாதரிஸ்த்வாசார்யஃ ஸுகரிததுஷ்கரிதே ஏவ சரணஷப்தேந ப்ரத்யாய்யேதே இதி மந்யதே; சரணம் அநுஷ்டாந கர்மேத்யநர்தாந்தரம். ததா ஹி அவிஷேஷேண கர்மமாத்ரே சரதிஃ ப்ரயுஜ்யமாநோ தரிஷ்யதே — யோ ஹி இஷ்டாதிலக்ஷணஂ புண்யஂ கர்ம கரோதி, தஂ லௌகிகா ஆசக்ஷதே — தர்மஂ சரத்யேஷ மஹாத்மேதி. ஆசாரோபி ச தர்மவிஷேஷ ஏவ. பேதவ்யபதேஷஸ்து கர்மசரணயோர்ப்ராஹ்மணபரிவ்ராஜகந்யாயேநாப்யுபபத்யதே. தஸ்மாத் ரமணீயசரணாஃ ப்ரஷஸ்தகர்மாணஃ, கபூயசரணா நிந்திதகர்மாணஃ இதி நிர்ணயஃ||
—————————————————-
அநிஷ்டாதிகார்யதிகரணம்||3.1.12||–அநிஷ்டாதிகாரிணாமபி ச ஷ்ருதம்||3.1.12||

இஷ்டாதிகாரிணஷ்சந்த்ரமஸஂ கச்சந்தீத்யுக்தம். யே த்விதரேநிஷ்டாதிகாரிணஃ, தேபி கிஂ சந்த்ரமஸஂ கச்சந்தி, உத ந கச்சந்தீதி சிந்த்யதே. தத்ர தாவதாஹ — இஷ்டாதிகாரிண ஏவ சந்த்ரமஸஂ கச்சந்தீத்யேதத் ந; கஸ்மாத்? யதோநிஷ்டாதிகாரிணாமபி சந்த்ரமண்டலஂ கந்தவ்யத்வேந ஷ்ருதம். ததா ஹி அவிஷேஷேண கௌஷீதகிநஃ ஸமாமநந்தி — ‘யே வை கே சாஸ்மால்லோகாத்ப்ரயந்தி சந்த்ரமஸமேவ தே ஸர்வே கச்சந்தி’ இதி. தேஹாரம்போபி ச புநர்ஜாயமாநாநாஂ ந அந்தரேண சந்த்ரப்ராப்திம் அவகல்பதே,’பஞ்சம்யாமாஹுதௌ’ இத்யாஹுதிஸஂக்யாநியமாத். தஸ்மாத்ஸர்வ ஏவ சந்த்ரமஸமாஸீதேயுஃ. இஷ்டாதிகாரிணாமிதரேஷாஂ ச ஸமாநகதித்வஂ ந யுக்தமிதி சேத், ந, இதரேஷாஂ சந்த்ரமண்டலே போகாபாவாத்||
—————————————–
ஸஂயமநே த்வநுபூயேதரேஷாமாரோஹாவரோஹௌ தத்கதிதர்ஷநாத்||3.1.13||

து-ஷப்தஃ பக்ஷஂ வ்யாவர்தயதி. நைததஸ்தி — ஸர்வே சந்த்ரமஸஂ கச்சந்தீதி; கஸ்மாத்? போகாயைவ ஹி சந்த்ராரோஹணம், ந நிஷ்ப்ரயோஜநம்; நாபி ப்ரத்யவரோஹாயைவ, — யதா கஷ்சித்வரிக்ஷமாரோஹதி புஷ்பபலோபாதாநாய, ந நிஷ்ப்ரயோஜநம், நாபி பதநாயைவ; போகஷ்ச அநிஷ்டாதிகாரிணாஂ சந்த்ரமஸி நாஸ்தீத்யுக்தம்; தஸ்மாதிஷ்டாதிகாரிண ஏவ சந்த்ரமஸமாரோஹந்தி, நேதரே. தே து ஸஂயமநஂ யமாலயமவகாஹ்ய ஸ்வதுஷ்கரிதாநுரூபா யாமீர்யாதநா அநுபூய புநரேவ இமஂ லோகஂ ப்ரத்யவரோஹந்தி; ஏவஂபூதௌ தேஷாமாரோஹாவரோஹௌ பவதஃ; குதஃ? தத்கதிதர்ஷநாத்; ததா ஹி யமவசநஸரூபா ஷ்ருதிஃ ப்ரயதாம் அநிஷ்டாதிகாரிணாஂ யமவஷ்யதாஂ தர்ஷயதி — ‘ந ஸாஂபராயஃ ப்ரதிபாதி பாலஂ ப்ரமாத்யந்தஂ வித்தமோஹேந மூடம். அயஂ லோகோ நாஸ்தி பர இதி மாநீ புநஃ புநர்வஷமாபத்யதே மே’ இதி.’வைவஸ்வதஂ ஸஂகமநஂ ஜநாநாம்’ இத்யேவஂஜாதீயகஂ ச பஹ்வேவ யமவஷ்யதாப்ராப்திலிங்கஂ பவதி||
————————————————–
ஸ்மரந்தி ச||3.1.14||

அபி ச மநுவ்யாஸப்ரபரிதயஃ ஷிஷ்டாஃ ஸஂயமநே புரே யமாயத்தஂ கபூயகர்மவிபாகஂ ஸ்மரந்தி நாசிகேதோபாக்யாநாதிஷு||
—————————————————–
அபி ச ஸப்த||3.1.15||

அபி ச ஸப்த நரகா ரௌரவப்ரமுகா துஷ்கரிதபலோபபோகபூமித்வேந ஸ்மர்யந்தே பௌராணிகைஃ; தாநநிஷ்டாதிகாரிணஃ ப்ராப்நுவந்தி; குதஸ்தே சந்த்ரஂ ப்ராப்நுயுஃ இத்யபிப்ராயஃ||

நநு விருத்தமிதம் — யமாயத்தா யாதநாஃ பாபகர்மாணோநுபவந்தீதி, யாவதா தேஷு ரௌரவாதிஷு அந்யே சித்ரகுப்தாதயோ நாநாதிஷ்டாதாரஃ ஸ்மர்யந்த இதி; நேத்யாஹ —
—————————————————-
தத்ராபி ச தத்வ்யாபாராதவிரோதஃ||3.1.16||

தேஷ்வபி ஸப்தஸு நரகேஷு தஸ்யைவ யமஸ்யாதிஷ்டாதரித்வவ்யாபாராப்யுபகமாதவிரோதஃ; யமப்ரயுக்தா ஏவ ஹி தே சித்ரகுப்தாதயோதிஷ்டாதாரஃ ஸ்மர்யந்தே||
————————————————-
வித்யாகர்மணோரிதி து ப்ரகரிதத்வாத்||3.1.17||

பஞ்சாக்நிவித்யாயாம்’வேத்த யதாஸௌ லோகோ ந ஸஂபூர்யதே’ இத்யஸ்ய ப்ரஷ்நஸ்ய ப்ரதிவசநாவஸரே ஷ்ரூயதே — ‘அதைதயோஃ பதோர்ந கதரேணசந தாநீமாநி க்ஷுத்ராண்யஸகரிதாவர்தீநி பூதாநி பவந்தி. ஜாயஸ்வ ம்ரியஸ்த்வேத்யேதத்தரிதீயஂ ஸ்தாநஂ தேநாஸௌ லோகே ந ஸஂபூர்யதே’ இதி. தத்ர ஏதயோஃ பதோரிதி வித்யாகர்மணோரித்யேதத்; கஸ்மாத்? ப்ரகரிதத்வாத்; வித்யாகர்மணீ ஹி தேவயாநபிதரியாணயோஃ பதோஃ ப்ரதிபதே ப்ரகரிதே — ‘தத்ய இத்தஂ விதுஃ’ இதி வித்யா, தயா ப்ரதிபத்தவ்யோ தேவயாநஃ பந்தாஃ ப்ரகீர்திதஃ;’இஷ்டாபூர்தே தத்தம்’ இதி கர்ம, தேந ப்ரதிபத்தவ்யஃ பிதரியாணஃ பந்தாஃ ப்ரகீர்திதஃ — தத்ப்ரக்ரியாயாம்’அதைதயோஃ பதோர்ந கதரேணசந’ இதி ஷ்ருதம். ஏததுக்தஂ பவதி — யே ந வித்யாஸாதநேந தேவயாநே பத்யதிகரிதாஃ, நாபி கர்மணா பிதரியாணே, தேஷாமேஷ க்ஷுத்ரஜந்துலக்ஷணோஸகரிதாவர்தீ தரிதீயஃ பந்தா பவதீதி; தஸ்மாதபி ந அநிஷ்டாதிகாரிபிஷ்சந்த்ரமாஃ ப்ராப்யதே. ஸ்யாதேதத் — தேபி சந்த்ரபிம்பமாருஹ்ய ததோவருஹ்ய க்ஷுத்ரஜந்துத்வஂ ப்ரதிபத்ஸ்யந்த இதி; ததபி நாஸ்தி, ஆரோஹாநர்தக்யாத். அபி ச ஸர்வேஷு ப்ரயத்ஸு சந்த்ரலோகஂ ப்ராப்நுவத்ஸு அஸௌ லோகஃ ப்ரயத்பிஃ ஸஂபூர்யேத — இத்யதஃ ப்ரஷ்நவிருத்தஂ ப்ரதிவசநஂ ப்ரஸஜ்யேத; ததா ஹி ப்ரதிவசநஂ தாதவ்யம், யதா அஸௌ லோகோ ந ஸஂபூர்யதே. அவரோஹாப்யுபகமாதஸஂபூரணோபபத்திரிதி சேத், ந, அஷ்ருதத்வாத்; ஸத்யம் அவரோஹாதப்யஸஂபூரணமுபபத்யதே; ஷ்ருதிஸ்து தரிதீயஸ்தாநஸஂகீர்தநேந அஸஂபூரணஂ தர்ஷயதி — ‘ஏதத்தரிதீயஂ ஸ்தாநஂ தேநாஸௌ லோகோ ந ஸஂபூர்யதே’ இதி; தேந அநாரோஹாதேவ அஸஂபூரணமிதி யுக்தம்; அவரோஹஸ்யேஷ்டாதிகாரிஷ்வப்யவிஷிஷ்டத்வே ஸதி தரிதீயஸ்தாநோக்த்யாநர்தக்யப்ரஸங்காத். து-ஷப்தஸ்து ஷாகாந்தரீயவாக்யப்ரபவாமஷேஷகமநாஷங்காமுச்சிநத்தி; ஏவஂ ஸதி அதிகரிதாபேக்ஷஃ ஷாகாந்தரீயே வாக்யே ஸர்வஷப்தோவதிஷ்டதே — யே வை கேசிததிகரிதா அஸ்மால்லோகாத்ப்ரயந்தி சந்த்ரமஸமேவ தே ஸர்வே கச்சந்தீதி||

யத்புநருக்தம் — தேஹலாபோபபத்தயே ஸர்வே சந்த்ரமஸஂ கந்துமர்ஹந்தி,’பஞ்சம்யாமாஹுதௌ ||.’ இத்யாஹுதிஸஂக்யாநியமாதிதி, தத்ப்ரத்யுச்யதே —
————————————————-
ந தரிதீயே ததோபலப்தேஃ||3.1.18||

ந தரிதீயே ஸ்தாநே தேஹலாபாய பஞ்சஸஂக்யாநியம ஆஹுதீநாமாதர்தவ்யஃ; குதஃ? ததோபலப்தேஃ; ததா ஹி அந்தரேணைவாஹுதிஸஂக்யாநியமஂ வர்ணிதேந ப்ரகாரேண தரிதீயஸ்தாநப்ராப்திருபலப்யதே — ‘ஜாயஸ்வ ம்ரியஸ்வேத்யேதத்தரிதீயஂ ஸ்தாநம்’ இதி. அபி ச’பஞ்சம்யாமாஹுதாவாபஃ புருஷவசஸோ பவந்தி’ இதி மநுஷ்யஷரீரஹேதுத்வேந ஆஹுதிஸஂக்யா கீர்த்யதே, ந கீடபதங்காதிஷரீரஹேதுத்வேந, புருஷஷப்தஸ்ய மநுஷ்யஜாதிவசநத்வாத். அபி ச பஞ்சம்யாமாஹுதாவபாஂ புருஷவசஸ்த்வமுபதிஷ்யதே, ந அபஞ்சம்யாமாஹுதௌ புருஷவசஸ்த்வஂ ப்ரதிஷித்யதே, வாக்யஸ்ய த்வ்யர்ததாதோஷாத். தத்ர யேஷாமாரோஹாவரோஹௌ, ஸஂபவதஃ, தேஷாஂ பஞ்சம்யாமாஹுதௌ தேஹ உத்பவிஷ்யதி; அந்யேஷாஂ து விநைவாஹுதிஸஂக்யயா பூதாந்தரோபஸரிஷ்டாபிரத்பிர்தேஹ ஆரப்ஸ்யதே||
—————————————————–
ஸ்மர்யதேபி ச லோகே||3.1.19||

அபி ச ஸ்மர்யதே லோகே, த்ரோணதரிஷ்டத்யும்நப்ரபரிதீநாஂ ஸீதாத்ரௌபதீப்ரபரிதீநாஂ ச அயோநிஜத்வம். தத்ர த்ரோணாதீநாஂ யோஷித்விஷயா ஏகா ஆஹுதிர்நாஸ்தி; தரிஷ்டத்யும்நாதீநாஂ து யோஷித்புருஷவிஷயே த்வே அப்யாஹுதீ ந ஸ்தஃ. யதா ச தத்ர ஆஹுதிஸஂக்யாநியமாநாதரோ பவதி, ஏவமந்யத்ராபி பவிஷ்யதி. பலாகாபி அந்தரேணைவ ரேதஃஸேகஂ கர்பஂ தத்த இதி லோகரூடிஃ||
——————————————————–
தர்ஷநாச்ச||3.1.20||

அபி ச சதுர்விதே பூதக்ராமே ஜராயுஜாண்டஜஸ்வேதஜோத்பிஜ்ஜலக்ஷணே ஸ்வேதஜோத்பிஜ்ஜயோஃ அந்தரேணைவ க்ராம்யதர்மம் உத்பத்திதர்ஷநாத் ஆஹுதிஸஂக்யாநாதரோ பவதி. ஏவமந்யத்ராபி பவிஷ்யதி||

நநு’தேஷாஂ கல்வேஷாஂ பூதாநாஂ த்ரீண்யேவ பீஜாநி பவந்தி ஆண்டஜஂ ஜீவஜமுத்பிஜ்ஜம்’ இத்யத்ர த்ரிவித ஏவ பூதக்ராமஃ ஷ்ரூயதே; கதஂ சதுர்விதத்வஂ பூதக்ராமஸ்ய ப்ரதிஜ்ஞாதமிதி, அத்ரோச்யதே —
———————————————————–
தரிதீயஷப்தாவரோதஃ ஸஂஷோகஜஸ்ய||3.1.21||

‘ஆண்டஜஂ ஜீவஜமுத்பிஜ்ஜம்’ இத்யத்ர தரிதீயேநோத்பிஜ்ஜஷப்தேநைவ ஸ்வேதஜோபஸஂக்ரஹஃ கரிதஃ ப்ரத்யேதவ்யஃ, உபயோரபி ஸ்வேதஜோத்பிஜ்ஜயோஃ பூம்யுதகோத்பேதப்ரபவத்வஸ்ய துல்யத்வாத். ஸ்தாவரோத்பேதாத்து விலக்ஷணோ ஜங்கமோத்பேத இத்யந்யத்ர ஸ்வேதஜோத்பிஜ்ஜயோர்பேதவாத இத்யவிரோதஃ||
————————————————
ஸாபாவ்யாபத்த்யதிகரணம்||3.1.22||–ஸாபாவ்யாபத்திருபபத்தேஃ||3.1.22||
–

இஷ்டாதிகாரிணஷ்சந்த்ரமஸமாருஹ்ய தஸ்மிந்யாவத்ஸஂபாதமுஷித்வா ததஃ ஸாநுஷயா அவரோஹந்தீத்யுக்தம்; அதாவரோஹப்ரகாரஃ பரீக்ஷ்யதே. தத்ரேயமவரோஹஷ்ருதிர்பவதி — ‘அதைதமேவாத்வாநஂ புநர்நிவர்தந்தே யதேதமாகாஷமாகாஷாத்வாயுஂ வாயுர்பூத்வா தூமோ பவதி தூமோ பூத்வாப்ரஂ பவத்யப்ரஂ பூத்வா மேகோ பவதி மேகோ பூத்வா ப்ரவர்ஷதி’ இதி. தத்ர ஸஂஷயஃ — கிமாகாஷாதிஸ்வரூபமேவாவரோஹந்தஃ ப்ரதிபத்யந்தே, கிஂ வா ஆகாஷாதிஸாம்யமிதி. தத்ர ப்ராப்தஂ தாவத் — ஆகாஷாதிஸ்வரூபமேவ ப்ரதிபத்யந்த இதி; குதஃ? ஏவஂ ஹி ஷ்ருதிர்பவதி; இதரதா லக்ஷணா ஸ்யாத்; ஷ்ருதிலக்ஷணாவிஷயே ச ஷ்ருதிர்ந்யாய்யா, ந லக்ஷணா; ததா ச’வாயுர்பூத்வா தூமோ பவதி’ இத்யேவமாதீந்யக்ஷரணி தத்தத்ஸ்வரூபாபத்தௌ ஆஞ்ஜஸ்யேந அவகல்பந்தே; தஸ்மாதாகாஷாதிஸ்வரூபப்ரதிபத்திரிதி; ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — ஆகாஷாதிஸாம்யஂ ப்ரதிபத்யந்த இதி; சந்த்ரமண்டலே யத் அம்மயஂ ஷரீரமுபபோகார்தமாரப்தம், தத் உபபோகக்ஷயே ஸதி ப்ரவிலீயமாநஂ ஸூக்ஷ்மமாகாஷஸமஂ பவதி; ததோ வாயோர்வஷமேதி; ததோ தூமாதிபிஃ ஸஂபரிச்யத இதி. ததேததுச்யதே — ‘யதேதமாகாஷமாகாஷாத்வாயும்’ இத்யேவமாதிநா. குத ஏதத்? உபபத்தேஃ; ஏவஂ ஹி ஏததுபபத்யதே; ந ஹி அந்யஸ்யாந்யபாவோ முக்ய உபபத்யதே; ஆகாஷஸ்வரூபப்ரதிபத்தௌ ச வாய்வாதிக்ரமேணாவரோஹோ நோபபத்யதே; விபுத்வாச்ச ஆகாஷேந நித்யஸஂபத்தத்வாத் ந தத்ஸாதரிஷ்யாபத்தேரந்யஃ தத்ஸஂபந்தோ கடதே. ஷ்ருத்யஸஂபவே ச லக்ஷணாஷ்ரயணஂ ந்யாய்யமேவ. அத ஆகாஷாதிதுல்யதாபத்திரேவ அத்ர ஆகாஷாதிபாவ இத்யுபசர்யதே||
——————————————-
நாதிசிராதிகரணம்||3.1.23||–நாதிசிரேண விஷேஷாத்||3.1.23||–

தத்ர அகாஷாதிப்ரதிபத்தௌ ப்ராக்வ்ரீஹ்யாதிபாவாபத்தேஃ பவதி விஷயஃ — கிஂ தீர்கஂ தீர்கஂ காலஂ பூர்வபூர்வஸாதரிஷ்யேநாவஸ்தாயோத்தரோத்தரஸாதரிஷ்யஂ கச்சந்தி, உதால்பமல்பமிதி. தத்ராநியமஃ, நியமகாரிணஃ ஷாஸ்த்ரஸ்யாபாவாதித்யேவஂ ப்ராப்தே, இதமாஹ — நாதிசிரேணேதி. அல்பமல்பஂ காலமாகாஷாதிபாவேநாவஸ்தாய வர்ஷதாராபிஃ ஸஹ இமாஂ புவமாபதந்தி; குத ஏதத்? விஷேஷதர்ஷநாத்; ததா ஹி வ்ரீஹ்யாதிபாவாபத்தேரநந்தரஂ விஷிநஷ்டி — ‘அதோ வை கலு துர்நிஷ்ப்ரபதரம்’ இதி; தகார ஏகஷ்சாந்தஸ்யாஂ ப்ரக்ரியாயாஂ லுப்தோ மந்தவ்யஃ; துர்நிஷ்ப்ரபததரஂ துர்நிஷ்க்ரமதரம் — துஃகதரமஸ்மாத்வ்ரீஹ்யாதிபாவாந்நிஃஸரணஂ பவதீத்யர்தஃ; தத் அத்ர துஃகஂ நிஷ்ப்ரபதநஂ ப்ரதர்ஷயந் பூர்வேஷு ஸுகஂ நிஷ்ப்ரபதநஂ தர்ஷயதி; ஸுகதுஃகதாவிஷேஷஷ்சாயஂ நிஷ்ப்ரபதநஸ்ய காலால்பத்வதீர்கத்வநிமித்தஃ, தஸ்மிந்நவதௌ ஷரீராநிஷ்பத்தேருபபோகாஸஂபவாத். தஸ்மாத்வ்ரீஹ்யாதிபாவாபத்தேஃ ப்ராக் அல்பேநைவ காலேநாவரோஹஃ ஸ்யாதிதி||
———————————————————
அந்யாதிஷ்டிதாதிகரணம்||3.1.24||–அந்யாதிஷ்டிதேஷு பூர்வவதபிலாபாத்||3.1.24||
—

தஸ்மிந்நேவாவரோஹே ப்ரவர்ஷணாநந்தரஂ பட்யதே — ‘த இஹ வ்ரீஹியவா ஓஷதிவநஸ்பதயஸ்திலமாஷா இதி ஜாயந்தே’ இதி. தத்ர ஸஂஷயஃ — கிமஸ்மிந்நவதௌ ஸ்தாவரஜாத்யாபந்நாஃ ஸ்தாவரஸுகதுஃகபாஜோநுஷயிநோ பவந்தி, ஆஹோஸ்வித்க்ஷேத்ரஜ்ஞாந்தராதிஷ்டிதேஷு ஸ்தாவரஷரீரேஷு ஸஂஷ்லேஷமாத்ரஂ கச்சந்தீதி. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? ஸ்தாவரஜாத்யாபந்நாஸ்தத்ஸுகதுஃகபாஜோநுஷயிநோ பவந்தீதி; குத ஏதத்? ஜநேர்முக்யார்தத்வோபபத்தேஃ, ஸ்தாவரபாவஸ்ய ச ஷ்ருதிஸ்மரித்யோருபபோகஸ்தாநத்வப்ரஸித்தேஃ, பஷுஹிஂஸாதியோகாச்ச இஷ்டாதேஃ கர்மஜாதஸ்யாநிஷ்டபலத்வோபபத்தேஃ; தஸ்மாந்முக்யமேவேதமநுஷயிநாஂ வ்ரீஹ்யாதிஜந்ம, ஷ்வாதிஜந்மவத் — யதா’ஷ்வயோநிஂ வா ஸூகரயோநிஂ வா சாண்டாலயோநிஂ வா’ இதி முக்யமேவாநுஷயிநாஂ ஷ்வாதிஜந்ம தத்ஸுகதுஃகாந்விதஂ பவதி, ஏவஂ வ்ரீஹ்யாதிஜந்மாபீதி. ஏவஂ ப்ராப்தே —

ப்ரூமஃ — அந்யைர்ஜீவைரதிஷ்டிதேஷு வ்ரீஹ்யாதிஷு ஸஂஸர்கமாத்ரமநுஷயிநஃ ப்ரதிபத்யந்தே, ந தத்ஸுகதுஃகபாஜோ பவந்தி, பூர்வவத் — யதா வாயுதூமாதிபாவோநுஷயிநாஂ தத்ஸஂஷ்லேஷமாத்ரம், ஏவஂ வ்ரீஹ்யாதிபாவோபி ஜாதிஸ்தாவரைஃ ஸஂஷ்லேஷமாத்ரம். குத ஏதத்? தத்வதேவேஹாப்யபிலாபாத்; கோபிலாபஸ்ய தத்வத்பாவஃ? கர்மவ்யாபாரமந்தரேண ஸஂகீர்தநம் — யதா ஆகாஷாதிஷு ப்ரவர்ஷணாந்தேஷு ந கிஂசித்கர்மவ்யாபாரஂ பராமரிஷதி, ஏவஂ வ்ரீஹ்யாதிஜந்மந்யபி. தஸ்மாந்நாஸ்த்யத்ர ஸுகதுஃகபாக்த்வமநுஷயிநாம். யத்ர து ஸுகதுஃகபாக்த்வமபிப்ரைதி, பராமரிஷதி தத்ர கர்மவ்யாபாரம் — ‘ரமணீயசரணாஃ ||. கபூயசரணாஃ’ இதி. அபி ச முக்யேநுஷயிநாஂ வ்ரீஹ்யாதிஜந்மநி, வ்ரீஹ்யாதிஷு லூயமாநேஷு கண்ட்யமாநேஷு பச்யமாநேஷு பக்ஷ்யமாணேஷு ச ததபிமாநிநோநுஷயிநஃ ப்ரவஸேயுஃ; யோ ஹி ஜீவோ யச்சரீரமபிமந்யதே, ஸ தஸ்மிந்பீட்யமாநே ப்ரவஸதி — இதி ப்ரஸித்தம்; தத்ர வ்ரீஹ்யாதிபாவாத்ரேதஃஸிக்பாவோநுஷயிநாஂ நாபிலப்யேத; அதஃ ஸஂஸர்கமாத்ரமநுஷயிநாமந்யாதிஷ்டிதேஷு வ்ரீஹ்யாதிஷு பவதி. ஏதேந ஜநேர்முக்யார்தத்வஂ ப்ரதிப்ரூயாத், உபபோகஸ்தாநத்வஂ ச ஸ்தாவரபாவஸ்ய; ந ச வயமுபபோகஸ்தாநத்வஂ ஸ்தாவரபாவஸ்யாவஜாநீமஹே; பவத்வந்யேஷாஂ ஜந்தூநாமபுண்யஸாமர்த்யேந ஸ்தாவரபாவமுபகதாநாம் ஏதத் உபபோகஸ்தாநம்; சந்த்ரமஸஸ்து அவரோஹந்தோநுஷயிநோ ந ஸ்தாவரபாவமுபபுஞ்ஜத இத்யாசக்ஷ்மஹே||
———————————————————–
அஷுத்தமிதி சேந்ந ஷப்தாத்||3.1.25||

யத்புநருக்தம் — பஷுஹிஂஸாதியோகாதஷுத்தமாத்வரிகஂ கர்ம, தஸ்யாநிஷ்டமபி பலமவகல்பத இத்யதோ முக்யமேவாநுஷயிநாஂ வ்ரீஹ்யாதிஜந்ம அஸ்து; தத்ர கௌணீ கல்பநா அநர்திகேதி — தத்பரிஹ்ரியதே — ந, ஷாஸ்த்ரஹேதுத்வாத்தர்மாதர்மவிஜ்ஞாநஸ்ய; அயஂ தர்மஃ அயமதர்ம இதி ஷாஸ்த்ரமேவ விஜ்ஞாநே காரணம், அதீந்த்ரியத்வாத்தயோஃ; அநியததேஷகாலநிமித்தத்வாச்ச — யஸ்மிந்தேஷே காலே நிமித்தே ச யோ தர்மோநுஷ்டீயதே, ஸ ஏவ தேஷகாலநிமித்தாந்தரேஷ்வதர்மோ பவதி; தேந ந ஷாஸ்த்ராதரிதே தர்மாதர்மவிஷயஂ விஜ்ஞாநஂ கஸ்யசிதஸ்தி. ஷாஸ்த்ராச்ச ஹிஂஸாநுக்ரஹாத்யாத்மகோ ஜ்யோதிஷ்டோமோ தர்ம இத்யவதாரிதஃ, ஸ கதமஷுத்த இதி ஷக்யதே வக்தும். நநு’ந ஹிஂஸ்யாத்ஸர்வா பூதாநி’ இதி ஷாஸ்த்ரமேவ பூதவிஷயாஂ ஹிஂஸாம் அதர்ம இத்யவகமயதி; பாடம் — உத்ஸர்கஸ்து ஸஃ; அபவாதோயஂ ச’அக்நீஷோமீயஂ பஷுமாலபேத’ இதி; உத்ஸர்காபவாதயோஷ்ச வ்யவஸ்திதவிஷயத்வம்; தஸ்மாத்விஷுத்தஂ கர்ம வைதிகம், ஷிஷ்டைரநுஷ்டீயமாநத்வாத் அநிந்த்யமாநத்வாச்ச; தேந ந தஸ்ய ப்ரதிரூபஂ பலம் ஜாதிஸ்தாவரத்வம். ந ச ஷ்வாதிஜந்மவதபி வ்ரீஹ்யாதிஜந்ம பவிதுமர்ஹதி; தத்தி கபூயசரணாநதிகரித்ய உச்யதே; நைவமிஹ வைஷேஷிகஃ கஷ்சிததிகாரோஸ்தி. அதஷ்சந்த்ரஸ்தலஸ்கலிதாநாமநுஷயிநாஂ வ்ரீஹ்யாதிஸஂஷ்லேஷமாத்ரஂ தத்பாவ இத்யுபசர்யதே||
——————————————————–
ரேதஃஸிக்யோகோத||3.1.26||

இதஷ்ச வ்ரீஹ்யாதிஸஂஷ்லேஷமாத்ரஂ தத்பாவஃ, யத்காரணஂ வ்ரீஹ்யாதிபாவஸ்யாநந்தரமநுஷயிநாஂ ரேதஃஸிக்பாவ ஆம்நாயதே — ‘யோ யோ ஹ்யந்நமத்தி யோ ரேதஃ ஸிஞ்சதி தத்பூய ஏவ பவதி’ இதி; ந சாத்ர முக்யோ ரேதஃஸிக்பாவஃ ஸஂபவதி; சிரஜாதோ ஹி ப்ராப்தயௌவநோ ரேதஃஸிக்பவதி; கதமிவ அநுபசரிதஂ தத்பாவம் அத்யமாநாந்நாநுகதோநுஷயீ ப்ரதிபத்யதே? தத்ர தாவதவஷ்யஂ ரேதஃஸிக்யோக ஏவ ரேதஃஸிக்பாவோப்யுபகந்தவ்யஃ; தத்வத் வ்ரீஹ்யாதிபாவோபி வ்ரீஹ்யாதியோக ஏவேத்யவிரோதஃ||
———————————————————
யோநேஃ ஷரீரம்||3.1.27||

அத ரேதஃஸிக்பாவஸ்யாநந்தரஂ யோநௌ நிஷிக்தே ரேதஸி, யோநேரதி ஷரீரம் அநுஷயிநாம் அநுஷயபலோபபோகாய ஜாயத இத்யாஹ ஷாஸ்த்ரம் — ‘தத்ய இஹ ரமணீயசரணாஃ’ இத்யாதி; தஸ்மாதப்யவகம்யதே — நாவரோஹே ப்ராஹ்யாதிபாவாவஸரே தச்சரீரமேவ ஸுகதுஃகாந்விதஂ பவதீதி. தஸ்மாத் வ்ரீஹ்யாதிஸஂஷ்லேஷமாத்ரமநுஷயிநாஂ தஜ்ஜந்மேதி ஸித்தம்||

இதி ஷ்ரீமத்பரமஹஂஸபரிவ்ராஜகாசார்யஸ்ய ஷ்ரீகோவிந்தபகவத்பூஜ்யபாதஷிஷ்யஸ்ய ஷ்ரீமச்சஂகரபகவதஃ கரிதௌ
ஷாரீரகமீமாஂஸாஸூத்ரபாஷ்யே தரிதீயாத்யாயஸ்ய ப்ரதமஃ பாதஃ||
———————————————————-

ஸ்ரீ கோயில் கந்தாடை அப்பன் ஸ்வாமிகள் திருவடிகளே சரணம் .
ஸ்ரீ பெரிய பெருமாள் பெரிய பிராட்டியார் ஆண்டாள் ஆழ்வார் எம்பெருமானார் ஜீவர் திருவடிகளே சரணம் .

வியதாதிவிஷயஷ்ருதிவிப்ரதிஷேதஂஸ்தரிதீயேந பாதேந பரிஹரிதஃ; சதுர்தேந இதாநீஂ ப்ராணவிஷயஃ பரிஹ்ரியதே. தத்ர தாவத் — ‘தத்தேஜோஸரிஜத’ இதி, ‘தஸ்மாத்வா ஏதஸ்மாதாத்மந ஆகாஷஃ ஸஂபூதஃ’ இதி ச ஏவமாதிஷு உத்பத்திப்ரகரணேஷு ப்ராணாநாமுத்பத்திர்ந ஆம்நாயதே; க்வசிச்சாநுத்பத்திரேவ ஏஷாமாம்நாயதே, ‘அஸத்வா இதமக்ர ஆஸீத்’ ‘ததாஹுஃ கிஂ ததஸதாஸீதித்யரிஷயோ வாவ தேக்ரேஸதாஸீத். ததாஹுஃ கே தே றஷய இதி. ப்ராணா வாவ றஷயஃ’ — இத்யத்ர ப்ராகுத்பத்தேஃ ப்ராணாநாஂ ஸத்பாவஷ்ரவணாத்; அந்யத்ர து ப்ராணாநாமப்யுத்பத்திஃ பட்யதே — ‘யதாக்நேர்ஜ்வலதஃ க்ஷுத்ரா விஸ்புலிங்கா வ்யுச்சரந்த்யேவமேவைதஸ்மாதாத்மநஃ ஸர்வே ப்ராணாஃ’ இதி, ‘ஏதஸ்மாஜ்ஜாயதே ப்ராணோ மநஃ ஸர்வேந்த்ரியாணி ச’ இதி, ‘ஸப்த ப்ராணாஃ ப்ரபவந்தி தஸ்மாத்’ இதி, ‘ஸ ப்ராணமஸரிஜத ப்ராணாச்ச்ரத்தாஂ கஂ வாயுர்ஜ்யோதிராபஃ பரிதிவீந்த்ரியஂ மநோந்நம்’ இதி ச ஏவமாதிப்ரதேஷேஷு. தத்ர ஷ்ருதிவிப்ரதிஷேதாதந்யதரநிர்தாரணகாரணாநிரூபணாச்ச அப்ரதிபத்திஃ ப்ராப்நோதி. அதவா ப்ராகுத்பத்தேஃ ஸத்பாவஷ்ரவணாத்கௌணீ ப்ராணாநாமுத்பத்திஷ்ருதிரிதி ப்ராப்நோதி. அத இதமுத்தரஂ படதி —
——————————————
ப்ராணோத்பத்த்யதிகரணம்||2.4.1||–ததா ப்ராணாஃ || 2.4.1 ||

ததா ப்ராணா இதி. கதஂ புநரத்ர ததா இத்யக்ஷராநுலோம்யம், ப்ரகரிதோபமாநாபாவாத் — ஸர்வகதாத்மபஹுத்வவாதிதூஷணம் அதீதாநந்தரபாதாந்தே ப்ரகரிதம்; தத்தாவந்நோபமாநஂ ஸஂபவதி, ஸாதரிஷ்யாபாவாத்; ஸாதரிஷ்யே ஹி ஸதி உபமாநஂ ஸ்யாத் — யதா ஸிஂஹஸ்ததா பலவர்மேதி; அதரிஷ்டஸாம்யப்ரதிபாதநார்தமிதி யத்யுச்யேத — யதா அதரிஷ்டஸ்ய ஸர்வாத்மஸஂநிதாவுத்பத்யமாநஸ்யாநியதத்வம், ஏவஂ ப்ராணாநாமபி ஸர்வாத்மநஃ ப்ரத்யநியதத்வமிதி — ததபி தேஹாநியமேநைவோக்தத்வாத்புநருக்தஂ பவேத்; ந ச ஜீவேந ப்ராணா உபமீயேரந், ஸித்தாந்தவிரோதாத் — ஜீவஸ்ய ஹி அநுத்பத்திராக்யாதா, ப்ராணாநாஂ து உத்பத்திராசிக்யாஸிதா; தஸ்மாத்ததா இத்யஸஂபத்தமிவ ப்ரதிபாதி — ந, உதாஹரணோபாத்தேநாப்யுபமாநேந ஸஂபந்தோபபத்தேஃ- அத்ர ப்ராணோத்பத்திவாதிவாக்யஜாதமுதாஹரணம் — ‘ஏதஸ்மாதாத்மநஃ ஸர்வே ப்ராணாஃ ஸர்வே லோகாஃ ஸர்வே தேவாஃ ஸர்வாணி பூதாநி வ்யுச்சரந்தி’ இத்யேவஂஜாதீயகம்; தத்ர யதா லோகாதயஃ பரஸ்மாத்ப்ரஹ்மண உத்பத்யந்தே, ததா ப்ராணா அபீத்யர்தஃ; ததா — ‘ஏதஸ்மாஜ்ஜாயதே ப்ராணோ மநஃ ஸர்வேந்த்ரியாணி ச. கஂ வாயுர்ஜ்யோதிராபஃ பரிதிவீ விஷ்வஸ்ய தாரிணீ’ இத்யேவமாதிஷ்வபி காதிவத்ப்ராணாநாமுத்பத்திரிதி த்ரஷ்டவ்யம். அதவா ‘பாநவ்யாபச்ச தத்வத்’ இத்யேவமாதிஷு வ்யவஹிதோபமாநஸஂபந்தஸ்யாப்யாஷ்ரிதத்வாத் — யதா அதீதாநந்தரபாதாதாவுக்தா வியதாதயஃ பரஸ்ய ப்ரஹ்மணோ விகாராஃ ஸமதிகதாஃ, ததா ப்ராணா அபி பரஸ்ய ப்ரஹ்மணோ விகாரா இதி யோஜயிதவ்யம். கஃ புநஃ ப்ராணாநாஂ விகாரத்வே ஹேதுஃ? ஷ்ருதத்வமேவ; நநு கேஷுசித்ப்ரதேஷேஷு ந ப்ராணாநாமுத்பத்திஃ ஷ்ரூயத இத்யுக்தம் — ததயுக்தம், ப்ரதேஷாந்தரேஷு ஷ்ரவணாத்; ந ஹி க்வசிதஷ்ரவணமந்யத்ர ஷ்ருதஂ நிவாரயிதுமுத்ஸஹதே; தஸ்மாச்ச்ருதத்வாவிஷேஷாதாகாஷாதிவத்ப்ராணா அப்யுத்பத்யந்த இதி ஸூக்தம்||
—————————————
கௌண்யஸம்பவாத்||2.4.2||

யத்புநருக்தஂ ப்ராகுத்பத்தேஃ ஸத்பாவஷ்ரவணாத்கௌணீ ப்ராணாநாமுத்பத்திஷ்ருதிரிதி, தத்ப்ரத்யாஹ — கௌண்யஸஂபவாதிதி; கௌண்யா அஸஂபவோ கௌண்யஸஂபவஃ — ந ஹி ப்ராணாநாமுத்பத்திஷ்ருதிர்கௌணீ ஸஂபவதி, ப்ரதிஜ்ஞாஹாநிப்ரஸங்காத் — ‘கஸ்மிந்நு பகவோ விஜ்ஞாதே ஸர்வமிதஂ விஜ்ஞாதஂ பவதி’ இதி ஹி ஏகவிஜ்ஞாநேந ஸர்வவிஜ்ஞாநஂ ப்ரதிஜ்ஞாய தத்ஸாதநாயேதமாம்நாயதே ‘ஏதஸ்மாஜ்ஜாயதே ப்ராணஃ’ இத்யாதி; ஸா ச ப்ரதிஜ்ஞா ப்ராணாதேஃ ஸமஸ்தஸ்ய ஜகதோ ப்ரஹ்மவிகாரத்வே ஸதி ப்ரகரிதிவ்யதிரேகேண விகாராபாவாத்ஸித்யதி; கௌண்யாஂ து ப்ராணாநாமுத்பத்திஷ்ருதௌ ப்ரதிஜ்ஞா இயஂ ஹீயேத. ததா ச ப்ரதிஜ்ஞாதார்தமுபஸஂஹரதி — ‘புருஷ ஏவேதஂ விஷ்வஂ கர்ம தபோ ப்ரஹ்ம பராமரிதம்’ இதி, ‘ப்ரஹ்மைவேதஂ விஷ்வமிதஂ வரிஷ்டம்’ இதி ச; ததா ‘ஆத்மநோ வா
அரே தர்ஷநேந ஷ்ரவணேந மத்யா விஜ்ஞாநேநேதஂ ஸர்வஂ விதிதம்’ இத்யேவஂஜாதீயகாஸு ஷ்ருதிஷு ஏஷைவ ப்ரதிஜ்ஞா யோஜயிதவ்யா. கதஂ புநஃ ப்ராகுத்பத்தேஃ ப்ராணாநாஂ ஸத்பாவஷ்ரவணம்? நைதந்மூலப்ரகரிதிவிஷயம், ‘அப்ராணோ ஹ்யமநாஃ ஷுப்ரோ ஹ்யக்ஷராத்பரதஃ
பரஃ’ இதி மூலப்ரகரிதேஃ ப்ராணாதிஸமஸ்தவிஷேஷரஹிதத்வாவதாரணாத்; அவாந்தரப்ரகரிதிவிஷயஂ த்வேதத் ஸ்வவிகாராபேக்ஷஂ ப்ராகுத்பத்தேஃ ப்ராணாநாஂ ஸத்பாவாவதாரணமிதி த்ரஷ்டவ்யம், வ்யாகரிதவிஷயாணாமபி பூயஸீநாமவஸ்தாநாஂ ஷ்ருதிஸ்மரித்யோஃ ப்ரகரிதிவிகாரபாவப்ரஸித்தேஃ. வியததிகரணே ஹி — ‘கௌண்யஸஂபவாத்’ இதி பூர்வபக்ஷஸூத்ரத்வாத் — கௌணீஜந்மஷ்ருதிஃ, அஸஂபவாத் — இதி வ்யாக்யாதம்; ப்ரதிஜ்ஞாஹாந்யா ச தத்ர ஸித்தாந்தோபிஹிதஃ; இஹ து ஸித்தாந்தஸூத்ரத்வாத் — கௌண்யா ஜந்மஷ்ருதேரஸஂபவாத் — இதி வ்யாக்யாதம்; ததநுரோதேந து இஹாபி — கௌணீ ஜந்மஷ்ருதிஃ, அஸஂபவாத் — இதி வ்யாசக்ஷாணைஃ ப்ரதிஜ்ஞாஹாநிருபேக்ஷிதா ஸ்யாத்||
—————————————–
தத்ப்ராக்ஷ்ருதேஷ்ச||2.4.3||

இதஷ்ச ஆகாஷாதீநாமிவ ப்ராணாநாமபி முக்யைவ ஜந்மஷ்ருதிஃ — யத் ‘ஜாயதே’ இத்யேகஂ ஜந்மவாசிபதஂ ப்ராணேஷு ப்ராக்ஷ்ருதஂ ஸத் உத்தரேஷ்வாகாஷாதிஷ்வநுவர்ததே — -‘ஏதஸ்மாஜ்ஜாயதே ப்ராணஃ’ இத்யத்ர; ஆகாஷாதிஷு முக்யஂ ஜந்மேதி ப்ரதிஷ்டாபிதம்; தத்ஸாமாந்யாத்ப்ராணேஷ்வபி முக்யமேவ ஜந்ம பவிதுமர்ஹதி; ந ஹி ஏகஸ்மிந்ப்ரகரணே ஏகஸ்மிஂஷ்ச வாக்யே ஏகஃ ஷப்தஃ ஸகரிதுச்சரிதோ பஹுபிஃ ஸஂபத்யமாநஃ க்வசிந்முக்யஃ க்வசித்கௌண இத்யத்யவஸாதுஂ ஷக்யம், வைரூப்யப்ரஸங்காத். ததா ‘ஸ ப்ராணமஸரிஜத ப்ராணாச்ச்ரத்தாம்’ இத்யத்ராபி ப்ராணேஷு ஷ்ருதஃ ஸரிஜதிஃ பரேஷ்வப்யுத்பத்திமத்ஸு ஷ்ரத்தாதிஷ்வநுஷஜ்யதே. யத்ராபி பஷ்சாச்ச்ருத உத்பத்திவசநஃ ஷப்தஃ பூர்வைஃ ஸஂபத்யதே, தத்ராப்யேஷ ஏவ ந்யாயஃ — யதா ‘ஸர்வாணி பூதாநி வ்யுச்சரந்தி’ இத்யயமந்தே படிதோ வ்யுச்சரந்திஷப்தஃ பூர்வைரபி ப்ராணாதிபிஃ ஸஂபத்யதே||
————————————————-
தத்பூர்வகத்வாத்வாசஃ||2.4.4||

யத்யபி ‘தத்தேஜோஸரிஜத’ இத்யேதஸ்மிந்ப்ரகரணே ப்ராணாநாமுத்பத்திர்ந பட்யதே, தேஜோபந்நாநாமேவ த்ரயாணாஂ பூதாநாமுத்பத்திஷ்ரவணாத்; ததாபி ப்ரஹ்மப்ரகரிதிகதேஜோபந்நபூர்வகத்வாபிதாநாத்வாக்ப்ராணமநஸாம், தத்ஸாமாந்யாச்ச ஸர்வேஷாமேவ ப்ராணாநாஂ ப்ரஹ்மப்ரபவத்வஂ ஸித்தஂ பவதி. ததா ஹி — அஸ்மிந்நேவ ப்ரகரணே தேஜோபந்நபூர்வகத்வஂ வாக்ப்ராணமநஸாமாம்நாயதே — ‘அந்நமயஂ ஹி ஸோம்ய மந ஆபோமயஃ ப்ராணஸ்தேஜோமயீ வாக்’ இதி; தத்ர யதி தாவந்முக்யமேவைஷாமந்நாதிமயத்வம், ததோ வர்தத ஏவ ப்ரஹ்மப்ரபவத்வம்; அத பாக்தம், ததாபி ப்ரஹ்மகர்தரிகாயாஂ நாமரூபவ்யாக்ரியாயாஂ ஷ்ரவணாத், ‘யேநாஷ்ருதஂ ஷ்ருதஂ
பவதி’ இதி சோபக்ரமாத் ‘ஐததாத்ம்யமிதஂ ஸர்வம்’ இதி சோபஸஂஹாராத், ஷ்ருத்யந்தரப்ரஸித்தேஷ்ச ப்ரஹ்மகார்யத்வப்ரபஞ்சநார்தமேவ மநஆதீநாமந்நாதிமயத்வவசநமிதி கம்யதே. தஸ்மாதபி ப்ராணாநாஂ ப்ரஹ்மவிகாரத்வஸித்திஃ||
————————————————
ஸப்தகத்யதிகரணம்||2.4.5||–ஸப்த கதேர்விஷேஷிதத்வாச்ச||2.4.5||

உத்பத்திவிஷயஃ ஷ்ருதிவிப்ரதிஷேதஃ ப்ராணாநாஂ பரிஹரிதஃ; ஸஂக்யாவிஷய இதாநீஂ பரிஹ்ரியதே. தத்ர முக்யஂ ப்ராணமுபரிஷ்டாத்வக்ஷ்யதி; ஸஂப்ரதி து கதி இதரே ப்ராணா இதி ஸஂப்ரதாரயதி. ஷ்ருதிவிப்ரதிபத்தேஷ்சாத்ர விஷயஃ — க்வசித்ஸப்த ப்ராணாஃ ஸஂகீர்த்யந்தே — ‘ஸப்த ப்ராணாஃ ப்ரபவந்தி தஸ்மாத்’ இதி; க்வசிதஷ்டௌ ப்ராணா க்ரஹத்வேந குணேந ஸஂகீர்த்யந்தே — ‘அஷ்டௌ க்ரஹா அஷ்டாவதிக்ரஹாஃ’ இதி; க்வசிந்நவ — ‘ஸப்த வை ஷீர்ஷண்யாஃ ப்ராணா த்வாவவாஞ்சௌ’ இதி; க்வசித்தஷ — ‘நவ வை புருஷே ப்ராணா நாபிர்தஷமீ’ இதி; க்வசிதேகாதஷ — ‘தஷேமே புருஷே ப்ராணா ஆத்மைகாதஷஃ’ இதி; க்வசித்த்வாதஷ — ‘ஸர்வேஷாஂ ஸ்பர்ஷாநாஂ த்வகேகாயநம்’ இத்யத்ர; க்வசித்த்ரயோதஷ — ‘சக்ஷுஷ்ச த்ரஷ்டவ்யஂ ச’ இத்யத்ர — ஏவஂ ஹி விப்ரதிபந்நாஃ ப்ராணேயத்தாஂ ப்ரதி ஷ்ருதயஃ. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? ஸப்தைவ ப்ராணா இதி. குதஃ? கதேஃ; யதஸ்தாவந்தோவகம்யந்தே ‘ஸப்த ப்ராணாஃ ப்ரபவந்தி தஸ்மாத்’ இத்யேவஂவிதாஸு ஷ்ருதிஷு, விஷேஷிதாஷ்சைதே ‘ஸப்த வை ஷீர்ஷண்யாஃ ப்ராணாஃ’ இத்யத்ர. நநு ‘ப்ராணா குஹாஷயா நிஹிதாஃ ஸப்த ஸப்த’ இதி வீப்ஸா ஷ்ரூயதே; ஸா ஸப்தப்யோதிரிக்தாந்ப்ராணாந்கமயதீதி — நைஷ தோஷஃ; புருஷபேதாபிப்ராயேயஂ வீப்ஸா — ப்ரதிபுருஷஂ ஸப்த ஸப்த ப்ராணா இதி; ந தத்த்வபேதாபிப்ராயா — ஸப்த ஸப்த அந்யேந்யே ப்ராணா இதி. நந்வஷ்டத்வாதிகாபி ஸஂக்யா ப்ராணேஷு உதாஹரிதா; கதஂ ஸப்தைவ
ஸ்யுஃ? ஸத்யமுதாஹரிதா; விரோதாத்த்வந்யதமா ஸஂக்யா அத்யவஸாதவ்யா; தத்ர ஸ்தோககல்பநாநுரோதாத்ஸப்தஸஂக்யாத்யவஸாநம்; வரித்திபேதாபேக்ஷஂ ச ஸஂக்யாந்தரஷ்ரவணமிதி மந்யதே||

அத்ரோச்யதே —
——————————————————-
ஹஸ்தாதயஸ்து ஸ்திதேதோ நைவம்||2.4.6||

ஹஸ்தாதயஸ்த்வபரே ஸப்தப்யோதிரிக்தாஃ ப்ராணாஃ ஷ்ரூயந்தே — ‘ஹஸ்தோ வை க்ரஹஃ ஸ கர்மணாதிக்ரஹேண கரிஹீதோ ஹஸ்தாப்யாஂ ஹி கர்ம கரோதி’ இத்யேவமாத்யாஸு ஷ்ருதிஷு; ஸ்திதே ச ஸப்தத்வாதிரேகே ஸப்தத்வமந்தர்பாவாச்சக்யதே ஸஂபாவயிதும்; ஹீநாதிகஸஂக்யாவிப்ரதிபத்தௌ ஹி அதிகா ஸஂக்யா ஸஂக்ராஹ்யா பவதி; தஸ்யாஂ ஹீநா அந்தர்பவதி, ந து ஹீநாயாமதிகா; அதஷ்ச நைவஂ மந்தவ்யம் — ஸ்தோககல்பநாநுரோதாத்ஸப்தைவ ப்ராணாஃ ஸ்யுரிதி. உத்தரஸஂக்யாநுரோதாத்து ஏகாதஷைவ தே ப்ராணாஃ ஸ்யுஃ; ததா ச உதாஹரிதா ஷ்ருதிஃ — ‘தஷேமே புருஷே ப்ராணா ஆத்மைகாதஷஃ’ இதி; ஆத்மஷப்தேந ச அத்ர அந்தஃகரணஂ பரிகரிஹ்யதே, கரணாதிகாராத். நந்வேகாதஷத்வாதப்யதிகே த்வாதஷத்ரயோதஷத்வே உதாஹரிதே — ஸத்யமுதாஹரிதே; ந த்வேகாதஷப்யஃ கார்யஜாதேப்யோதிகஂ கார்யஜாதமஸ்தி, யதர்தமதிகஂ கரணஂ கல்ப்யேத; ஷப்தஸ்பர்ஷரூபரஸகந்தவிஷயாஃ பஞ்ச புத்திபேதாஃ, ததர்தாநி பஞ்ச புத்தீந்த்ரியாணி; வசநாதாநவிஹரணோத்ஸர்காநந்தாஃ பஞ்ச கர்மபேதாஃ, ததர்தாநி ச பஞ்ச கர்மேந்த்ரியாணி; ஸர்வார்தவிஷயஂ த்ரைகால்யவரித்தி மநஸ்து ஏகம் அநேகவரித்திகம்; ததேவ வரித்திபேதாத் க்வசித்பிந்நவத்வ்யபதிஷ்யதே — ‘மநோ புத்திரஹஂகாரஷ்சித்தஂ ச’ இதி; ததா ச ஷ்ருதிஃ காமாத்யா நாநாவிதா வரித்தீரநுக்ரம்யாஹ — ‘ஏதத்ஸர்வஂ மந ஏவ’ இதி. அபி ச ஸப்தைவ ஷீர்ஷண்யாந்ப்ராணாநபிமந்யமாநஸ்ய சத்வார ஏவ ப்ராணா அபிமதாஃ ஸ்யுஃ; ஸ்தாநபேதாத்த்யேதே சத்வாரஃ ஸந்தஃ ஸப்த கண்யந்தே — ‘த்வே ஷ்ரோத்ரே த்வே சக்ஷுஷீ த்வே நாஸிகே ஏகா வாக்’ இதி; ந ச தாவதாமேவ வரித்திபேதா இதரே ப்ராணா இதி ஷக்யதே வக்தும், ஹஸ்தாதிவரித்தீநாமத்யந்தவிஜாதீயத்வாத். ததா ‘நவ வை புருஷே ப்ராணா நாபிர்தஷமீ’ இத்யத்ராபி தேஹச்சித்ரபேதாபிப்ராயேணைவ தஷ ப்ராணா உச்யந்தே, ந ப்ராணதத்த்வபேதாபிப்ராயேண, ‘நாபிர்தஷமீ’ இதி வசநாத்; ந ஹி நாபிர்நாம கஷ்சித்ப்ராணஃ ப்ரஸித்தோஸ்தி; முக்யஸ்ய து ப்ராணஸ்ய பவதி நாபிரப்யேகஂ விஷேஷாயதநமிதி — அதோ ‘நாபிர்தஷமீ’ இத்யுச்யதே. க்வசிதுபாஸநார்தஂ கதிசித்ப்ராணா கண்யந்தே, க்வசித்ப்ரதர்ஷநார்தம்; ததேவஂ விசித்ரே ப்ராணேயத்தாம்நாநே ஸதி, க்வ கிஂ பரம் ஆம்நாநமிதி விவேக்தவ்யம்; கார்யஜாதவஷாத்த்வேகாதஷத்வாம்நாநஂ ப்ராணவிஷயஂ ப்ரமாணமிதி ஸ்திதம்||

இயமபரா ஸூத்ரத்வயயோஜநா — ஸப்தைவ ப்ராணாஃ ஸ்யுஃ, யதஃ ஸப்தாநாமேவ கதிஃ ஷ்ரூயதே — ‘தமுத்க்ராமந்தஂ ப்ராணோநூத்க்ராமதி ப்ராணமநூத்க்ராமந்தஂ ஸர்வே ப்ராணா அநூத்க்ராமந்தி’ இத்யத்ர. நநு ஸர்வஷப்தோத்ர பட்யதே, தத்கதஂ ஸப்தாநாமேவ கதிஃ ப்ரதிஜ்ஞாயத இதி; விஷேஷிதத்வாதித்யாஹ — ஸப்தைவ ஹி ப்ராணாஷ்சக்ஷுராதயஸ்த்வக்பர்யந்தா விஷேஷிதா இஹ ப்ரகரிதாஃ ‘ஸ யத்ரைவ சாக்ஷுஷஃ புருஷஃ பராங்பர்யாவர்ததேதாரூபஜ்ஞோ பவதி’ ‘ஏகீபவதி ந பஷ்யதீத்யாஹுஃ’ இத்யேவமாதிநா அநுக்ரமணேந; ப்ரகரிதகாமீ ச ஸர்வஷப்தோ பவதி; யதா ஸர்வே ப்ராஹ்மணா போஜயிதவ்யா இதி யே நிமந்த்ரிதாஃ ப்ரகரிதா ப்ராஹ்மணாஸ்த ஏவ ஸர்வஷப்தேநோச்யந்தே, நாந்யே — ஏவமிஹாபி யே ப்ரகரிதாஃ ஸப்த ப்ராணாஸ்த ஏவ ஸர்வஷப்தேநோச்யந்தே, நாந்ய இதி. நந்வத்ர விஜ்ஞாநமஷ்டமமநுக்ராந்தம்; கதஂ ஸப்தாநாமேவாநுக்ரமணம்? நைஷ தோஷஃ. மநோவிஜ்ஞாநயோஸ்தத்த்வாபேதாத்வரித்திபேதேபி ஸப்தத்வோபபத்தேஃ. தஸ்மாத்ஸப்தைவ ப்ராணா இதி — ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — ஹஸ்தாதயஸ்த்வபரே ஸப்தப்யோதிரிக்தாஃ ப்ராணாஃ ப்ரதீயந்தே ‘ஹஸ்தோ வை க்ரஹஃ’ இத்யாதிஷ்ருதிஷு; க்ரஹத்வஂ ச பந்தநபாவஃ, கரிஹ்யதே பத்யதே க்ஷேத்ரஜ்ஞஃ அநேந க்ரஹஸஂஜ்ஞகேந பந்தநேநேதி; ஸ ச க்ஷேத்ரஜ்ஞோ நைகஸ்மிந்நேவ ஷரீரே பத்யதே, ஷரீராந்தரேஷ்வபி துல்யத்வாத்பந்தநஸ்ய; தஸ்மாச்சரீராந்தரஸஂசாரி இதஂ க்ரஹஸஂஜ்ஞகஂ பந்தநம் இத்யர்தாதுக்தஂ பவதி. ததா ச ஸ்மரிதிஃ — ‘புர்யஷ்டகேந லிங்கேந ப்ராணாத்யேந ஸ யுஜ்யதே. தேந பத்தஸ்ய வை பந்தோ மோக்ஷோ முக்தஸ்ய தேந ச’ இதி ப்ராங்மோக்ஷாத் க்ரஹஸஂஜ்ஞகேந பந்தநேந அவியோகஂ தர்ஷயதி; ஆதர்வணே ச விஷயேந்த்ரியாநுக்ரமணே ‘சக்ஷுஷ்ச த்ரஷ்டவ்யஂ ச’ இத்யத்ர துல்யவத்தஸ்தாதீநீந்த்ரியாணி ஸவிஷயாண்யநுக்ராமதி — ‘ஹஸ்தௌ சாதாதவ்யஂ சோபஸ்தஷ்சாநந்தயிதவ்யஂ ச பாயுஷ்ச விஸர்ஜயிதவ்யஂ ச பாதௌ ச கந்தவ்யஂ ச’ இதி; ததா ‘தஷேமே புருஷே ப்ராணா ஆத்மைகாதஷஸ்தே யதாஸ்மாச்சரீராந்மர்த்யாதுத்க்ராமந்த்யத ரோதயந்தி’ இத்யேகாதஷாநாஂ ப்ராணாநாமுத்க்ராந்திஂ தர்ஷயதி. ஸர்வஷப்தோபி ச ப்ராணஷப்தேந ஸஂபத்யமாநோஷேஷாந்ப்ராணாநபிததாநோ ந ப்ரகரணவஷேந ஸப்தஸ்வேவாவஸ்தாபயிதுஂ
ஷக்யதே, ப்ரகரணாச்சப்தஸ்ய பலீயஸ்த்வாத்; ஸர்வே ப்ராஹ்மணா போஜயிதவ்யாஃ இத்யத்ராபி ஸர்வேஷாமேவ அவநிவர்திநாஂ ப்ராஹ்மணாநாஂ க்ரஹணஂ ந்யாய்யம், ஸர்வஷப்தஸாமர்த்யாத்; ஸர்வபோஜநாஸஂபவாத்து தத்ர நிமந்த்ரிதமாத்ரவிஷயா ஸர்வஷப்தஸ்ய வரித்திராஷ்ரிதா; இஹ து ந கிஂசித்ஸர்வஷப்தார்தஸஂகோசநே காரணமஸ்தி; தஸ்மாத்ஸர்வஷப்தேந அத்ர அஷேஷாணாஂ ப்ராணாநாஂ பரிக்ரஹஃ. ப்ரதர்ஷநார்தஂ ச ஸப்தாநாமநுக்ரமணமித்யநவத்யம். தஸ்மாதேகாதஷைவ ப்ராணாஃ — ஷப்ததஃ கார்யதஷ்சேதி ஸித்தம்||
————————————————
ப்ராணாணுத்வாதிகரணம்||2.4.7||-அணவஷ்ச||2.4.7||

அதுநா ப்ராணாநாமேவ ஸ்வபாவாந்தரமப்யுச்சிநோதி. அணவஷ்சைதே ப்ரகரிதாஃ ப்ராணாஃ ப்ரதிபத்தவ்யாஃ; அணுத்வஂ சைஷாஂ ஸௌக்ஷ்ம்யபரிச்சேதௌ, ந பரமாணுதுல்யத்வம், கரித்ஸ்நதேஹவ்யாபிகார்யாநுபபத்திப்ரஸங்காத் — ஸூக்ஷ்மா ஏதே ப்ராணாஃ, ஸ்தூலாஷ்சேத்ஸ்யுஃ — மரணகாலே ஷரீராந்நிர்கச்சந்தஃ, பிலாதஹிரிவ, உபலப்யேரந் ம்ரியமாணஸ்ய பார்ஷ்வஸ்தைஃ; பரிச்சிந்நாஷ்சைதே ப்ராணாஃ, ஸர்வகதாஷ்சேத்ஸ்யுஃ — உத்க்ராந்திகத்யாகதிஷ்ருதிவ்யாகோபஃ ஸ்யாத், தத்குணஸாரத்வஂ ச ஜீவஸ்ய ந ஸித்யேத். ஸர்வகதாநாமபி வரித்திலாபஃ ஷரீரதேஷே ஸ்யாதிதி சேத், ந, வரித்திமாத்ரஸ்ய கரணத்வோபபத்தேஃ; யதேவ ஹி உபலப்திஸாதநம் — வரித்திஃ அந்யத்வா — தஸ்யைவ நஃ கரணத்வம்,
ஸஂஜ்ஞாமாத்ரே விவாதஃ இதி கரணாநாஂ வ்யாபித்வகல்பநா நிரர்திகா. தஸ்மாத்ஸூக்ஷ்மாஃ பரிச்சிந்நாஷ்ச ப்ராணா இத்யத்யவஸ்யாமஃ||
——————————————————
ப்ராணஷ்ரைஷ்ட்யாதிகரணம்||2.4.8||–ஷ்ரேஷ்டஷ்ச||2.4.8||–

முக்யஷ்ச ப்ராண இதரப்ராணவத்ப்ரஹ்மவிகாரஃ — இத்யதிதிஷதி. தச்ச அவிஷேஷேணைவ ஸர்வப்ராணாநாஂ ப்ரஹ்மவிகாரத்வமாக்யாதம் — ‘ஏதஸ்மாஜ்ஜாயதே ப்ராணோ மநஃ ஸர்வேந்த்ரியாணி ச’ இதி ஸேந்த்ரியமநோவ்யதிரேகேண ப்ராணஸ்யோத்பத்திஷ்ரவணாத், ‘ஸ ப்ராணமஸரிஜத’ இத்யாதிஷ்ரவணேப்யஷ்ச. கிமர்தஃ புநரதிதேஷஃ? அதிகாஷங்காவாரணார்தஃ — நாஸதாஸீயே ஹி ப்ரஹ்மப்ரதாநே ஸூக்தே மந்த்ரவர்ணோ பவதி — ‘ந மரித்யுராஸீதமரிதஂ ந தர்ஹி ந ராத்ர்யா அஹ்ந ஆஸீத்ப்ரகேதஃ. ஆநீதவாதஂ ஸ்வதயா ததேகஂ தஸ்மாத்தாந்யந்நபரஃ கிஂசநாஸ’ இதி; ‘ஆநீத்’ இதி ப்ராணகர்மோபாதாநாத் ப்ராகுத்பத்தேஃ ஸந்தமிவ ப்ராணஂ ஸூசயதி; தஸ்மாதஜஃ ப்ராண இதி ஜாயதே கஸ்யசிந்மதிஃ; தாமதிதேஷேநாபநுததி. ஆநீச்சப்தோபி ந ப்ராகுத்பத்தேஃ ப்ராணஸத்பாவஂ ஸூசயதி, ‘அவாதம்’ இதி விஷேஷணாத், ‘அப்ராணோ ஹ்யமநாஃ ஷுப்ரஃ’ இதி ச மூலப்ரகரிதேஃ ப்ராணாதிஸமஸ்தவிஷேஷரஹிதத்வஸ்ய தர்ஷிதத்வாத்; தஸ்மாத்காரணஸத்பாவப்ரதர்ஷநார்த ஏவாயம் ஆநீச்சப்த இதி. ‘ஷ்ரேஷ்டஃ’ இதி ச முக்யஂ ப்ராணமபிததாதி, ‘ப்ராணோ வாவ ஜ்யேஷ்டஷ்ச ஷ்ரேஷ்டஷ்ச’ இதி ஷ்ருதிநிர்தேஷாத்; ஜ்யேஷ்டஷ்ச ப்ராணஃ, ஷுக்ரநிஷேககாலாதாரப்ய தஸ்ய வரித்திலாபாத் — ந சேத்தஸ்ய ததாநீஂ வரித்திலாபஃ ஸ்யாத், யோநௌ நிஷிக்தஂ ஷுக்ரஂ பூயேத, ந ஸஂபவேத்வா; ஷ்ரோத்ராதீநாஂ து கர்ணஷஷ்குல்யாதிஸ்தாநவிபாகநிஷ்பத்தௌ வரித்திலாபாந்ந ஜ்யேஷ்டத்வம். ஷ்ரேஷ்டஷ்ச ப்ராணஃ, குணாதிக்யாத் — ‘ந வை ஷக்ஷ்யாமஸ்த்வதரிதே ஜீவிதும்’ இதி ஷ்ருதேஃ||
—————————————————
வாயுக்ரியாதிகரணம்||2.4.9||–ந வாயுக்ரியே பரிதகுபதேஷாத்||2.4.9||–

ஸ புநர்முக்யஃ ப்ராணஃ கிஂஸ்வரூப இதி இதாநீஂ ஜிஜ்ஞாஸ்யதே. தத்ர ப்ராப்தஂ தாவத் — ஷ்ருதேஃ வாயுஃ ப்ராண இதி; ஏவஂ ஹி ஷ்ரூயதே — ‘யஃ ப்ராணஃ ஸ வாயுஃ ஸ ஏஷ வாயுஃ பஞ்சவிதஃ ப்ராணோபாநோ வ்யாந உதாநஃ ஸமாநஃ’ இதி. அதவா தந்த்ராந்தரீயாபிப்ராயாத் ஸமஸ்தகரணவரித்திஃ ப்ராண இதி ப்ராப்தம்; ஏவஂ ஹி தந்த்ராந்தரீயா ஆசக்ஷதே — ஸாமாந்யா கரணவரித்திஃ ப்ராணாத்யா வாயவஃ பஞ்சேதி||

அத்ரோச்யதே — ந வாயுஃ ப்ராணஃ, நாபி கரணவ்யாபாரஃ; குதஃ? பரிதகுபதேஷாத்; வாயோஸ்தாவத் ப்ராணஸ்ய பரிதகுபதேஷோ பவதி — ‘ப்ராண ஏவ ப்ரஹ்மணஷ்சதுர்தஃ பாதஃ ஸ வாயுநா ஜ்யோதிஷா பாதி ச தபதி ச’ இதி; ந ஹி வாயுரேவ ஸந் வாயோஃ பரிதகுபதிஷ்யேத. ததா கரணவரித்தேரபி பரிதகுபதேஷோ பவதி, வாகாதீநி கரணாந்யநுக்ரம்ய தத்ர தத்ர பரிதக்ப்ராணஸ்யாநுக்ரமணாத், வரித்திவரித்திமதோரபேதாத்; ந ஹி கரணவ்யாபார ஏவ ஸந் கரணேப்யஃ பரிதகுபதிஷ்யேத. ததா ‘ஏதஸ்மாஜ்ஜாயதே ப்ராணோ மநஃ ஸர்வேந்த்ரியாணி ச. கஂ வாயுஃ’ இத்யேவமாதயோபி வாயோஃ கரணேப்யஷ்ச ப்ராணஸ்ய
பரிதகுபதேஷா அநுஸர்தவ்யாஃ. ந ச ஸமஸ்தாநாஂ கரணாநாமேகா வரித்திஃ ஸஂபவதி, ப்ரத்யேகமேகைகவரித்தித்வாத், ஸமுதாயஸ்ய ச அகாரகத்வாத்; நநு பஞ்ஜரசாலநந்யாயேந ஏதத்பவிஷ்யதி — யதா ஏகபஞ்ஜரவர்திந ஏகாதஷபக்ஷிணஃ ப்ரத்யேகஂ ப்ரதிநியதவ்யாபாராஃ ஸந்தஃ ஸஂபூய ஏகஂ பஞ்ஜரஂ சாலயந்தி, ஏவமேகஷரீரவர்திந ஏகாதஷப்ராணாஃ ப்ரத்யேகஂ ப்ரதிநியதவரித்தயஃ ஸந்தஃ ஸஂபூய ஏகாஂ ப்ராணாக்யாஂ வரித்திஂ ப்ரதிலப்ஸ்யந்த இதி; நேத்யுச்யதே — யுக்தஂ தத்ர — ப்ரத்யேகவரித்திபிரவாந்தரவ்யாபாரைஃ பஞ்ஜரசாலநாநுரூபைரேவோபேதாஃ பக்ஷிணஃ ஸஂபூய ஏகஂ பஞ்ஜரஂ சாலயேயுரிதி, ததா தரிஷ்டத்வாத்; இஹ து — ஷ்ரவணாத்யவாந்தரவ்யாபாரோபேதாஃ ப்ராணா ந ஸஂபூய ப்ராண்யுரிதி யுக்தம், ப்ரமாணாபாவாத், அத்யந்தவிஜாதீயத்வாச்ச ஷ்ரவணாதிப்யஃ ப்ராணநஸ்ய. ததா ப்ராணஸ்ய ஷ்ரேஷ்டத்வாத்யுத்தோஷணம், குணபாவோபகமஷ்ச தஂ ப்ரதி வாகாதீநாம், ந கரணவரித்திமாத்ரே ப்ராணேவகல்பதே. தஸ்மாதந்யோ வாயுக்ரியாப்யாஂ ப்ராணஃ. கதஂ தர்ஹீயஂ ஷ்ருதிஃ — ‘யஃ ப்ராணஃ ஸ வாயுஃ’ இதி? உச்யதே — வாயுரேவாயம் அத்யாத்மமாபந்நஃ பஞ்சவ்யூஹோ விஷேஷாத்மநாவதிஷ்டமாநஃ ப்ராணோ நாம பண்யதே, ந தத்த்வாந்தரம், நாபி வாயுமாத்ரம்; அதஷ்சோபே அபி பேதாபேதஷ்ருதீ ந விருத்யேதே||

ஸ்யாதேதத் — ப்ராணோபி தர்ஹி ஜீவவத் அஸ்மிந் ஷரீரே ஸ்வாதந்த்ர்யஂ ப்ராப்நோதி, ஷ்ரேஷ்டத்வாத், குணபாவோபகமாச்ச தஂ ப்ரதி வாகாதீநாமிந்த்ரியாணாம்; ததா ஹி அநேகவிதா விபூதிஃ ப்ராணஸ்ய ஷ்ராவ்யதே — ஸுப்தேஷு வாகாதிஷு ப்ராண ஏவைகோ ஜாகர்தி, ப்ராண ஏவைகோ மரித்யுநா அநாப்தஃ, ப்ராணஃ ஸஂவர்கோ வாகாதீந் ஸஂவரிங்க்தே, ப்ராண இதராந்ப்ராணாந்ரக்ஷதி மாதேவ புத்ராந் — இதி; தஸ்மாத்ப்ராணஸ்யாபி ஜீவவத் ஸ்வாதந்த்ர்யப்ரஸங்கஃ; தஂ பரிஹரதி —
——————————————————
சக்ஷுராதிவத்து தத்ஸஹஷிஷ்ட்யாதிப்யஃ||2.4.10||

து-ஷப்தஃ ப்ராணஸ்ய ஜீவவத் ஸ்வாதந்த்ர்யஂ வ்யாவர்தயதி. யதா சக்ஷுராதீநி, ராஜப்ரகரிதிவத், ஜீவஸ்ய கர்தரித்வஂ போக்தரித்வஂ ச ப்ரதி உபகரணாநி, ந ஸ்வதந்த்ராணி; ததா முக்யோபி ப்ராணஃ, ராஜமந்த்ரிவத், ஜீவஸ்ய ஸர்வார்தகரத்வேந உபகரணபூதஃ, ந ஸ்வதந்த்ரஃ. குதஃ? தத்ஸஹஷிஷ்ட்யாதிப்யஃ; தைஷ்சக்ஷுராதிபிஃ ஸஹைவ ப்ராணஃ ஷிஷ்யதே ப்ராணஸஂவாதாதிஷு; ஸமாநதர்மணாஂ ச ஸஹ ஷாஸநஂ யுக்தஂ பரிஹத்ரதஂதராதிவத்; ஆதிஷப்தேந ஸஂஹதத்வாசேதநத்வாதீந் ப்ராணஸ்ய ஸ்வாதந்த்ர்யநிராகரணஹேதூந் தர்ஷயதி||

ஸ்யாதேதத் — யதி சக்ஷுராதிவத் ப்ராணஸ்ய ஜீவஂ ப்ரதி கரணபாவோப்யுபகம்யேத, விஷயாந்தரஂ ரூபாதிவத் ப்ரஸஜ்யேத — ரூபாலோசநாதிபிர்வரித்திபிர்யதாஸ்வஂ சக்ஷுராதீநாஂ ஜீவஂ ப்ரதி கரணபாவோ பவதி. அபி ச ஏகாதஷைவ கார்யஜாதாநி ரூபாலோசநாதீநி பரிகணிதாநி, யதர்தமேகாதஷ ப்ராணாஃ ஸஂகரிஹீதாஃ; ந து த்வாதஷமபரஂ கார்யஜாதமவகம்யதே, யதர்தமயஂ த்வாதஷஃ ப்ராணஃ ப்ரதிஜ்ஞாயத இதி; அத உத்தரஂ படதி —
—————————————————
அகரணத்வாச்ச ந தோஷஸ்ததாஹி தர்ஷயதி||2.4.11||

ந தாவத்விஷயாந்தரப்ரஸங்கோ தோஷஃ, அகரணத்வாத்ப்ராணஸ்ய; ந ஹி சக்ஷுராதிவத் ப்ராணஸ்ய விஷயபரிச்சேதேந கரணத்வமப்யுபகம்யதே. ந ச அஸ்ய ஏதாவதா கார்யாபாவ ஏவ; கஸ்மாத்? ததா ஹி ஷ்ருதிஃ ப்ராணாந்தரேஷ்வஸஂபாவ்யமாநஂ முக்யப்ராணஸ்ய வைஷேஷிகஂ கார்யஂ தர்ஷயதி ப்ராணஸஂவாதாதிஷு — ‘அத ஹ ப்ராணா அஹஂ ஷ்ரேயஸி வ்யூதிரே’ இத்யுபக்ரம்ய, ‘யஸ்மிந்வ உத்க்ராந்தே ஷரீரஂ பாபிஷ்டதரமிவ தரிஷ்யேத ஸ வஃ ஷ்ரேஷ்டஃ’ இதி ச உபந்யஸ்ய, ப்ரத்யேகஂ வாகாத்யுத்க்ரமணேந தத்வரித்திமாத்ரஹீநஂ யதாபூர்வஂ ஜீவநஂ தர்ஷயித்வா, ப்ராணோச்சிக்ரமிஷாயாஂ வாகாதிஷைதில்யாபத்திஂ ஷரீரபாதப்ரஸங்கஂ ச தர்ஷயந்தீ ஷ்ருதிஃ ப்ராணநிமித்தாஂ ஷரீரேந்த்ரியஸ்திதிஂ தர்ஷயதி; ‘தாந்வரிஷ்டஃ ப்ராண உவாச மா மோஹமாபத்யதாஹமேவைதத்பஞ்சதாத்மாநஂ ப்ரவிபஜ்யைதத்பாணமவஷ்டப்ய விதாரயாமி’ இதி ச ஏதமேவார்தஂ ஷ்ருதிராஹ; ‘ப்ராணேந ரக்ஷந்நவரஂ குலாயம்’ இதி ச ஸுப்தேஷு சக்ஷுராதிஷு ப்ராணநிமித்தாஂ ஷரீரரக்ஷாஂ தர்ஷயதி; ‘யஸ்மாத்கஸ்மாச்சாங்காத்ப்ராண உத்க்ராமதி ததேவ தச்சுஷ்யதி’, இதி ‘தேந யதஷ்நாதி யத்பிபதி தேநேதராந்ப்ராணாநவதி’ இதி ச ப்ராணநிமித்தாஂ ஷரீரேந்த்ரியபுஷ்டிஂ தர்ஷயதி; ‘கஸ்மிந்ந்வஹமுத்க்ராந்த உத்க்ராந்தோ பவிஷ்யாமி கஸ்மிந்வா ப்ரதிஷ்டிதே ப்ரதிஷ்டாஸ்யாமி’ இதி, ‘ஸ ப்ராணமஸரிஜத||.’ இதி ச ப்ராணநிமித்தே ஜீவஸ்யோத்க்ராந்திப்ரதிஷ்டே தர்ஷயதி||
—————————————————-
பஞ்சவரித்திர்மநோவத்வ்யபதிஷ்யதே||2.4.12||

இதஷ்சாஸ்தி முக்யஸ்ய ப்ராணஸ்ய வைஷேஷிகஂ கார்யம், யத்காரணஂ பஞ்சவரித்திரயஂ வ்யபதிஷ்யதே ஷ்ருதிஷு — ‘ப்ராணோபாநோ வ்யாந உதாநஃ ஸமாநஃ’ இதி; வரித்திபேதஷ்சாயஂ கார்யபேதாபேக்ஷஃ — ப்ராணஃ ப்ராக்வரித்திஃ உச்ச்வாஸாதிகர்மா, அபாநஃ அவாக்வரித்திர்நிஷ்வாஸாதிகர்மா, வ்யாநஃ தயோஃ ஸஂதௌ வர்தமாநோ வீர்யவத்கர்மஹேதுஃ, உதாநஃ ஊர்த்வவரித்திருத்க்ராந்த்யாதிஹேதுஃ, ஸமாநஃ ஸமஂ ஸர்வேஷ்வங்கேஷு யோந்நரஸாந்நயதி — இத்யேவஂ ப஀ஞ்சவரித்திஃ ப்ராணஃ, மநோவத் — யதா மநஸஃ பஞ்ச வரித்தயஃ, ஏவஂ ப்ராணஸ்யாபீத்யர்தஃ. ஷ்ரோத்ராதிநிமித்தாஃ ஷப்தாதிவிஷயா மநஸஃ பஞ்ச வரித்தயஃ ப்ரஸித்தாஃ; ந து ‘காமஃ ஸஂகல்பஃ||.’ இத்யாத்யாஃ பரிபடிதா கரிஹ்யேரந், பஞ்சஸஂக்யாதிரேகாத். நந்வத்ராபி ஷ்ரோத்ராதிநிரபேக்ஷா பூதபவிஷ்யதாதிவிஷயா அபரா மநஸோ வரித்திரஸ்தீதி ஸமாநஃ பஞ்சஸஂக்யாதிரேகஃ; ஏவஂ தர்ஹி ‘பரமதமப்ரதிஷித்தமநுமதஂ பவதி’ இதி ந்யாயாத் இஹாபி யோகஷாஸ்த்ரப்ரஸித்தா மநஸஃ பஞ்ச வரித்தயஃ பரிகரிஹ்யந்தே — ‘ப்ரமாணவிபர்யயவிகல்பநித்ராஸ்மரிதயஃ’ நாம; பஹுவரித்தித்வமாத்ரேண வா மநஃ ப்ராணஸ்ய நிதர்ஷநமிதி த்ரஷ்டவ்யம். ஜீவோபகரணத்வமபி ப்ராணஸ்ய பஞ்சவரித்தித்வாத், மநோவத் — இதி வா யோஜயிதவ்யம்||
———————————————
ஷ்ரேஷ்டாணுத்வாதிகரணம்||2.4.13||–அணுஷ்ச||2.4.13||–

அணுஷ்சாயஂ முக்யஃ ப்ராணஃ ப்ரத்யேதவ்யஃ, இதரப்ராணவத். அணுத்வஂ ச இஹாபி ஸௌக்ஷ்ம்யபரிச்சேதௌ, ந பரமாணுதுல்யத்வம், பஞ்சபிர்வரித்திபிஃ கரித்ஸ்நஷரீரவ்யாபித்வாத்; — ஸூக்ஷ்மஃ ப்ராணஃ, உத்க்ராந்தௌ பார்ஷ்வஸ்தேந அநுபலப்யமாநத்வாத்; பரிச்சிந்நஷ்ச, உத்க்ராந்திகத்யாகதிஷ்ருதிப்யஃ. நநு விபுத்வமபி ப்ராணஸ்ய ஸமாம்நாயதே — -‘ஸமஃ ப்லுஷிணா ஸமோ மஷகேந ஸமோ நாகேந ஸம ஏபிஸ்த்ரிபிர்லோகைஃ ஸமோநேந ஸர்வேண ‘ இத்யேவமாதிஷு ப்ரதேஷேஷு; ததுச்யதே — ஆதிதைவிகேந ஸமஷ்டிவ்யஷ்டிரூபேண ஹைரண்யகர்பேண ப்ராணாத்மநைவ ஏதத்விபுத்வமாம்நாயதே, ந ஆத்யாத்மிகேந; அபி ச ‘ஸமஃ ப்லுஷிணா’ இத்யாதிநா ஸாம்யவசநேந ப்ரதிப்ராணிவர்திநஃ ப்ராணஸ்ய பரிச்சேத ஏவ ப்ரதர்ஷ்யதே; தஸ்மாததோஷஃ||
———————————————————-
ஜ்யோதிராத்யதிகரணம்||2.4.14||–ஜ்யோதிராத்யதிஷ்டாநஂ து ததாமநநாத்||2.4.14||–

தே புநஃ ப்ரகரிதாஃ ப்ராணாஃ கிஂ ஸ்வமஹிம்நைவ ஸ்வஸ்மை ஸ்வஸ்மை கார்யாய ப்ரபவந்தி, ஆஹோஸ்வித்தேவதாதிஷ்டிதாஃ ப்ரபவந்தி இதி விசார்யதே. தத்ர ப்ராப்தஂ தாவத் — யதாஸ்வஂ கார்யஷக்தியோகாத் ஸ்வமஹிம்நைவ ப்ராணாஃ ப்ரவர்தேரந்நிதி; அபி ச தேவதாதிஷ்டிதாநாஂ ப்ராணாநாஂ ப்ரவரித்தாவப்யுகம்யமாநாயாஂ தாஸாமேவாதிஷ்டாத்ரீணாஂ தேவதாநாஂ போக்தரித்வப்ரஸங்காத் ஷாரீரஸ்ய போக்தரித்வஂ ப்ரலீயேத; அதஃ ஸ்வமஹிம்நைவ ஏஷாஂ ப்ரவரித்திரிதி; ஏவஂ ப்ராப்தே, இதமுச்யதே — ஜ்யோதிராத்யதிஷ்டாநஂ து — இதி. து-ஷப்தேந பூர்வபக்ஷோ வ்யாவர்த்யதே. ஜ்யோதிராதிபிரக்ந்யாத்யபிமாநிநீபிர்தேவதாபிரதிஷ்டிதஂ வாகாதிகரணஜாதஂ ஸ்வகார்யேஷு ப்ரவர்தத இதி ப்ரதிஜாநீதே. ஹேதுஂ ச வ்யாசஷ்டே — ததாமநநாதிதி; ததா ஹி ஆமநந்தி — ‘அக்நிர்வாக்பூத்வா முகஂ ப்ராவிஷத்’ இத்யாதி; அக்நேஷ்சாயஂ வாக்பாவோ முகப்ரவேஷஷ்ச தேவதாத்மநா அதிஷ்டாதரித்வமங்கீகரித்ய உச்யதே; ந ஹி தேவதாஸஂபந்தஂ ப்ரத்யாக்யாய அக்நேஃ வாசி முகே வா கஷ்சித்விஷேஷஸஂபந்தோ தரிஷ்யதே; ததா ‘வாயுஃ ப்ராணோ பூத்வா நாஸிகே ப்ராவிஷத்’ இத்யேவமாத்யபி யோஜயிதவ்யம். ததா அந்யத்ராபி ‘வாகேவ ப்ரஹ்மணஷ்சதுர்தஃ பாதஃ ஸோக்நிநா ஜ்யோதிஷா பாதி ச தபதி ச’ இத்யேவமாதிநா வாகாதீநாம் அக்ந்யாதிஜ்யோதிஷ்ட்வாதிவசநேந ஏதமேவார்தஂ த்ரடயதி. ‘ஸ வை வாசமேவ ப்ரதமாமத்யவஹத்ஸா யதா மரித்யுமத்யமுச்யத ஸோக்நிரபவத்’ இதி ச ஏவமாதிநா வாகாதீநாமக்ந்யாதிபாவாபத்திவசநேந ஏதமேவார்தஂ த்யோதயதி. ஸர்வத்ர ச அத்யாத்மாதிதைவதவிபாகேந வாகாத்யக்ந்யாத்யநுக்ரமணம் அநயைவ ப்ரத்யாஸத்த்யா பவதி. ஸ்மரிதாவபி — -‘வாகத்யாத்மமிதி ப்ராஹுர்ப்ராஹ்மணாஸ்தத்த்வதர்ஷிநஃ. வக்தவ்யமதிபூதஂ து வஹ்நிஸ்தத்ராதிதைவதம்’ இத்யாதிநா வாகாதீநாமக்ந்யாதிதேவதாதிஷ்டிதத்வஂ ஸப்ரபஞ்சஂ ப்ரதர்ஷிதம். யதுக்தம் — ஸ்வகார்யஷக்தியோகாத்ஸ்வமஹிம்நைவ ப்ராணாஃ ப்ரவர்தேரந்நிதி, ததயுக்தம், ஷக்தாநாமபி ஷகடாதீநாமநடுஹாத்யதிஷ்டிதாநாஂ ப்ரவரித்திதர்ஷநாத்; உபயதோபபத்தௌ ச ஆகமாத் வாகாதீநாஂ தேவதாதிஷ்டிதத்வமேவ நிஷ்சீயதே||

யதப்யுக்தம் — தேவதாநாமேவாதிஷ்டாத்ரீணாஂ போக்தரித்வப்ரஸங்கஃ, ந ஷாரீரஸ்யேதி, தத்பரிஹ்ரியதே —
———————————————————
ப்ராணவதா ஷப்தாத்||2.4.15||

ஸதீஷ்வபி ப்ராணாநாமதிஷ்டாத்ரீஷு தேவதாஸு ப்ராணவதா கார்யகரணஸஂகாதஸ்வாமிநா ஷாரீரேணைவ ஏஷாஂ ப்ராணாநாஂ ஸஂபந்தஃ ஷ்ருதேரவகம்யதே; ததா ஹி ஷ்ருதிஃ — ‘அத யத்ரைததாகாஷமநுவிஷண்ணஂ சக்ஷுஃ ஸ சாக்ஷுஷஃ புருஷோ தர்ஷநாய சக்ஷுரத யோ வேதேதஂ ஜிக்ராணீதி ஸ ஆத்மா கந்தாய க்ராணம்’ இத்யேவஂஜாதீயகா ஷாரீரேணைவ ப்ராணாநாஂ ஸஂபந்தஂ ஷ்ராவயதி. அபி ச அநேகத்வாத்ப்ரதிகரணமதிஷ்டாத்ரீணாஂ தேவதாநாஂ ந போக்தரித்வம் அஸ்மிந் ஷரீரேவகல்பதே; ஏகோ ஹ்யயமஸ்மிந் ஷரீரே ஷாரீரோ போக்தா ப்ரதிஸஂதாநாதிஸஂபவாதவகம்யதே||
———————————————————-
தஸ்ய ச நித்யத்வாத்||2.4.16||

தஸ்ய ச ஷாரீரஸ்யாஸ்மிந் ஷரீரே போக்தரித்வேந நித்யத்வம் — புண்யபாபோபலேபஸஂபவாத் ஸுகதுஃகோபபோகஸஂபவாச்ச, ந தேவதாநாம்; தா ஹி பரஸ்மிந்நைஷ்வர்யே பதேவதிஷ்டமாநா ந ஹீநேஸ்மிந் ஷரீரே போக்தரித்வஂ ப்ரதிலப்துமர்ஹந்தி; ஷ்ருதிஷ்ச பவதி — ‘புண்யமேவாமுஂ கச்சதி ந ஹ வை தேவாந்பாபஂ கச்சதி’ இதி. ஷாரீரேணைவ ச நித்யஃ ப்ராணாநாஂ ஸஂபந்தஃ, உத்க்ராந்த்யாதிஷு ததநுவரித்திதர்ஷநாத் — ‘தமுத்க்ராமந்தஂ ப்ராணோநூத்க்ராமதி ப்ராணமநூத்க்ராமந்தஂ ஸர்வே ப்ராணா அநூத்க்ராமந்தி’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஃ. தஸ்மாத் ஸதீஷ்வபி கரணாநாஂ நியந்த்ரீஷு தேவதாஸு ந ஷாரீரஸ்ய போக்தரித்வமபகச்சதி; கரணபக்ஷஸ்யைவ ஹி தேவதா, ந போக்தரிபக்ஷஸ்யேதி||
———————————————————–
இந்த்ரியாதிகரணம்||2.4.17||–த இந்த்ரியாணி தத்வ்யபதேஷாதந்யத்ர ஷ்ரேஷ்டாத்||2.4.17||

முக்யஷ்சைகஃ இதரே சைகாதஷ ப்ராணா அநுக்ராந்தாஃ; தத்ரேதம பரஂ ஸஂதிஹ்யதே — கிஂ முக்யஸ்யைவ ப்ராணஸ்ய வரித்திபேதா இதரே ப்ராணாஃ, ஆஹோஸ்வித் தத்த்வாந்தராணீதி. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம் — முக்யஸ்யைவேதரே வரித்திபேதா இதி; குதஃ? ஷ்ருதேஃ; ததா ஹி ஷ்ருதிஃ முக்யமிதராஂஷ்ச ப்ராணாந்ஸஂநிதாப்ய, முக்யாத்மதாமிதரேஷாஂ க்யாபயதி — ‘ஹந்தாஸ்யைவ ஸர்வே ரூபமஸாமேதி த ஏதஸ்யைவ ஸர்வே ரூபமபவந்’ இதி; ப்ராணைகஷப்தத்வாச்ச ஏகத்வாத்யவஸாயஃ; இதரதா ஹ்யந்யாய்யமநேகார்தத்வஂ ப்ராணஷப்தஸ்ய ப்ரஸஜ்யேத, ஏகத்ர வா முக்யஸ்யேதரத்ர லாக்ஷணிகத்வமாபத்யேத. தஸ்மாத்யதைகஸ்யைவ ப்ராணஸ்ய ப்ராணாத்யாஃ பஞ்ச வரித்தயஃ, ஏவஂ வாகாத்யா அப்யேகாதஷேதி; ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — தத்த்வாந்தராண்யேவ ப்ராணாத்வாகாதீநீதி; குதஃ? வ்யபதேஷபேதாத்; கோயஂ வ்யபதேஷபேதஃ? தே ப்ரகரிதாஃ ப்ராணாஃ, ஷ்ரேஷ்டஂ வர்ஜயித்வா அவஷிஷ்டா ஏகாதஷேந்த்ரியாணீத்யுச்யந்தே, ஷ்ருதாவேவஂ வ்யபதேஷபேததர்ஷநாத் — ‘ஏதஸ்மாஜ்ஜாயதே ப்ராணோ மநஃ ஸர்வேந்த்ரியாணி ச இதி ஹ்யேவஂஜாதீயகேஷு ப்ரதேஷேஷு பரிதக் ப்ராணோ வ்யபதிஷ்யதே, பரிதக்ச இந்த்ரியாணி. நநு மநஸோப்யேவஂ ஸதி வர்ஜநம் இந்த்ரியத்வேந, ப்ராணவத், ஸ்யாத் — ‘மநஃ ஸர்வேந்த்ரியாணி ச’ இதி பரிதக்வ்யபதேஷதர்ஷநாத்; ஸத்யமேதத் — ஸ்மரிதௌ து ஏகாதஷேந்த்ரியாணீதி மநோபி இந்த்ரியத்வேந ஷ்ரோத்ராதிவத் ஸஂகரிஹ்யதே; ப்ராணஸ்ய து இந்த்ரியத்வஂ ந ஷ்ருதௌ ஸ்மரிதௌ வா ப்ரஸித்தமஸ்தி. வ்யபதேஷபேதஷ்சாயஂ தத்த்வபேதபக்ஷே உபபத்யதே; தத்த்வைகத்வே து, ஸ ஏவைகஃ ஸந் ப்ராண இந்த்ரியவ்யபதேஷஂ லபதே ந லபதே ச — இதி விப்ரதிஷித்தம். தஸ்மாத்தத்த்வாந்தரபூதா முக்யாதிதரே||

குதஷ்ச தத்த்வாந்தரபூதாஃ? —
—————————————————————
பேதஷ்ருதேஃ||2.4.18||

பேதேந வாகாதிப்யஃ ப்ராணஃ ஸர்வத்ர ஷ்ரூயதே — ‘தே ஹ வாசமூசுஃ’ இத்யுபக்ரம்ய, வாகாதீநஸுரபாப்மவித்வஸ்தாநுபந்யஸ்ய, உபஸஂஹரித்ய வாகாதிப்ரகரணம், ‘அத ஹேமமாஸந்யஂ ப்ராணமூசுஃ’ இத்யஸுரவித்வஂஸிநோ முக்யஸ்ய ப்ராணஸ்ய பரிதகுபக்ரமணாத். ததா ‘மநோ வாசஂ ப்ராணஂ தாந்யாத்மநேகுருத’ இத்யேவமாத்யா அபி பேதஷ்ருதய உதாஹர்தவ்யாஃ. தஸ்மாதபி தத்த்வாந்தரபூதா முக்யாதிதரே||

குதஷ்ச தத்த்வாந்தரபூதாஃ? —
————————————————————–
வைலக்ஷண்யாச்ச||2.4.19||

வைலக்ஷண்யஂ ச பவதி, முக்யஸ்ய இதரேஷாஂ ச — ஸுப்தேஷு வாகாதிஷு முக்ய ஏகோ ஜாகர்தி; ஸ ஏவ ச ஏகோ மரித்யுநா அநாப்தஃ, ஆப்தாஸ்த்விதரே, தஸ்யைவ ச ஸ்தித்யுத்க்ராந்திப்யாஂ தேஹதாரணபதநஹேதுத்வம், ந இந்த்ரியாணாம்; விஷயாலோசநஹேதுத்வஂ ச இந்த்ரியாணாம், ந ப்ராணஸ்ய — இத்யேவஂஜாதீயகோ பூயா்லக்ஷணபேதஃ ப்ராணேந்த்ரியாணாம்; தஸ்மாதப்யேஷாஂ தத்த்வாந்தரபாவஸித்திஃ. யதுக்தம் — ‘த ஏதஸ்யைவ ஸர்வே ரூபமபவந்’ இதி ஷ்ருதேஃ ப்ராண ஏவேந்த்ரியாணீதி, ததயுக்தம், தத்ராபி பௌர்வாபர்யாலோசநாத்பேதப்ரதீதேஃ; ததா ஹி — ‘வதிஷ்யாம்யேவாஹமிதி வாக்தத்ரே’ இதி வாகாதீநீந்த்ரியாண்யநுக்ரம்ய, ‘தாநி மரித்யுஃ ஷ்ரமோ பூத்வோபயேமே தஸ்மாச்ச்ராம்யத்யேவ வாக் ‘ இதி ச ஷ்ரமரூபேண மரித்யுநா க்ரஸ்தத்வஂ வாகாதீநாமபிதாய, ‘அதேமமேவ நாப்நோத்யோயஂ மத்யமஃ ப்ராணஃ’ இதி பரிதக் ப்ராணஂ மரித்யுநா அநபிபூதஂ தமநுக்ராமதி; ‘அயஂ வை நஃ ஷ்ரேஷ்டஃ’ இதி ச ஷ்ரேஷ்டதாமஸ்யாவதாரயதி, தஸ்மாத் ததவிரோதேந, வாகாதிஷு பரிஸ்பந்தலாபஸ்ய ப்ராணாயத்தத்வம் — தத்ரூபபவநஂ வாகாதீநாம் — இதி மந்தவ்யம், ந து தாதாத்ம்யம். அத ஏவ ச ப்ராணஷப்தஸ்யேந்த்ரியேஷு லாக்ஷணிகத்வஸித்திஃ; ததா ச ஷ்ருதிஃ — ‘த ஏதஸ்யைவ ஸர்வே ரூபமபவந். தஸ்மாதேத ஏதேநாக்யாயந்தே ப்ராணாஃ’ இதி முக்யப்ராணவிஷயஸ்யைவ ப்ராணஷப்தஸ்யேந்த்ரியேஷு லாக்ஷணிகீஂ வரித்திஂ தர்ஷயதி. தஸ்மாத்தத்த்வாந்தராணி ப்ராணாத் வாகாதீநி இந்த்ரியாணீதி||
———————————————————
ஸஂஜ்ஞாமூர்திக்லரிப்த்யதிகரணம்||2.4.20||–ஸஂஜ்ஞாமூர்திக்லரிப்திஸ்து த்ரிவரித்குர்வத உபதேஷாத்||2.4.20||–

ஸத்ப்ரக்ரியாயாஂ தேஜோபந்நாநாஂ ஸரிஷ்டிமபிதாயோபதிஷ்யதே — ‘ஸேயஂ தேவதைக்ஷத ஹந்தாஹமிமாஸ்திஸ்ரோ தேவதா அநேந ஜீவேநாத்மநாநுப்ரவிஷ்ய நாமரூபே வ்யாகரவாணீதி. தாஸாஂ த்ரிவரிதஂ த்ரிவரிதமேகைகாஂ கரவாணீதி’ தத்ர ஸஂஷயஃ — கிஂ ஜீவகர்தரிகமிதஂ நாமரூபவ்யாகரணம், ஆஹோஸ்வித்பரமேஷ்வரகர்தரிகமிதி. தத்ர ப்ராப்தஂ தாவத் — ஜீவகர்தரிகமேவேதஂ நாமரூபவ்யாகரணமிதி; குதஃ? ‘அநேந ஜீவேநாத்மநா’ இதி விஷேஷணாத் — யதா லோகே ‘சாரேணாஹஂ பரஸைந்யமநுப்ரவிஷ்ய ஸஂகலயாநி ‘ இத்யேவஂஜாதீயகே ப்ரயோகே, சாரகர்தரிகமேவ ஸத் ஸைந்யஸஂகலநஂ ஹேதுகர்தரித்வாத் ராஜா ஆத்மந்யத்யாரோபயதி ஸஂகலயாநீத்யுத்தமபுருஷப்ரயோகேண; ஏவஂ ஜீவகர்தரிகமேவ ஸத் நாமரூபவ்யாகரணஂ ஹேதுகர்தரித்வாத் தேவதா ஆத்மந்யத்யாரோபயதி வ்யாகரவாணீத்யுத்தமபுருஷப்ரயோகேண. அபி ச டித்தடவித்தாதிஷு நாமஸு கடஷராவாதிஷு ச ரூபேஷு ஜீவஸ்யைவ வ்யாகர்தரித்வஂ தரிஷ்டம். தஸ்மாஜ்ஜீவகர்தரிகமேவேதஂ நாமரூபவ்யாகரணமித்யேவஂ ப்ராப்தே —

அபிதத்தே — ஸஂஜ்ஞாமூர்திக்லரிப்திஸ்த்விதி. து-ஷப்தேந பக்ஷஂ வ்யாவர்தயதி. ஸஂஜ்ஞாமூர்திக்லரிப்திரிதி — நாமரூபவ்யாக்ரியேத்யேதத்; த்ரிவரித்குர்வத இதி பரமேஷ்வரஂ லக்ஷயதி, த்ரிவரித்கரணே தஸ்ய நிரபவாதகர்தரித்வநிர்தேஷாத் — யேயஂ ஸஂஜ்ஞாக்லரிப்திஃ மூர்திக்லரிப்திஷ்ச, அக்நிஃ ஆதித்யஃ சந்த்ரமாஃ வித்யுதிதி, ததா குஷகாஷபலாஷாதிஷு பஷுமரிகமநுஷ்யாதிஷு ச, ப்ரத்யாகரிதி ப்ரதிவ்யக்தி ச அநேகப்ரகாரா, ஸா கலு பரமேஷ்வரஸ்யைவ தேஜோபந்நாநாஂ நிர்மாதுஃ கரிதிர்பவிதுமர்ஹதி; குதஃ? உபதேஷாத்; ததா ஹி — ‘ஸேயஂ தேவதா’ இத்யுபக்ரம்ய ‘வ்யாகரவாணி’ இத்யுத்தமபுருஷப்ரயோகேண பரஸ்யைவ ப்ரஹ்மணோ வ்யாகர்தரித்வமிஹோபதிஷ்யதே. நநு ‘ஜீவேந’ இதி விஷேஷணாத் ஜீவகரிர்தரிகத்வஂ வ்யாகரணஸ்யாத்யவஸிதம் — நைததேவம்; ‘ஜீவேந’ இத்யேதத் ‘அநுப்ரவிஷ்ய’ இத்யநேந ஸஂபத்யதே, ஆநந்தர்யாத்; ந ‘வ்யாகரவாணி’ இத்யநேந — தேந ஹி ஸஂபந்தே ‘வ்யாகரவாணி’ இத்யயஂ தேவதாவிஷய உத்தமபுருஷ ஔபசாரிகஃ கல்ப்யேத; ந ச கிரிநதீஸமுத்ராதிஷு நாநாவிதேஷு நாமரூபேஷு அநீஷ்வரஸ்ய ஜீவஸ்ய வ்யாகரணஸாமர்த்யமஸ்தி; யேஷ்வபி ச அஸ்தி ஸாமர்த்யம், தேஷ்வபி பரமேஷ்வராயத்தமேவ தத்; ந ச ஜீவோ நாம பரமேஷ்வராதத்யந்தபிந்நஃ — சார இவ ராஜ்ஞஃ, ‘ஆத்மநா’ இதி விஷேஷணாத், உபாதிமாத்ரநிபந்தநத்வாச்ச ஜீவபாவஸ்ய; தேந தத்கரிதமபி நாமரூபவ்யாகரணஂ பரமேஷ்வரகரிதமேவ பவதி; பரமேஷ்வர ஏவ ச நாமரூபயோர்வ்யாகர்தேதி ஸர்வோபநிஷத்ஸித்தாந்தஃ, ‘ஆகாஷோ ஹ வை நாம நாமரூபயோர்நிர்வஹிதா’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஃ; தஸ்மாத் பரமேஷ்வரஸ்யைவ த்ரிவரித்குர்வதஃ கர்ம நாமரூபவ்யாகரணம். த்ரிவரித்கரணபூர்வகமேவேதம் இஹ நாமரூபவ்யாகரணஂ விவக்ஷ்யதே, ப்ரத்யேகஂ நாமரூபவ்யாகரணஸ்ய தேஜோபந்நோத்பத்திவசநேநைவோக்தத்வாத்; தச்ச த்ரிவரித்கரணமக்ந்யாதித்யசந்த்ரவித்யுத்ஸு ஷ்ருதிர்தர்ஷயதி — ‘யதக்நே ரோஹிதஂ ரூபஂ தேஜஸஸ்தத்ரூபஂ யச்சுக்லஂ ததபாஂ யத்கரிஷ்ணஂ ததந்நஸ்ய’ இத்யாதிநா; தத்ராக்நிரிதி இதஂ ரூபஂ வ்யாக்ரியதே, ஸதி ச ரூபவ்யாகரணே விஷயப்ரதிலம்பாதக்நிரிதி இதஂ நாம வ்யாக்ரியதே;
ஏவமேவாதித்யசந்த்ரவித்யுத்ஸ்வபி த்ரஷ்டவ்யம். அநேந ச அக்ந்யாத்யுதாஹரணேந பௌமாம்பஸதைஜஸேஷு த்ரிஷ்வபி த்ரவ்யேஷ்வவிஷேஷேண த்ரிவரித்கரணமுக்தஂ பவதி, உபக்ரமோபஸஂஹாரயோஃ ஸாதாரணத்வாத்; ததா ஹி — அவிஷேஷேணைவ உபக்ரமஃ — ‘இமாஸ்திஸ்ரோ தேவதாஸ்த்ரிவரித்ித்ரவரிதேகைகா பவதி’ இதி, அவிஷேஷேணைவ ச உபஸஂஹாரஃ — ‘யது ரோஹிதமிவாபூதிதி தேஜஸஸ்தத்ரூபம்’ இத்யேவமாதிஃ, ‘யத்வவிஜ்ஞாதமிவாபூதித்யேதாஸாமேவ தேவதாநாஂ ஸமாஸஃ’ இத்யேவமந்தஃ||

தாஸாஂ திஸரிணாஂ தேவதாநாம், பஹிஸ்த்ரிவரித்கரிதாநாஂ ஸதீநாம், அத்யாத்மமபரஂ த்ரிவரித்கரணமுக்தம் — ‘இமாஸ்திஸ்ரோ தேவதாஃ புருஷஂ ப்ராப்ய த்ரிவரித்ித்ரவரிதேகைகா பவதி’ இதி; ததிதாநீம் ஆசார்யோ யதாஷ்ருத்யேவோபதர்ஷயதி, ஆஷங்கிதஂ கஂசித்தோஷஂ பரிஹரிஷ்யந் —
———————————————————
மாஂஸாதி பௌமஂ யதாஷப்தமிதரயோஷ்ச||2.4.21||

பூமேஸ்த்ரிவரித்கரிதாயாஃ புருஷேணோபபுஜ்யமாநாயா மாஂஸாதிகார்யஂ யதாஷப்தஂ நிஷ்பத்யதே; ததா ஹி ஷ்ருதிஃ — ‘அந்நமஷிதஂ த்ரேதா விதீயதே தஸ்ய யஃ ஸ்தவிஷ்டோ தாதுஸ்தத்புரீஷஂ பவதி யோ மத்யமஸ்தந்மாஂஸஂ யோணிஷ்டஸ்தந்மநஃ’ இதி; த்ரிவரித்கரிதா பூமிரேவைஷா வ்ரீஹியவாத்யந்நரூபேண அத்யத இத்யபிப்ராயஃ; தஸ்யாஷ்ச ஸ்தவிஷ்டஂ ரூபஂ புரீஷபாவேந பஹிர்நிர்கச்சதி; மத்யமமத்யாத்மஂ மாஂஸஂ வர்தயதி; அணிஷ்டஂ து மநஃ. ஏவமிதரயோரப்தேஜஸோர்யதாஷப்தஂ கார்யமவகந்தவ்யம் — மூத்ரஂ லோஹிதஂ ப்ராணஷ்ச அபாஂ கார்யம், அஸ்தி மஜ்ஜா வாக் தேஜஸஃ — இதி||

அத்ராஹ — யதி ஸர்வமேவ த்ரிவரித்கரிதஂ பூதபௌதிகம், அவிஷேஷஷ்ருதேஃ — ‘தாஸாஂ த்ரிவரிதஂ த்ரிவரிதமேகைகாமகரோத்’ இதி, கிஂகரிதஸ்தர்ஹ்யயஂ விஷேஷவ்யபதேஷஃ — இதஂ தேஜஃ, இமா ஆபஃ, இதமந்நம் இதி? ததா அத்யாத்மம் — இதமந்நஸ்யாஷிதஸ்ய கார்யஂ மாஂஸாதி, இதமபாஂ பீதாநாஂ கார்யஂ லோஹிதாதி, இதஂ தேஜஸோஷிதஸ்ய கார்யமஸ்த்யாதி இதி? அத்ரோச்யதே —
———————————————————-
வைஷேஷ்யாத்து தத்வாதஸ்தத்வாதஃ||2.4.22||

து-ஷப்தேந சோதிதஂ தோஷமபநுததி; விஷேஷஸ்ய பாவோ வைஷேஷ்யம், பூயஸ்த்வமிதி யாவத்; ஸத்யபி த்ரிவரித்கரணே க்வசித்கஸ்யசித்பூததாதோர்பூயஸ்த்வமுபலப்யதே — அக்நேஸ்தேஜோபூயஸ்த்வம், உதகஸ்யாப்பூயஸ்த்வம், பரிதிவ்யா அந்நபூயஸ்த்வம் இதி. வ்யவஹாரப்ரஸித்த்யர்தஂ சேதஂ த்ரிவரித்கரணம்; வ்யவஹாரஷ்ச த்ரிவரித்கரிதரஜ்ஜுவதேகத்வாபத்தௌ ஸத்யாம், ந பேதேந பூதத்ரயகோசரோ லோகஸ்ய ப்ரஸித்யேத். தஸ்மாத்ஸத்யபி த்ரிவரித்கரணே வைஷேஷ்யாதேவ தேஜோபந்நவிஷேஷவாதோ பூதபௌதிகவிஷய உபபத்யதே. ‘தத்வாதஸ்தத்வாதஃ’ இதி பதாப்யாஸஃ அத்யாயபரிஸமாப்திஂ த்யோதயதி||

இதி ஷ்ரீமத்பரமஹஂஸபரிவ்ராஜகாசார்யஸ்ய ஷ்ரீகோவிந்தபகவத்பூஜ்யபாதஷிஷ்யஸ்ய ஷ்ரீமச்சஂகரபகவதஃ கரிதௌ
ஷாரீரகமீமாஂஸாஸூத்ரபாஷ்யே த்விதீயோத்யாயஃ||
———————————————————-

ஸ்ரீ கோயில் கந்தாடை அப்பன் ஸ்வாமிகள் திருவடிகளே சரணம் .
ஸ்ரீ பெரிய பெருமாள் பெரிய பிராட்டியார் ஆண்டாள் ஆழ்வார் எம்பெருமானார் ஜீவர் திருவடிகளே சரணம் .

முன்னுரை –

வேதாந்தேஷு தத்ர தத்ர பிந்நப்ரஸ்தாநா உத்பத்திஷ்ருதய உபலப்யந்தே; கேசிதாகாஷஸ்யோத்பத்திமாமநந்தி, கேசிந்ந; ததா கேசித்வாயோருத்பத்திமாமநந்தி, கேசிந்ந; ஏவஂ ஜீவஸ்ய ப்ராணாநாஂ ச; ஏவமேவ க்ரமாதித்வாரகோபி விப்ரதிஷேதஃ ஷ்ருத்யந்தரேஷூபலக்ஷ்யதே; விப்ரதிஷேதாச்ச பரபக்ஷாணாமநபேக்ஷிதத்வஂ ஸ்தாபிதம்; தத்வத்ஸ்வபக்ஷஸ்யாபி விப்ரதிஷேதாதேவாநபேக்ஷிதத்வமாஷங்க்யேத — இத்யதஃ ஸர்வவேதாந்தகதஸரிஷ்டிஷ்ருத்யர்தநிர்மலத்வாய பரஃ ப்ரபஞ்ச ஆரப்யதே; ததர்தநிர்மலத்வே ச பலஂ யதோக்தாஷங்காநிவரித்திரேவ. தத்ர ப்ரதமஂ தாவதாகாஷமாஷ்ரித்ய சிந்த்யதே —
—————————–
வியததிகரணம்||2.3.1||–ந வியதஷ்ருதேஃ || 2.3.1 ||-

கிமஸ்யாகாஷஸ்யோத்பத்திரஸ்தி, உத நாஸ்தீதி. தத்ர தாவத்ப்ரதிபத்யதே — ந வியதஷ்ருதேரிதி; ந கல்வாகாஷமுத்பத்யதே; கஸ்மாத்? அஷ்ருதேஃ — ந ஹ்யஸ்யோத்பத்திப்ரகரணே ஷ்ரவணமஸ்தி; சாந்தோக்யே ஹி ‘ஸதேவ ஸோம்யேதமக்ர ஆஸீதேகமேவாத்விதீயம்’ இதி ஸச்சப்தவாச்யஂ ப்ரஹ்ம ப்ரகரித்ய, ‘ததைக்ஷத’ ‘தத்தேஜோஸரிஜத’ இதி ச பஞ்சாநாஂ மஹாபூதாநாஂ மத்யமஂ தேஜ ஆதி கரித்வா த்ரயாணாஂ தேஜோபந்நாநாமுத்பத்திஃ ஷ்ராவ்யதே; ஷ்ருதிஷ்ச நஃ ப்ரமாணமதீந்த்ரியார்தவிஜ்ஞாநோத்பத்தௌ; ந ச அத்ர ஷ்ருதிரஸ்த்யாகாஷஸ்யோத்பத்திப்ரதிபாதிநீ; தஸ்மாந்நாகாஷஸ்யோத்பத்திரிதி||
————————–
அஸ்தி து||2.3.2||

து-ஷப்தஃ பக்ஷாந்தரபரிக்ரஹே; மா நாமாகாஷஸ்ய சாந்தோக்யே பூதுத்பத்திஃ; ஷ்ருத்யந்தரே த்வஸ்தி; தைத்திரீயகா ஹி ஸமாமநந்தி — ‘ஸத்யஂ ஜ்ஞாநமநந்தஂ ப்ரஹ்ம’ இதி ப்ரகரித்ய, ‘தஸ்மாத்வா ஏதஸ்மாதாத்மந ஆகாஷஃ ஸஂபூதஃ’ இதி. ததஷ்ச ஷ்ருத்யோர்விப்ரதிஷேதஃ — க்வசித்தேஜஃப்ரமுகா ஸரிஷ்டிஃ, க்வசிதாகாஷப்ரமுகேதி. நந்வேகவாக்யதா அநயோஃ ஷ்ருத்யோர்யுக்தா; ஸத்யஂ ஸா யுக்தா, ந து ஸா அவகந்துஂ ஷக்யதே; குதஃ? ‘தத்தேஜோஸரிஜத’ இதி ஸகரிச்ச்ருதஸ்ய ஸ்ரஷ்டுஃ ஸ்ரஷ்டவ்யத்வயேந ஸஂபந்தாநுபபத்தேஃ — ‘தத்தேஜோஸரிஜத’ ‘ததாகாஷமஸரிஜத’ இதி. நநு ஸகரிச்ச்ருதஸ்யாபி கர்துஃ கர்தவ்யத்வயேந ஸஂபந்தோ தரிஷ்யதே — யதா ஸஃ ஸூபஂ பக்த்வா ஓதநஂ பசதீதி, ஏவஂ ததாகாஷஂ ஸரிஷ்ட்வா தத்தேஜோஸரிஜத இதி யோஜயிஷ்யாமி; நைவஂ யுஜ்யதே; ப்ரதமஜத்வஂ ஹி சாந்தோக்யே தேஜஸோவகம்யதே; தைத்திரீயகே ச ஆகாஷஸ்ய; ந ச உபயோஃ ப்ரதமஜத்வஂ ஸஂபவதி; ஏதேந இதரஷ்ருத்யக்ஷரவிரோதோபி வ்யாக்யாதஃ — ‘தஸ்மாத்வா ஏதஸ்மாதாத்மந ஆகாஷஃ ஸஂபூதஃ’ இத்யத்ராபி — தஸ்மாதாகாஷஃ ஸஂபூதஃ, தஸ்மாத்தேஜஃ ஸஂபூதம் — இதி ஸகரிச்ச்ருதஸ்யாபாதாநஸ்ய ஸஂபவநஸ்ய ச வியத்தேஜோப்யாஂ யுகபத்ஸஂபந்தாநுபபத்தேஃ, ‘வாயோரக்நிஃ’ இதி ச பரிதகாம்நாநாத்||

அஸ்மிந்விப்ரதிஷேதே கஷ்சிதாஹ —
——————————————
கோண்யஸம்பவாத்||2.3.3||

நாஸ்தி வியத உத்பத்திஃ, அஷ்ருதேரேவ. யா த்விதரா வியதுத்பத்திவாதிநீ ஷ்ருதிருதாஹரிதா, ஸா கௌணீ பவிதுமர்ஹதி; கஸ்மாத்? அஸஂபவாத். ந ஹ்யாகாஷஸ்யோத்பத்திஃ ஸஂபாவயிதுஂ ஷக்யா, ஷ்ரீமத்கணபுகபிப்ராயாநுஸாரிபு ஜீவத்ஸு; தே ஹி காரணஸாமக்ர்யஸஂபவாதாகாஷஸ்யோத்பத்திஂ வாரயந்தி; ஸமவாய்யஸமவாயிநிமித்தகாரணேப்யோ ஹி கில ஸர்வமுத்பத்யமாநஂ ஸமுத்பத்யதே; த்ரவ்யஸ்ய சைகஜாதீயகமநேகஂ ச த்ரவ்யஂ ஸமவாயிகாரணஂ பவதி; ந சாகாஷஸ்யைகஜாதீயகமநேகஂ ச த்ரவ்யமாரம்பகமஸ்தி; யஸ்மிந்ஸமவாயிகாரணே ஸதி, அஸமவாயிகாரணே ச தத்ஸஂயோகே, ஆகாஷ உத்பத்யேத; ததபாவாத்து ததநுக்ரஹப்ரவரித்தஂ நிமித்தகாரணஂ தூராபேதமேவ ஆகாஷஸ்ய பவதி. உத்பத்திமதாஂ ச தேஜஃப்ரபரிதீநாஂ
பூர்வோத்தரகாலயோர்விஷேஷஃ ஸஂபாவ்யதே — ப்ராகுத்பத்தேஃ ப்ரகாஷாதிகார்யஂ ந பபூவ, பஷ்சாச்ச பவதீதி; ஆகாஷஸ்ய புநர்ந பூர்வோத்தரகாலயோர்விஷேஷஃ ஸஂபாவயிதுஂ ஷக்யதே; கிஂ ஹி ப்ராகுத்பத்தேரநவகாஷமஸுஷிரமச்சித்ரஂ பபூவேதி ஷக்யதேத்யவஸாதும்? பரிதிவ்யாதிவைதர்ம்யாச்ச விபுத்வாதிலக்ஷணாத் ஆகாஷஸ்ய அஜத்வஸித்திஃ. தஸ்மாத்யதா லோகே — ஆகாஷஂ குரு, ஆகாஷோ ஜாதஃ- இத்யேவஂஜாதீயகோ கௌணஃ ப்ரயோகோ பவதி, யதா ச-கடாகாஷஃ, கரகாகாஷஃ கரிஹாகாஷஃ — இத்யேகஸ்யாப்யாகாஷஸ்ய ஏவஂஜாதீயகோ பேதவ்யபதேஷோ கௌணோ பவதி — வேதேபி ‘ஆரண்யாநாகாஷேஷ்வாலபேரந்’ இதி; ஏவமுத்பத்திஷ்ருதிரபி கௌணீ த்ரஷ்டவ்யா||
———————————————-
ஷப்தாச்ச||2.3.4||

ஷப்தஃ கல்வப்யாகாஷஸ்ய அஜத்வஂ க்யாபயதி, யத ஆஹ — ‘வாயுஷ்சாந்தரிக்ஷஂ சைததமரிதம்’ இதி; ந ஹ்யமரிதஸ்யோத்பத்திருபபத்யதே; ‘ஆகாஷவத்ஸர்வகதஷ்ச நித்யஃ’ இதி ச ஆகாஷேந ப்ரஹ்ம ஸர்வகதத்வநித்யத்வாப்யாஂ தர்மாப்யாமுபமிமாநஃ ஆகாஷஸ்யாபி தௌ தர்மௌ ஸூசயதி; ந ச தாதரிஷஸ்யோத்பத்திருபபத்யதே. ‘ஸ யதாநந்தோயமாகாஷ ஏவமநந்த ஆத்மா வேதிதவ்யஃ’ இதி ச உதாஹரண் — -‘ஆகாஷஷரீரஂ ப்ரஹ்ம’ ‘ஆகாஷ ஆத்மா’ இதி ச. ந ஹ்யாகாஷஸ்யோத்பத்திமத்த்வே ப்ரஹ்மணஸ்தேந விஷேஷணஂ ஸஂபவதி — நீலேநேவோத்பலஸ்ய. தஸ்மாந்நித்யமேவாகாஷேந ஸாதாரணஂ ப்ரஹ்மேதி கம்யதே||
—————————————
ஸ்யாச்சைகஸ்ய ப்ரஹ்மஷப்தவத்||2.3.5||

இதஂ பதோத்தரஂ ஸூத்ரம். ஸ்யாதேதத். கதஂ புநரேகஸ்ய ஸஂபூதஷப்தஸ்ய ‘தஸ்மாத்வா ஏதஸ்மாதாத்மந ஆகாஷஃ ஸஂபூதஃ’ இத்யஸ்மிந்நதிகாரே பரேஷு தேஜஃப்ரபரிதிஷ்வநுவர்தமாநஸ்ய முக்யத்வஂ ஸஂபவதி, ஆகாஷே ச கௌணத்வமிதி. அத உத்தரமுச்யதே — ஸ்யாச்சைகஸ்யாபி ஸஂபூதஷப்தஸ்ய விஷயவிஷேஷவஷாத்கௌணோ முக்யஷ்ச ப்ரயோகஃ — ப்ரஹ்மஷப்தவத்; யதைகஸ்யாபி ப்ரஹ்மஷப்தஸ்ய ‘தபஸா ப்ரஹ்ம விஜிஜ்ஞாஸஸ்வ தபோ ப்ரஹ்ம’ இத்யஸ்மிந்நதிகாரேந்நாதிஷு கௌணஃ ப்ரயோகஃ, ஆநந்தே ச முக்யஃ; யதா ச தபஸி ப்ரஹ்மவிஜ்ஞாநஸாதநே ப்ரஹ்மஷப்தோ பக்த்யா ப்ரயுஜ்யதே, அஞ்ஜஸா து விஜ்ஞேயே ப்ரஹ்மணி — தத்வத். கதஂ புநரநுத்பத்தௌ நபஸஃ ‘ஏகமேவாத்விதீயம்’ இதீயஂ ப்ரதிஜ்ஞா ஸமர்த்யதே? நநு நபஸா த்விதீயேந ஸத்விதீயஂ ப்ரஹ்ம ப்ராப்நோதி; கதஂ ச ப்ரஹ்மணி விதிதே ஸர்வஂ விதிதஂ ஸ்யாதிதி, ததுச்யதே — ‘ஏகமேவ’ இதி தாவத்ஸ்வகார்யாபேக்ஷயோபபத்யதே; யதா லோகே கஷ்சித்கும்பகாரகுலே பூர்வேத்யுர்மரித்தண்டசக்ராதீநி ச உபலப்ய அபரேத்யுஷ்ச நாநாவிதாந்யமத்ராணி ப்ரஸாரிதாந்யுபலப்ய ப்ரூயாத் — ‘மரிதேவைகாகிநீ பூர்வேத்யுராஸீத்’ இதி, ஸ ச தயாவதாரணயா மரித்கார்யஜாதமேவ பூர்வேத்யுர்நாஸீதித்யபிப்ரேயாத், ந தண்டசக்ராதி — தத்வதத்விதீயஷ்ருதிரதிஷ்டாத்ரந்தரஂ வாரயதி — யதா மரிதோமத்ரப்ரகரிதேஃ கும்பகாரோதிஷ்டாதா தரிஷ்யதே, நைவஂ ப்ரஹ்மணோ ஜகத்ப்ரகரிதேரந்யோதிஷ்டாதா அஸ்தீதி. ந ச நபஸாபி த்விதீயேந ஸத்விதீயஂ ப்ரஹ்ம ப்ரஸஜ்யதே; லக்ஷணாந்யத்வநிமித்தஂ ஹி நாநாத்வம்; ந ச ப்ராகுத்பத்தேர்ப்ரஹ்மநபஸோர்லக்ஷணாந்யத்வமஸ்தி — க்ஷீரோதகயோரிவ ஸஂஸரிஷ்டயோஃ — வ்யாபித்வாமூர்தத்வாதிதர்மஸாமாந்யாத்; ஸர்ககாலே து ப்ரஹ்ம ஜகதுத்பாதயிதுஂ யததே, ஸ்திமிதமிதரத்திஷ்டதி, தேநாந்யத்வமவஸீயதே; ததா ச ‘ஆகாஷஷரீரஂ ப்ரஹ்ம’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யோபி ப்ரஹ்மாகாஷயோரபேதோபசாரஸித்திஃ; அத ஏவ ச ப்ரஹ்மவிஜ்ஞாநேந ஸர்வவிஜ்ஞாநஸித்திஃ; அபி ச ஸர்வஂ கார்யமுத்பத்யமாநமாகாஷேநாவ்யதிரிக்ததேஷகாலமேவோத்பத்யதே, ப்ரஹ்மணா ச அவ்யதிரிக்ததேஷகாலமேவாகாஷஂ பவதீதி — அதோ ப்ரஹ்மணா தத்கார்யேண ச விஜ்ஞாதேந ஸஹவிஜ்ஞாதமேவாகாஷஂ பவதி — யதா க்ஷீரபூர்ணே கடே கதிசிதப்பிந்தவஃ ப்ரக்ஷிப்தாஃ ஸந்தஃ க்ஷீரக்ரஹணேநைவ கரிஹீதா பவந்தி; ந ஹி க்ஷீரக்ரஹணாதப்பிந்துக்ரஹணஂ பரிஷிஷ்யதே; ஏவஂ ப்ரஹ்மணா தத்கார்யைஷ்சாவ்யதிரிக்ததேஷகாலத்வாத் கரிஹீதமேவ ப்ரஹ்மக்ரஹணேந நபோ பவதி. தஸ்மாத்பாக்தஂ நபஸஃ ஸஂபவஷ்ரவணமிதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, இதமாஹ —
————————————————————
ப்ரதிஜ்ஞாஹாநிரவ்யதிரேகாச்சப்தேப்யஃ||2.3.6||

‘யேநாஷ்ருத்்ருதஂ பவத்யமதஂ மதமவிஜ்ஞாதஂ விஜ்ஞாதம்’ இதி, ‘ஆத்மநி கல்வரே தரிஷ்டே ஷ்ருதே மதே விஜ்ஞாதே இதஂ ஸர்வஂ விதிதம்’ இதி, ‘கஸ்மிந்நு பகவோ விஜ்ஞாதே ஸர்வமிதஂ விஜ்ஞாதஂ பவதி’ இதி, ‘ந காசந மத்பஹிர்தா வித்யாஸ்தி’ இதி சைவஂரூபா ப்ரதிவேதாந்தஂ ப்ரதிஜ்ஞா விஜ்ஞாயதே; தஸ்யாஃ ப்ரதிஜ்ஞாயா ஏவமஹாநிரநுபரோதஃ ஸ்யாத், யத்யவ்யதிரேகஃ கரித்ஸ்நஸ்ய வஸ்துஜாதஸ்ய விஜ்ஞேயாத்ப்ரஹ்மணஃ ஸ்யாத்; வ்யதிரேகே ஹி ஸதி ஏகவிஜ்ஞாநாநேந ஸர்வஂ விஜ்ஞாயத இதீயஂ ப்ரதிஜ்ஞா ஹீயேத. ஸ சாவ்யதிரேக ஏவமுபபத்யதே, யதி கரித்ஸ்நஂ வஸ்துஜாதமேகஸ்மாத்ப்ரஹ்மண உத்பத்யேத. ஷப்தேப்யஷ்ச ப்ரகரிதிவிகாராவ்யதிரேகந்யாயேநைவ ப்ரதிஜ்ஞாஸித்திரவகம்யதே; ததா ஹி — ‘யேநாஷ்ருத்்ருதஂ பவதி’ இதி ப்ரதிஜ்ஞாய, மரிதாதிதரிஷ்டாந்தைஃ கார்யகாரணாபேதப்ரதிபாதநபரைஃ ப்ரதிஜ்ஞைஷா ஸமர்த்யதே; தத்ஸாதநாயைவ சோத்தரே ஷப்தாஃ — ‘ஸதேவ ஸோம்யேதமக்ர ஆஸீதேகமேவாத்விதீயம்’ ‘ததைக்ஷத’ ‘தத்தேஜோஸரிஜத’ இத்யேவஂ கார்யஜாதஂ ப்ரஹ்மணஃ ப்ரதர்ஷ்ய, அவ்யதிரேகஂ ப்ரதர்ஷயந்தி — ‘ஐததாத்ம்யமித்ர்வம்’ இத்யாரப்ய ஆ ப்ரபாடகபரிஸமாப்தேஃ; தத்யத்யாகாஷஂ ந ப்ரஹ்மகார்யஂ ஸ்யாத், ந ப்ரஹ்மணி விஜ்ஞாதே ஆகாஷஂ விஜ்ஞாயேத; ததஷ்ச ப்ரதிஜ்ஞாஹாநிஃ ஸ்யாத்; ந ச ப்ரதிஜ்ஞாஹாந்யா வேதஸ்யாப்ராமாண்யஂ யுக்தஂ கர்தும். ததா ஹி ப்ரதிவேதாந்தஂ தே தே ஷப்தாஸ்தேந தேந தரிஷ்டாந்தேந தாமேவ ப்ரதிஜ்ஞாஂ ஜ்ஞாபயந்தி — ‘இதஂ ஸர்வஂ யதயமாத்மா ‘ ‘ப்ரஹ்மைவேதமமரிதஂ புரஸ்தாத்’ இத்யேவமாதயஃ; தஸ்மாஜ்ஜ்வலநாதிவதேவ ககநமப்யுத்பத்யதே||

யதுக்தம் — அஷ்ருதேர்ந வியதுத்பத்யத இதி, ததயுக்தம், வியதுத்பத்திவிஷயஷ்ருத்யந்தரஸ்ய தர்ஷிதத்வாத் — ‘தஸ்மாத்வா ஏதஸ்மாதாத்மந ஆகாஷஃ ஸஂபூதஃ’ இதி. ஸத்யஂ தர்ஷிதம், விருத்தஂ து ‘தத்தேஜோஸரிஜத’ இத்யநேந ஷ்ருத்யந்தரேண; ந, ஏகவாக்யத்வாத்ஸர்வஷ்ருதீநாம். பவத்வேகவாக்யத்வமவிருத்தாநாம்; இஹ து விரோத உக்தஃ — ஸகரிச்ச்ருதஸ்ய ஸ்ரஷ்டுஃ ஸ்ரஷ்டவ்யத்வயஸஂபந்தாஸஂபவாத்த்வயோஷ்ச ப்ரதமஜத்வாஸஂபவாத்விகல்பாஸஂபவாச்சேதி — நைஷ தோஷஃ, தேஜஃஸர்கஸ்ய தைத்திரீயகே தரிதீயத்வஷ்ரவணாத் — ‘தஸ்மாத்வா ஏதஸ்மாதாத்மந ஆகாஷஃ ஸஂபூதஃ, ஆகாஷாத்வாயுஃ, வாயோரக்நிஃ’ இதி; அஷக்யா ஹீயஂ ஷ்ருதிரந்யதா பரிணேதும்; ஷக்யா து பரிணேதுஂ சாந்தோக்யஷ்ருதிஃ — ததாகாஷஂ வாயுஂ ச ஸரிஷ்ட்வா ‘தத்தேஜோஸரிஜத ‘ இதி; ந ஹீயஂ ஷ்ருதிஸ்தேஜோஜநிப்ரதாநா ஸதீ ஷ்ருத்யந்தரப்ரஸித்தாமாகாஷஸ்யோத்பத்திஂ வாரயிதுஂ ஷக்நோதி, ஏகஸ்ய வாக்யஸ்ய வ்யாபாரத்வயாஸஂபவாத்; ஸ்ரஷ்டா த்வேகோபி க்ரமேணாநேகஂ ஸ்ரஷ்டவ்யஂ ஸரிஜேத் — இத்யேகவாக்யத்வகல்பநாயாஂ ஸஂபவந்த்யாஂ ந விருத்தார்தத்வேந ஷ்ருதிர்ஹாதவ்யா; ந சாஸ்மாபிஃ ஸகரிச்ச்ருதஸ்ய ஸ்ரஷ்டுஃ ஸ்ரஷ்டவ்யத்வயஸஂபந்தோபிப்ரேயதே, ஷ்ருத்யந்தரவஷேந ஸ்ரஷ்டவ்யாந்தரோபஸஂக்ரஹாத்; யதா ச ‘ஸர்வஂ கல்விதஂ ப்ரஹ்ம தஜ்ஜலாந்’ இத்யத்ர ஸாக்ஷாதேவ ஸர்வஸ்ய வஸ்துஜாதஸ்ய ப்ரஹ்மஜத்வஂ ஷ்ரூயமாணஂ ந ப்ரதேஷாந்தரவிஹிதஂ தேஜஃப்ரமுகமுத்பத்திக்ரமஂ வாரயதி, ஏவஂ தேஜஸோபி ப்ரஹ்மஜத்வஂ ஷ்ரூயமாணஂ ந ஷ்ருத்யந்தரவிஹிதஂ நபஃப்ரமுகமுத்பத்திக்ரமஂ வாரயிதுமர்ஹதி. நநு ஷமவிதாநார்தமேதத்வாக்யம் — ‘தஜ்ஜலாநிதி ஷாந்த உபாஸீத’ இதி ஷ்ருதேஃ; நைதத்ஸரிஷ்டிவாக்யம்; தஸ்மாதேதந்ந ப்ரதேஷாந்தரப்ரஸித்தஂ க்ரமமநுரோத்துமர்ஹதீதி; ‘தத்தேஜோஸரிஜத’ இத்யேதத்ஸரிஷ்டிவாக்யம்; தஸ்மாதத்ர யதாஷ்ருதி க்ரமோ க்ரஹீதவ்ய இதி. நேத்யுச்யதே; ந ஹி தேஜஃப்ராதம்யாநுரோதேந ஷ்ருத்யந்தரப்ரஸித்தோ வியத்பதார்தஃ பரித்யக்தவ்யோ பவதி, பதார்ததர்மத்வாத்க்ரமஸ்ய; அபி ச ‘தத்தேஜோஸரிஜத’ இதி நாத்ர க்ரமஸ்ய வாசகஃ கஷ்சிச்சப்தோஸ்தி; அர்தாத்து க்ரமோ கம்யதே; ஸ ச ‘வாயோரக்நிஃ’ இத்யநேந ஷ்ருத்யந்தரப்ரஸித்தேந க்ரமேண நிவார்யதே; விகல்பஸமுச்சயௌ து வியத்தேஜஸோஃ ப்ரதமஜத்வவிஷயாவஸஂபவாநப்யுபகமாப்யாஂ நிவாரிதோ; தஸ்மாந்நாஸ்தி ஷ்ருத்யோர்விப்ரதிஷேதஃ. அபி ச சாந்தோக்யே ‘யேநாஷ்ருதஂ ஷ்ருதஂ பவதி’ இத்யேதாஂ ப்ரதிஜ்ஞாஂ வாக்யோபக்ரமே ஷ்ருதாஂ ஸமர்தயிதுமஸமாம்நாதமபி வியத் உத்பத்தாவுபஸஂக்யாதவ்யம்; கிமங்க புநஸ்தைத்திரீயகே ஸமாம்நாதஂ நபோ ந ஸஂகரிஹ்யதே. யச்சோக்தம் — ஆகாஷஸ்ய ஸர்வேணாநந்யதேஷகாலத்வாத்ப்ரஹ்மணா தத்கார்யைஷ்ச ஸஹ விதிதமேவ தத்பவதி; அதோ ந ப்ரதிஜ்ஞா ஹீயதே; ந ச ‘ஏகமேவாத்விதீயம்’ இதி ஷ்ருதிகோபோ பவதி, க்ஷீரோதகவத்ப்ரஹ்மநபஸோரவ்யதிரேகோபபத்தேரிதி. அத்ரோச்யதே — ந க்ஷீரோதகந்யாயேநேதமேகவிஜ்ஞாநேந ஸர்வவிஜ்ஞாநஂ நேதவ்யம்; மரிதாதிதரிஷ்டாந்தப்ரணயநாத்தி ப்ரகரிதிவிகாரந்யாயேநைவேதஂ ஸர்வவிஜ்ஞாநஂ நேதவ்யமிதி கம்யதே; க்ஷீரோதகந்யாயேந ச ஸர்வவிஜ்ஞாநஂ கல்ப்யமாநஂ ந ஸம்யக்விஜ்ஞாநஂ ஸ்யாத்; ந ஹி க்ஷீரஜ்ஞாநகரிஹீதஸ்யோதகஸ்ய ஸம்யக்விஜ்ஞாநகரிஹீதத்வமஸ்தி; ந ச வேதஸ்ய புருஷாணாமிவ மாயாலீகவஞ்சநாதிபிரர்தாவதாரணமுபபத்யதே; ஸாவதாரணா சேயம் ‘ஏகமேவாத்விதீயம்’ இதி ஷ்ருதிஃ க்ஷீரோதகந்யாயேந நீயமாநா பீட்யேத. ந ச ஸ்வகார்யாபேக்ஷயேதஂ வஸ்த்வேகதேஷவிஷயஂ ஸர்வவிஜ்ஞாநமேவாத்விதீயதாவதாரணஂ சேதி ந்யாய்யம், மரிதாதிஷ்வபி ஹி தத்ஸஂபவாத் — ந ததபூர்வவதுபந்யஸிதவ்யஂ பவதி — ‘ஷ்வேதகேதோ யந்நு ஸோம்யேதஂ மஹாமநா அநூசாநமாநீ ஸ்தப்தோஸ்யுத தமாதேஷமப்ராக்ஷ்யஃ யேநாஷ்ருதஂ ஷ்ருதஂ பவதி’ இத்யாதிநா. தஸ்மாதஷேஷவஸ்துவிஷயமேவேதஂ ஸர்வவிஜ்ஞாநஂ ஸர்வஸ்ய ப்ரஹ்மகார்யதாபேக்ஷயோபந்யஸ்யத இதி த்ரஷ்டவ்யம்||

யத்புநரேததுக்தம் — அஸஂபவாத்கௌணீ ககநஸ்யோத்பத்திஷ்ருதிரிதி, அத்ர ப்ரூமஃ —
—————————————
யாவத்விகாரஂ து விபாகோ லோகவத்||2.3.7||

து-ஷப்தோஸஂபவாஷங்காவ்யாவரித்த்யர்தஃ. ந கல்வாகாஷோத்பத்தாவஸஂபவாஷங்கா கர்தவ்யா; யதோ யாவத்கிஂசித்விகாரஜாதஂ தரிஷ்யதே — கடகடிகோதஞ்சநாதி வா, கடககேயூரகுண்டலாதி வா, ஸூசீநாராசநிஸ்த்ரிஂஷாதி வா — தாவாநேவ விபாகோ லோகே லக்ஷ்யதே; ந த்வவிகரிதஂ கிஂசித்குதஷ்சித்விபக்தமுபலப்யதே; விபாகஷ்சாகாஷஸ்ய பரிதிவ்யாதிப்யோவகம்யதே; தஸ்மாத்ஸோபி விகாரோ பவிதுமர்ஹதி. ஏதேந திக்காலமநஃபரமாண்வாதீநாஂ கார்யத்வஂ வ்யாக்யாதம். நந்வாத்மாப்யாகாஷாதிப்யோ விபக்த இதி தஸ்யாபி கார்யத்வஂ கடாதிவத்ப்ராப்நோதி; ந, ஆத்மந ஆகாஷஃ ஸஂபூதஃ’ இதி ஷ்ருதேஃ; யதி ஹ்யாத்மாபி விகாரஃ ஸ்யாத், தஸ்மாத்பரமந்யந்ந ஷ்ருதமித்யாகாஷாதி ஸர்வஂ கார்யஂ நிராத்மகமாத்மநஃ கார்யத்வே ஸ்யாத்; ததா ச ஷூந்யவாதஃ ப்ரஸஜ்யேத; ஆத்மத்வாச்சாத்மநோ நிராகரணஷங்காநுபபத்திஃ ந ஹ்யாத்மாகந்துகஃ கஸ்யசித், ஸ்வயஂஸித்தத்வாத்; ந ஹ்யாத்மா ஆத்மநஃ ப்ரமாணமபேக்ஷ்ய ஸித்யதி; தஸ்ய ஹி ப்ரத்யக்ஷாதீநி ப்ரமாணாந்யஸித்தப்ரமேயஸித்தயே உபாதீயந்தே; ந ஹ்யாகாஷாதயஃ பதார்தாஃ ப்ரமாணநிரபேக்ஷாஃ ஸ்வயஂ ஸித்தாஃ கேநசிதப்யுபகம்யந்தே; ஆத்மா து ப்ரமாணாதிவ்யவஹாராஷ்ரயத்வாத்ப்ராகேவ ப்ரமாணாதிவ்யவஹாராத்ஸித்யதி; ந சேதரிஷஸ்ய நிராகரணஂ ஸஂபவதி; ஆகந்துகஂ ஹி வஸ்து நிராக்ரியதே, ந ஸ்வரூபம்; ய ஏவ ஹி நிராகர்தா ததேவ தஸ்ய ஸ்வரூபம்; ந ஹ்யக்நேரௌஷ்ண்யமக்நிநா நிராக்ரியதே; ததா அஹமேவேதாநீஂ ஜாநாமி வர்தமாநஂ வஸ்து, அஹமேவாதீதமதீததரஂ சாஜ்ஞாஸிஷம், அஹமேவாநாகதமநாகததரஂ ச ஜ்ஞாஸ்யாமி, இத்யதீதாநாகதவர்தமாநபாவேநாந்யதாபவத்யபி ஜ்ஞாதவ்யே ந ஜ்ஞாதுரந்யதாபாவோஸ்தி, ஸர்வதா வர்தமாநஸ்வபாவத்வாத்; ததா பஸ்மீபவத்யபி தேஹே நாத்மந உச்சேதஃ; வர்தமாநஸ்வபாவாதந்யஸ்வபாவத்வஂ வா ந ஸஂபாவயிதுஂ ஷக்யம்; ஏவமப்ரத்யாக்யேயஸ்வபாவத்வாதகார்யத்வமாத்மாநஃ, கார்யத்வஂ ச ஆகாஷஸ்ய||

யத்தூக்தஂ ஸமாநஜாதீயமநேகஂ காரணத்ரவ்யஂ வ்யோம்நோ நாஸ்தீதி, தத்ப்ரத்யுச்யதே — ந தாவத்ஸமாநஜாதீயமேவாரபதே, ந பிந்நஜாதீயமிதி நியமோஸ்தி; ந ஹி தந்தூநாஂ தத்ஸஂயோகாநாஂ ச ஸமாநஜாதீயத்வமஸ்தி, த்ரவ்யகுணத்வாப்யுபகமாத்; ந ச நிமித்தகாரணாநாமபி துரீவேமாதீநாஂ ஸமாநஜாதீயத்வநியமோஸ்தி. ஸ்யாதேதத் — ஸமவாயிகாரணவிஷய ஏவ ஸமாநஜாதீயத்வாப்யுபகமஃ, ந காரணாந்தரவிஷய இதி; ததப்யநைகாந்திகம்; ஸூத்ரகோவாலைர்ஹ்யநேகஜாதீயைரேகா ரஜ்ஜுஃ ஸரிஜ்யமாநா தரிஷ்யதே; ததா ஸூத்ரைரூர்ணாதிபிஷ்ச விசித்ராந்கம்பலாந்விதந்வதே; ஸத்த்வத்ரவ்யத்வாத்யபேக்ஷயா வா ஸமாநஜாதீயத்வே கல்ப்யமாநே நியமாநர்தக்யம், ஸர்வஸ்ய ஸர்வேண ஸமாநஜாதீயகத்வாத். நாப்யநேகமேவாரபதே, நைகம் — இதி நியமோஸ்தி; அணுமநஸோராத்யகர்மாரம்பாப்யுபகமாத். ஏகைகோ ஹி பரமாணுர்மநஷ்சாத்யஂ கர்மாரபதே, ந த்ரவ்யாந்தரைஃ ஸஂஹத்ய — இத்யப்யுபகம்யதே. த்ரவ்யாரம்ப ஏவாநேகாரம்பகத்வநியம இதி சேத், ந; பரிணாமாப்யுபகமாத். பவேதேஷ நியமஃ — யதி ஸஂயோகஸசிவஂ த்ரவ்யஂ த்ரவ்யாந்தரஸ்யாரம்பகமப்யுபகம்யேத; ததேவ து த்ரவ்யஂ விஷேஷவதவஸ்தாந்தரமாபத்யமாநஂ கார்யஂ நாமாப்யுபகம்யதே; தச்ச க்வசிதநேகஂ பரிணமதே மரித்பீஜாதி, அங்குராதிபாவேந; க்வசிதேகஂ பரிணமதே க்ஷீராதி, தத்யாதிபாவேந; நேஷ்வரஷாஸநமிதி — அநேகமேவ காரணஂ கார்யஂ ஜநயதீதி. அதஃ ஷ்ருதிப்ராமாண்யாதேகஸ்மாத்ப்ரஹ்மண ஆகாஷாதிமஹாபூதோத்பத்திக்ரமேண ஜகஜ்ஜாதமிதி நிஷ்சீயதே; ததா சோக்தம் — ‘உபஸஂஹாரதர்ஷநாந்நேதி சேந்ந க்ஷீரவத்தி’ இதி||

யச்சோக்தம் ஆகாஷஸ்யோத்பத்தௌ ந பூர்வோத்தரகாலயோர்விஷேஷஃ ஸஂபாவயிதுஂ ஷக்யத இதி, ததயுக்தம்; யேநைவ விஷேஷேண பரிதிவ்யாதிப்யோ வ்யதிரிச்யமாநஂ நபஃ ஸ்வரூபவதிதாநீமத்யவஸீயதே, ஸ ஏவ விஷேஷஃ ப்ராகுத்பத்தேர்நாஸீதிதி கம்யதே; யதா ச ப்ரஹ்ம ந ஸ்தூலாதிபிஃ பரிதிவ்யாதிஸ்வபாவைஃ ஸ்வபாவவத் — ‘அஸ்தூலமநணு’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஃ, ஏவமாகாஷஸ்வபாவேநாபி ந ஸ்வபாவவதநாகாஷமிதி ஷ்ருதேரவகம்யதே; தஸ்மாத்ப்ராகுத்பத்தேரநாகாஷமிதி ஸ்திதம். யதப்யுக்தஂ பரிதிவ்யாதிவைதர்ம்யாதாகாஷஸ்யாஜத்வமிதி, ததப்யஸத், ஷ்ருதிவிரோதே ஸத்யுத்பத்த்யஸஂபவாநுமாநஸ்யாபாஸத்வோபபத்தேஃ, உத்பத்த்யநுமாநஸ்ய ச தர்ஷிதத்வாத்; அநித்யமாகாஷம், அநித்யகுணாஷ்ரயத்வாத், கடாதிவதித்யாதிப்ரயோகஸஂபவாச்ச; ஆத்மந்யநைகாந்திகமிதி சேத், ந; தஸ்யௌபநிஷதஂ ப்ரத்யநித்யகுணாஷ்ரயத்வாஸித்தேஃ; விபுத்வாதீநாஂ ச ஆகாஷஸ்யோத்பத்திவாதிநஂ ப்ரத்யஸித்தத்வாத். யச்சோக்தமேதத் — ஷப்தாச்சேதி — தத்ராமரிதத்வஷ்ருதிஸ்தாவத்வியதி ‘அமரிதா திவௌகஸஃ’ இதிவத்த்ரஷ்டவ்யா; உத்பத்திப்ரலயயோருபபாதிதத்வாத்; ‘ஆகாஷவத்ஸர்வகதஷ்ச நித்யஃ’ இத்யபி
ப்ரஸித்தமஹத்த்வேநாகாஷோபமாநஂ க்ரியதே நிரதிஷயமஹத்த்வாய, ந ஆகாஷஸமத்வாய — யதா ‘இஷுரிவ ஸவிதா தாவதி’ இதி க்ஷிப்ரகதித்வாயோச்யதே, ந இஷுதுல்யகதித்வாய — தத்வத்; ஏதேநாநந்தத்வோபமாநஷ்ருதிர்வ்யாக்யாதா; ‘ஜ்யாயாநாகாஷாத்’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஷ்ச ப்ரஹ்மணஃ ஸகாஷாதாகாஷஸ்யோநபரிமாணத்வஸித்திஃ ‘ந தஸ்ய ப்ரதிமாஸ்தி’ இதி ச ப்ரஹ்மணோநுபமாநத்வஂ தர்ஷயதி; ‘அதோந்யதார்தம்’ இதி ச ப்ரஹ்மணோந்யேஷாமாகாஷாதீநாமார்தத்வஂ தர்ஷயதி. தபஸி ப்ரஹ்மஷப்தவதாகாஷஸ்ய ஜந்மஷ்ருதேர்கௌணத்வமித்யேததாகாஷஸஂபவஷ்ருத்யநுமாநாப்யாஂ பரிஹரிதம். தஸ்மாத்ப்ரஹ்மகார்யஂ வியதிதி ஸித்தம்||
———————————————
மாதரிஷ்வாதிகரணம்||2.3.8||–ஏதேந மாதரிஷ்வா வ்யாக்யாதஃ||2.3.8||

அதிதேஷோயம். ஏதேந வியத்வ்யாக்யாநேந மாதரிஷ்வாபி வியதாஷ்ரயோ வாயுர்வ்யாக்யாதஃ. தத்ராப்யேதே யதாயோகஂ பக்ஷா ரசயிதவ்யாஃ — ந வாயுருத்பத்யதே, சந்தோகாநாமுத்பத்திப்ரகரணேநாம்நாநாதித்யேகஃ பக்ஷஃ, அஸ்தி து தைத்திரீயாணாமுத்பத்திப்ரகரணே ஆம்நாநம் ‘ஆகாஷாத்வாயுஃ’ — இதி பக்ஷாந்தரம்; ததஷ்ச ஷ்ருத்யோர்விப்ரதிஷேதே ஸதி கௌணீ வாயோருத்பத்திஷ்ருதிஃ, அஸஂபவாத் இத்யபரோபிப்ராயஃ; அஸஂபவஷ்ச ‘ஸைஷாநஸ்தமிதா தேவதா யத்வாயுஃ’ இத்யஸ்தமயப்ரதிஷேதாதமரிதத்வாதிஷ்ரவணாச்ச. ப்ரதிஜ்ஞாநுபரோதாத்யாவத்விகாரஂ ச விபாகாப்யுபகமாதுத்பத்யதே வாயுரிதி ஸித்தாந்தஃ. அஸ்தமயப்ரதிஷேதோபரவித்யாவிஷய ஆபேக்ஷிகஃ, அக்ந்யாதீநாமிவ வாயோரஸ்தமயாபாவாத். கரிதப்ரதிவிதாநஂ ச அமரிதத்வாதிஷ்ரவணம். நநு வாயோராகாஷஸ்ய ச துல்யயோருத்பத்திப்ரகரணே ஷ்ரவணாஷ்ரவணயோரேகமேவாதிகரணமுபயவிஷயமஸ்து கிமதிதேஷேநாஸதி விஷேஷ இதி, உச்யதே — ஸத்யமேவமேதத்; ததாபி மந்ததியாஂ ஷப்தமாத்ரகரிதாஷங்காநிவரித்த்யர்தோயமதிதேஷஃ க்ரியதே — ஸஂவர்கவித்யாதிஷு ஹ்யுபாஸ்யத வாயோர்மஹாபாகத்வஷ்ரவணாத் அஸ்தமயப்ரதிஷேதாதிப்யஷ்ச பவதி நித்யத்வாஷங்கா கஸ்யசிதிதி||
————————————————————
அஸஂபவாதிகரணம்||2.3.9||–அஸம்பவஸ்து ஸதோநுபபத்தேஃ||2.3.9||-

வியத்பவநயோரஸஂபாவ்யமாநஜந்மநோரப்யுத்பத்திமுபஷ்ருத்ய, ப்ரஹ்மணோபி பவேத்குதஷ்சிதுத்பத்திரிதி ஸ்யாத்கஸ்யசிந்மதிஃ; ததா விகாரேப்ய ஏவாகாஷாதிப்ய உத்தரேஷாஂ விகாராணாமுத்பத்திமுபஷ்ருத்ய, ஆகாஷஸ்யாபி விகாராதேவ ப்ரஹ்மண உத்பத்திரிதி கஷ்சிந்மந்யேத; தாமாஷங்காமபநேதுமிதஂ ஸூத்ரம் — அஸஂபவஸ்த்விதி. ந கலு ப்ரஹ்மணஃ ஸதாத்மகஸ்ய குதஷ்சிதந்யதஃ ஸஂபவ உத்பத்திராஷங்கிதவ்யா; கஸ்மாத்? அநுபபத்தேஃ. ஸந்மாத்ரஂ ஹி ப்ரஹ்ம; ந தஸ்ய ஸந்மாத்ராதேவோத்பத்திஃ ஸஂபவதி, அஸத்யதிஷயே ப்ரகரிதிவிகாரபாவாநுபபத்தேஃ; நாபி ஸத்விஷேஷாத், தரிஷ்டவிபர்யயாத் — ஸாமாந்யாத்விஷேஷா உத்பத்யமாநா தரிஷ்யந்தே, மரிதாதேர்கடாதயஃ, ந து விஷேஷேப்யஃ ஸாமாந்யம்; நாப்யஸதஃ, நிராத்மகத்வாத்; ‘கதமஸதஃ ஸஜ்ஜாயேத’ இதி ச ஆக்ஷேபஷ்ரவணாத். ‘ஸ காரணஂ கரணாதிபாதிபோ ந சாஸ்ய கஷ்சிஜ்ஜநிதா ந சாதிபஃ’ இதி ச ப்ரஹ்மணோ ஜநயிதாரஂ வாரயதி. வியத்பவநயோஃ புநருத்பத்திஃ ப்ரதர்ஷிதா, ந து ப்ரஹ்மணஃ ஸா அஸ்தீதி வைஷம்யம். ந ச விகாரேப்யோ விகாராந்தரோத்பத்திதர்ஷநாத்ப்ரஹ்மணோபி விகாரத்வஂ பவிதுமர்ஹதி, மூலப்ரகரித்யநப்யுபகமேநவஸ்தாப்ரஸங்காத்; யா மூலப்ரகரிதிரப்யுபகம்யதே, ததேவ ச நோ ப்ரஹ்மேத்யவிரோதஃ||
———————————————————
தேஜோதிகரணம்||2.3.10||–தேஜோதஸ்ததாஹ்யாஹ||2.3.10||

சாந்தோக்யே ஸந்மூலத்வஂ தேஜஸஃ ஷ்ராவிதம், தைத்திரீயகே து வாயுமூலத்வம்; தத்ர தேஜோயோநிஂ ப்ரதி ஷ்ருதிவிப்ரதிபத்தௌ ஸத்யாம், ப்ராப்தஂ தாவத்ப்ரஹ்மயோநிகஂ தேஜ இதி. குதஃ? ‘ஸதேவ’ இத்யுபக்ரம்ய ‘தத்தேஜோஸரிஜத’ இத்யுபதேஷாத்; ஸர்வவிஜ்ஞாநப்ரதிஜ்ஞாயாஷ்ச, ப்ரஹ்மப்ரபவத்வே ஸர்வஸ்ய, ஸஂபவாத்; ‘தஜ்ஜலாந்’ இதி ச அவிஷேஷஷ்ருதேஃ; ‘ஏதஸ்மாஜ்ஜாயதே ப்ராணஃ’ இதி ச உபக்ரம்ய ஷ்ருத்யந்தரே ஸர்வஸ்யாவிஷேஷேண ப்ரஹ்மஜத்வோபதேஷாத்; தைத்திரீயகே ச ‘ஸ தபஸ்தப்த்வா. இதஂ ஸர்வமஸரிஜத. யதிதஂ கிஂச’ இத்யவிஷேஷஷ்ரவணாத்; தஸ்மாத் — ‘வாயோரக்நிஃ’ இதி க்ரமோபதேஷோ த்ரஷ்டவ்யஃ — வாயோரநந்தரமக்நிஃ ஸஂபூத இதி —

ஏவஂ ப்ராப்தே, உச்யதே — தேஜஃ அதஃ மாதரிஷ்வநஃ ஜாயத இதி; கஸ்மாத்? ததா ஹ்யாஹ — ‘வாயோரக்நிஃ’ இதி.
அவ்யவஹிதே ஹி தேஜஸோ ப்ரஹ்மஜத்வே ஸதி, அஸதி வாயுஜத்வே ‘வாயோரக்நிஃ’ இதீயஂ ஷ்ருதிஃ கதர்திதா ஸ்யாத். நநு க்ரமார்தைஷா பவிஷ்யதீத்யுக்தம்; நேதி ப்ரூமஃ — ‘தஸ்மாத்வா ஏதஸ்மாதாத்மந ஆகாஷஃ ஸஂபூதஃ’ இதி புரஸ்தாத் ஸஂபவத்யபாதாநஸ்ய ஆத்மநஃ பஞ்சமீநிர்தேஷாத், தஸ்யைவ ச ஸஂபவதேரிஹாதிகாராத், பரஸ்தாதபி தததிகாரே ‘பரிதிவ்யா ஓஷதயஃ’ இத்யபாதாநபஞ்சமீதர்ஷநாத், ‘வாயோரக்நிஃ ‘ இத்யபாதாநபஞ்சம்யேவைஷேதி கம்யதே; அபி ச, வாயோரூர்த்வமக்நிஃ ஸஂபூதஃ — இதி கல்ப்யஃ உபபதார்தயோகஃ, க்லரிப்தஸ்து காரகார்தயோகஃ — வாயோரக்நிஃ ஸஂபூதஃ இதி; தஸ்மாதேஷா ஷ்ருதிர்வாயுயோநித்வஂ தேஜஸோவகமயதி. நந்விதராபி ஷ்ருதிர்ப்ரஹ்மயோநித்வஂ தேஜஸோவகமயதி — ‘தத்தேஜோஸரிஜத’ இதி; ந, தஸ்யாஃ பாரஂபர்யஜத்வேப்யவிரோதாத்; யதாபி ஹ்யாகாஷஂ வாயுஂ ச ஸரிஷ்ட்வா வாயுபாவாபந்நஂ ப்ரஹ்ம தேஜோஸரிஜதேதி கல்ப்யதே, ததாபி ப்ரஹ்மஜத்வஂ தேஜஸோ ந விருத்யதே, யதா — தஸ்யாஃ ஷ்ரரிதம், தஸ்யா ததி, தஸ்யா ஆமிக்ஷேத்யாதி; தர்ஷயதி ச ப்ரஹ்மணோ விகாராத்மநாவஸ்தாநம் — ‘ததாத்மாந்்வயமகுருத ‘ இதி; ததா ச ஈஷ்வரஸ்மரணஂ பவதி — ‘புத்திர்ஜ்ஞாநமஸஂமோஹஃ ‘ இத்யாத்யநுக்ரம்ய ‘பவந்தி பாவா பூதாநாஂ மத்த ஏவ பரிதக்விதாஃ’ இதி. யத்யபி புத்த்யாதயஃ ஸ்வகாரணேப்யஃ ப்ரத்யக்ஷஂ பவந்தோ தரிஷ்யந்தே, ததாபி ஸர்வஸ்ய பாவஜாதஸ்ய ஸாக்ஷாத்ப்ரணாட்யா வா ஈஷ்வரவஂஷ்யத்வாத்; ஏதேநாக்ரமஸரிஷ்டிவாதிந்யஃ ஷ்ருதயோ வ்யாக்யாதாஃ, தாஸாஂ ஸர்வதோபபத்தேஃ, க்ரமவத்ஸரிஷ்டிவாதிநீநாஂ த்வந்யதாநுபபத்தேஃ. ப்ரதிஜ்ஞாபி ஸத்வஂஷ்யத்வமாத்ரமபேக்ஷதே, ந அவ்யவஹிதஜந்யத்வம் — இத்யவிரோதஃ||
———————————————–
அபதிகரணம்||2.3.11||–ஆபஃ||2.3.11||–

‘அதஸ்ததா ஹ்யாஹ’ இத்யநுவர்ததே; ஆபஃ, அதஃ தேஜஸஃ, ஜாயந்தே; கஸ்மாத்? ததா ஹ்யாஹ — ‘ததபோஸரிஜத’ இதி, ‘அக்நேராபஃ’ இதி ச; ஸதி வசநே நாஸ்தி ஸஂஷயஃ. தேஜஸஸ்து ஸரிஷ்டிஂ வ்யாக்யாய பரிதிவ்யா வ்யாக்யாஸ்யந், அபோந்தரியாமிதி ‘ஆபஃ’ இதி ஸூத்ரயாஂபபூவ||
——————————————-
பரிதிவ்யதிகாராதிகரணம்||2.3.12|| –பரிதிவ்யதிகாரரூபஷப்தாந்தரேப்யஃ||2.3.12||

‘தா ஆப ஐக்ஷந்த பஹ்வ்யஃ ஸ்யாம ப்ரஜாயேமஹீதி தா அந்நமஸரிஜந்த’ இதி ஷ்ரூயதே; தத்ர ஸஂஷயஃ — கிமநேநாந்நஷப்தேந வ்ரீஹியவாத்யப்யவஹார்யஂ வா ஓதநாத்யுச்யதே, கிஂ வா பரிதிவீதி; தத்ர ப்ராப்தஂ தாவத் — வ்ரீஹியவாதி ஓதநாதி வா பரிக்ரஹீதவ்யமிதி; தத்ர ஹ்யந்நஷப்தஃ ப்ரஸித்தோ லோகே; வாக்யஷேஷோப்யேதமர்தமுபோத்பலயதி — ‘தஸ்மாத்யத்ர க்வசந வர்ஷதி ததேவ பூயிஷ்டமந்நஂ பவதி’ இதி — வ்ரீஹியவாத்யேவ ஹி ஸதி வர்ஷணே பஹு பவதி, ந பரிதிவீதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — பரிதிவ்யேவேயமந்நஷப்தேநாத்ப்யோ ஜாயமாநா விவக்ஷ்யத இதி; கஸ்மாத்? அதிகாராத், ரூபாத், ஷப்தாந்தராச்ச. அதிகாரஸ்தாவத் — ‘தத்தேஜோஸரிஜத’ ‘ததபோஸரிஜத’ இதி மஹாபூதவிஷயோ வர்ததே; தத்ர க்ரமப்ராப்தாஂ பரிதிவீஂ மஹாபூதஂ விலங்க்ய நாகஸ்மாத்வ்ரீஹ்யாதிபரிக்ரஹோ ந்யாய்யஃ. ததா ரூபமபி வாக்யஷேஷே பரிதிவ்யநுகுணஂ தரிஷ்யதே — ‘யத்கரிஷ்ணஂ ததந்நஸ்ய’ இதி; ந ஹ்யோதநாதேரப்யவஹார்யஸ்ய கரிஷ்ணத்வநியமோஸ்தி, நாபி வ்ரீஹ்யாதீநாம். நநு பரிதிவ்யா அபி நைவ கரிஷ்ணத்வநியமோஸ்தி, பயஃபாண்டுரஸ்யாங்காரரோஹிதஸ்ய ச க்ஷேத்ரஸ்ய தர்ஷநாத்; நாயஂ தோஷஃ — பாஹுல்யாபேக்ஷத்வாத்; பூயிஷ்டஂ ஹி பரிதிவ்யாஃ கரிஷ்ணஂ ரூபம், ந ததா ஷ்வேதரோஹிதே; பௌராணிகா அபி பரிதிவீசாயாஂ ஷர்வரீமுபதிஷந்தி, ஸா ச கரிஷ்ணாபாஸா — இத்யதஃ கரிஷ்ணஂ ரூபஂ பரிதிவ்யா இதி ஷ்லிஷ்யதே. ஷ்ருத்யந்தரமபி ஸமாநாதிகாரம் — ‘அதப்யஃ பரிதிவீ’ இதி பவதி, ‘தத்யதபாஂ ஷர ஆஸீத்தத்ஸமஹந்யத ஸா பரிதிவ்யபவத்’ இதி ச; பரிதிவ்யாஸ்து வ்ரீஹ்யாதேருத்பத்திஂ தர்ஷயதி — ‘பரிதிவ்யா ஓஷதய ஓஷதீப்யோந்நம்’ இதி ச. ஏவமதிகாராதிஷு பரிதிவ்யாஃ ப்ரதிபாதகேஷு ஸத்ஸு குதோ வ்ரீஹ்யாதிப்ரதிபத்திஃ? ப்ரஸித்திரப்யதிகாராதிபிரேவ பாத்யதே; வாக்யஷேஷோபி பார்திவத்வாதந்நாத்யஸ்ய தத்த்வாரேண பரிதிவ்யா ஏவாத்ப்யஃ ப்ரபவத்வஂ ஸூசயதீதி த்ரஷ்டவ்யம். தஸ்மாத்பரிதிவீயமந்நஷப்தேதி||
—————————————-

ததபித்யாநாதிகரணம்||2.3.13||–ததபித்யாநாதேவ து தல்லிங்காத்ஸஃ||2.3.13||–

கிமிமாநி வியதாதீநி பூதாநி ஸ்வயமேவ ஸ்வவிகாராந்ஸரிஜந்தி, ஆஹோஸ்வித்பரமேஷ்வர ஏவ தேந தேந ஆத்மநாவதிஷ்டமாநோபித்யாயந் தஂ தஂ விகாரஂ ஸரிஜதீதி ஸஂதேஹே ஸதி, ப்ராப்தஂ தாவத் — ஸ்வயமேவ ஸரிஜந்தீதி; குதஃ?
‘ஆகாஷாத்வாயுர்வாயோரக்நிஃ ‘ இத்யாதிஸ்வாதந்த்ர்யஷ்ரவணாத். நநு அசேதநாநாஂ ஸ்வதந்த்ராணாஂ ப்ரவரித்திஃ ப்ரதிஷித்தா; நைஷ தோஷஃ — ‘தத்தேஜ ஐக்ஷத தா ஆப ஐக்ஷந்த’ இதி ச பூதாநாமபி சேதநத்வஷ்ரவணாதிதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, அபிதீயதே — ஸ ஏவ பரமேஷ்வரஸ்தேந தேந ஆத்மநா அவதிஷ்டமாநோபித்யாயந் தஂ தஂ விகாரஂ ஸரிஜதீதி; குதஃ? தல்லிங்காத். ததா ஹி ஷாஸ்த்ரம் — ‘யஃ பரிதிவ்யாஂ திஷ்டந்யஃ பரிதிவ்யா அந்தரோ யஂ பரிதிவீ ந வேத யஸ்ய பரிதிவீ ஷரீரஂ யஃ பரிதிவீமந்தரோ யமயதி’ இத்யேவஂஜாதீயகம் — ஸாத்யக்ஷாணாமேவ பூதாநாஂ ப்ரவரித்திஂ தர்ஷயதி; ததா ‘ஸோகாமயத பஹு ஸ்யாஂ ப்ரஜாயேயேதி’ இதி ப்ரஸ்துத்ய, ‘ஸச்ச த்யச்சாபவத், ததாத்மாநஂ ஸ்வயமகுருத’ இதி ச தஸ்யைவ ச ஸர்வாத்மபாவஂ தர்ஷயதி. யத்து ஈக்ஷணஷ்ரவணமப்தேஜஸோஃ, தத்பரமேஷ்வராவேஷவஷாதேவ த்ரஷ்டவ்யம் — ‘நாந்யோதோஸ்தி த்ரஷ்டா’ இதீக்ஷித்ரந்தரப்ரதிஷேதாத், ப்ரகரிதத்வாச்ச ஸத ஈக்ஷிதுஃ ‘ததைக்ஷத பஹு ஸ்யாஂ ப்ரஜாயேயேதி’ இத்யத்ர||
———————————————-
விபர்யயாதிகரணம்||2.3.14||–விபர்யயேண து க்ரமோத உபபத்யதே ச||2.3.14||

பூதாநாமுத்பத்திக்ரமஷ்சிந்திதஃ; அதேதாநீம் அப்யயக்ரமஷ்சிந்த்யதே — கிமநியதேந க்ரமேணாப்யயஃ, உத உத்பத்திக்ரமேண, அதவா தத்விபரீதேநேதி. த்ரயோபி ச உத்பத்திஸ்திதிப்ரலயா பூதாநாஂ ப்ரஹ்மாயத்தாஃ ஷ்ரூயந்தே — ‘யதோ வா இமாநி பூதாநி ஜாயந்தே. யேந ஜாதாநி ஜீவந்தி. யத்ப்ரயந்த்யபிஸஂவிஷந்தி’ இதி. தத்ராநியமோவிஷேஷாதிதி ப்ராப்தம்; அதவா உத்பத்தேஃ க்ரமஸ்ய ஷ்ருதத்வாத்ப்ரலயஸ்யாபி க்ரமாகாங்க்ஷிணஃ ஸ ஏவ க்ரமஃ ஸ்யாதிதி||

ஏவஂ ப்ராப்தஂ ததோ ப்ரூமஃ — விபர்யயேண து ப்ரலயக்ரமஃ, அதஃ உத்பத்திக்ரமாத், பவிதுமர்ஹதி; ததா ஹி லோகே தரிஷ்யதே — யேந க்ரமேண ஸோபாநமாரூடஃ, ததோ விபரீதேந க்ரமேணாவரோஹதீதி; அபி ச தரிஷ்யதே — மரிதோ ஜாதஂ கடஷராவாதி அப்யயகாலே மரித்பாவமப்யேதி, அத்ப்யஷ்ச ஜாதஂ ஹிமகரகாதி அப்பாவமப்யேதீதி. அதஷ்சோபபத்யத ஏதத் — யத்பரிதிவீ அத்ப்யோ ஜாதா ஸதீ ஸ்திதிகாலவ்யதிக்ராந்தௌ அபஃ அபீயாத்; ஆபஷ்ச தேஜஸோ ஜாதாஃ ஸத்யஃ தேஜஃ அபீயுஃ; ஏவஂ க்ரமேண ஸூக்ஷ்மஂ ஸூக்ஷ்மதரஂ ச அநந்தரமநந்தரதரஂ காரணமபீத்ய ஸர்வஂ கார்யஜாதஂ பரமகாரணஂ பரமஸூக்ஷ்மஂ ச ப்ரஹ்மாப்யேதீதி வேதிதவ்யம்; ந ஹி ஸ்வகாரணவ்யதிக்ரமேண காரணகாரணே கார்யாப்யயோ ந்யாய்யஃ. ஸ்மரிதாவப்யுத்பத்திக்ரமவிபர்யயேணைவாப்யயக்ரமஸ்தத்ர தத்ர தர்ஷிதஃ — -‘ஜகத்ப்ரதிஷ்டா தேவர்ஷே பரிதிவ்யப்ஸு ப்ரலீயதே. ஜ்யோதிஷ்யாபஃ ப்ரலீயந்தே ஜ்யோதிர்வாயௌ ப்ரலீயதே’ இத்யேவமாதௌ. உத்பத்திக்ரமஸ்து உத்பத்தாவேவ ஷ்ருதத்வாந்நாப்யயே பவிதுமர்ஹதி; ந ச அஸௌ அயோக்யத்வாதப்யயேநாகாங்க்ஷ்யதே; ந ஹி கார்யே த்ரியமாணே காரணஸ்யாப்யயோ யுக்தஃ, காரணாப்யயே கார்யஸ்யாவஸ்தாநாநுபபத்தேஃ; கார்யாப்யயே து காரணஸ்யாவஸ்தாநஂ யுக்தம் — மரிதாதிஷ்வேவஂ தரிஷ்டத்வாத்||
——————————————————

அந்தராவிஜ்ஞாநாதிகரணம்||2.3.15||-அந்தரா விஜ்ஞாநமநஸீ க்ரமேண தல்லிங்காதிதி சேந்நாவிஷேஷாத்||2.3.15||

பூதாநாமுத்பத்திப்ரலயாவநுலோமப்ரதிலோமக்ரமாப்யாஂ பவத இத்யுக்தம்; ஆத்மாதிருத்பத்திஃ ப்ரலயஷ்சாத்மாந்தஃ — இத்யப்யுக்தம். ஸேந்த்ரியஸ்ய து மநஸோ புத்தேஷ்ச ஸத்பாவஃ ப்ரஸித்தஃ ஷ்ருதிஸ்மரித்யோஃ — ‘புத்திஂ து ஸாரதிஂ வித்தி மநஃ ப்ரக்ரஹமேவ ச. இந்த்ரியாணி ஹயாநாஹுஃ’ இத்யாதிலிங்கேப்யஃ; தயோரபி கஸ்மிஂஷ்சிதந்தராலே க்ரமேணோத்பத்திப்ரலயாவுபஸஂக்ராஹ்யௌ, ஸர்வஸ்ய வஸ்துஜாதஸ்ய ப்ரஹ்மஜத்வாப்யுபகமாத். அபி ச ஆதர்வணே உத்பத்திப்ரகரணே பூதாநாமாத்மநஷ்சாந்தராலே கரணாந்யநுக்ரம்யந்தே — ‘ஏதஸ்மாஜ்ஜாயதே ப்ராணோ மநஃ ஸர்வேந்த்ரியாணி ச. கஂ வாயுர்ஜ்யோதிராபஃ பரிதிவீ விஷ்வஸ்ய தாரிணீ’ இதி. தஸ்மாத்பூர்வோக்தோத்பத்திப்ரலயக்ரமபங்கப்ரஸங்கோ பூதாநாமிதி சேத், ந; அவிஷேஷாத் — யதி தாவத்பௌதிகாநி கரணாநி, ததோ பூதோத்பத்திப்ரலயாப்யாமேவைஷாமுத்பத்திப்ரலயௌ பவத இதி நைதயோஃ க்ரமாந்தரஂ மரிக்யம்; பவதி ச பௌதிகத்வே லிங்கஂ கரணாநாம் — ‘அந்நமயஂ ஹி ஸோம்ய மந ஆபோமயஃ ப்ராணஸ்தேஜோமயீ வாக்’ இத்யேவஂஜாதீயகம்; வ்யபதேஷோபி க்வசித்பூதாநாஂ கரணாநாஂ ச ப்ராஹ்மணபரிவ்ராஜகந்யாயேந நேதவ்யஃ. அத த்வபௌதிகாநி கரணாநி, ததாபி பூதோத்பத்திக்ரமோ ந கரணைர்விஷிஷ்யதே — ப்ரதமஂ கரணாந்யுத்பத்யந்தே சரமஂ பூதாநி, ப்ரதமஂ வா பூதாந்யுத்பத்யந்தே சரமஂ கரணாநீதி; ஆதர்வணே து ஸமாம்நாயக்ரமமாத்ரஂ கரணாநாஂ பூதாநாஂ ச, ந தத்ரோத்பத்திக்ரம உச்யதே; ததா அந்யத்ராபி பரிதகேவ பூதக்ரமாத்கரணக்ரம ஆம்நாயதே — ‘ப்ரஜாபதிர்வா இதமக்ர ஆஸீத்ஸ ஆத்மாநமைக்ஷத ஸ மநோஸரிஜத தந்மந ஏவாஸீத்ததாத்மாநமைக்ஷத தத்வாசமஸரிஜத’ இத்யாதிநா. தஸ்மாந்நாஸ்தி
பூதோத்பத்திக்ரமஸ்ய பங்கஃ||
———————————————-
சராசரவ்யபாஷ்ரயாதிகரணம்||2.3.16||–சராசரவ்யபாஷ்ரயஸ்து ஸ்யாத்தத்வ்யபதேஷோ பாக்தஸ்தத்பாவபாவித்வாத்||2.3.16||–

ஸ்தோ ஜீவஸ்யாப்யுத்பத்திப்ரலயௌ, ஜாதோ தேவதத்தோ மரிதோ தேவதத்த இத்யேவஂஜாதீயகால்லௌகிகவ்யபதேஷாத் ஜாதகர்மாதிஸஂஸ்காரவிதாநாச்ச — இதி ஸ்யாத்கஸ்யசித்ப்ராந்திஃ; தாமபநுதாமஃ. ந ஜீவஸ்யோத்பத்திப்ரலயௌ ஸ்தஃ, ஷாஸ்த்ரபலஸஂபந்தோபபத்தேஃ; ஷரீராநுவிநாஷிநி ஹி ஜீவே ஷரீராந்தரகதேஷ்டாநிஷ்டப்ராப்திபரிஹாரார்தௌ விதிப்ரதிஷேதாவநர்தகௌ ஸ்யாதாம்; ஷ்ரூயதே ச — ‘ஜீவாபேதஂ வாவ கிலேதஂ ம்ரியதே ந ஜீவோ ம்ரியதே’ இதி. நநு லௌகிகோ ஜந்மமரணவ்யபதேஷோ ஜீவஸ்ய தர்ஷிதஃ; ஸத்யஂ தர்ஷிதஃ; பாக்தஸ்த்வேஷ ஜீவஸ்ய ஜந்மமரணவ்யபதேஷஃ. கிமாஷ்ரயஃ புநரயஂ முக்யஃ, யதபேக்ஷயா பாக்த இதி? உச்யதே — சராசரவ்யபாஷ்ரயஃ; ஸ்தாவரஜங்கமஷரீரவிஷயௌ ஜந்மமரணஷப்தௌ; ஸ்தாவரஜங்கமாநி ஹி பூதாநி ஜாயந்தே ச ம்ரியந்தே ச; அதஸ்தத்விஷயௌ ஜந்மமரணஷப்தௌ முக்யௌ ஸந்தௌ தத்ஸ்தே ஜீவாத்மந்யுபசர்யேதே, தத்பாவபாவித்வாத் — ஷரீரப்ராதுர்பாவதிரோபாவயோர்ஹி ஸதோர்ஜந்மமரணஷப்தௌ பவதஃ, நாஸதோஃ; ந ஹி ஷரீரஸஂபந்தாதந்யத்ர ஜீவோ ஜாதோ மரிதோ வா கேநசில்லக்ஷ்யதே; ‘ஸ வா அயஂ புருஷோ ஜாயமாநஃ ஷரீரமபிஸஂபத்யமாநஃ ஸ உத்க்ராமந் ம்ரியமாணஃ’ இதி ச ஷரீரஸஂயோகவியோகநிமித்தாவேவ ஜந்மமரணஷப்தௌ தர்ஷயதி. ஜாதகர்மாதிவிதாநமபி தேஹப்ராதுர்பாவாபேக்ஷமேவ த்ரஷ்டவ்யம், அபாவாஜ்ஜீவப்ராதுர்பாவஸ்ய. ஜீவஸ்ய பரஸ்மாதாத்மந உத்பத்திர்வியதாதீநாமிவாஸ்தி நாஸ்தி வேத்யேததுத்தரேண ஸூத்ரேண வக்ஷ்யதி; தேஹாஷ்ரயௌ தாவஜ்ஜீவஸ்ய ஸ்தூலாவுத்பத்திப்ரலயௌ ந ஸ்தஃ இத்யேததநேந ஸூத்ரேணாவோசத்||
————————————————-
ஆத்மாதிகரணம்||2.3.17||-நாத்மாஷ்ருதேர்நித்யத்வாச்ச தாப்யஃ||2.3.17||–

அஸ்த்யாத்மா ஜீவாக்யஃ ஷரீரேந்த்ரியபஞ்ஜராத்யக்ஷஃ கர்மபலஸஂபந்தீ; ஸ கிஂ வ்யோமாதிவதுத்பத்யதே ப்ரஹ்மணஃ, ஆஹோஸ்வித்ப்ரஹ்மவதேவ நோத்பத்யதே, இதி ஷ்ருதிவிப்ரதிபத்தேர்விஷயஃ; காஸுசிச்ச்ருதிஷு அக்நிவிஸ்புலிங்காதிநிதர்ஷநைஃ ர்ஜீவாத்மநஃ பரஸ்மாத்ப்ரஹ்மண உத்பத்திராம்நாயதே; காஸுசித்து அவிகரிதஸ்யைவ பரஸ்ய ப்ரஹ்மணஃ கார்யப்ரவேஷேந ஜீவபாவோ விஜ்ஞாயதே, ந ச உத்பத்திராம்நாயத இதி. தத்ர ப்ராப்தஂ தாவத் — உத்பத்யதே ஜீவ இதி; குதஃ? ப்ரதிஜ்ஞாநுபரோதாதேவ. ‘ஏகஸ்மிந்விதிதே ஸர்வமிதஂ விதிதம்’ இதீயஂ ப்ரதிஜ்ஞா ஸர்வஸ்ய வஸ்துஜாதஸ்ய ப்ரஹ்மப்ரபவத்வே ஸதி நோபருத்யேத, தத்த்வாந்தரத்வே து ஜீவஸ்ய ப்ரதிஜ்ஞேயமுபருத்யேத. ந ச அவிகரிதஃ பரமாத்மைவ ஜீவ இதி ஷக்யதே விஜ்ஞாதும், லக்ஷணபேதாத் — அபஹதபாப்மத்வாதிதர்மகோ ஹி பரமாத்மா, தத்விபரீதோ ஹி ஜீவஃ. விபாகாச்சாஸ்ய விகாரத்வஸித்திஃ — யாவாந் ஹி ஆகாஷாதிஃ ப்ரவிபக்தஃ, ஸ ஸர்வோ விகாரஃ; தஸ்ய ச ஆகாஷாதேருத்பத்திஃ ஸமதிகதா; ஜீவாத்மாபி புண்யாபுண்யகர்மா ஸுகதுஃகயுக் ப்ரதிஷரீரஂ ப்ரவிபக்த இதி, தஸ்யாபி ப்ரபஞ்சோத்பத்த்யவஸரே உத்பத்திர்பவிதுமர்ஹதி. அபி ச ‘யதாக்நேஃ க்ஷுத்ரா விஸ்புலிங்கா வ்யுச்சரந்த்யேவமேவாஸ்மாதாத்மநஃ ஸர்வே ப்ராணாஃ’ இதி ப்ராணாதேர்போக்யஜாதஸ்ய ஸரிஷ்டிஂ ஷிஷ்ட்வா ‘ஸர்வ ஏத ஆத்மாநோ வ்யுச்சரந்தி’ இதி போக்தரி஀ணாமாத்மநாஂ பரிதக்ஸரிஷ்டிஂ ஷாஸ்தி. ‘யதா ஸுதீப்தாத்பாவகாத்விஸ்புலிங்காஃ ஸஹஸ்ரஷஃ ப்ரபவந்தே ஸரூபாஃ. ததாக்ஷராத்விவிதாஃ ஸோம்ய பாவாஃ ப்ரஜாயந்தே தத்ர சைவாபியந்தி’ இதி ச ஜீவாத்மநாமுத்பத்திப்ரலயாவுச்யேதே, ஸரூபவசநாத் — ஜீவாத்மாநோ ஹி பரமாத்மநா ஸரூபா பவந்தி, சைதந்யயோகாத்; ந ச க்வசிதஷ்ரவணமந்யத்ர ஷ்ருதஂ வாரயிதுமர்ஹதி, ஷ்ருத்யந்தரகதஸ்யாப்யவிருத்தஸ்யாதிகஸ்யார்தஸ்ய ஸர்வத்ரோபஸஂஹர்தவ்யத்வாத். ப்ரவேஷஷ்ருதிரப்யேவஂ ஸதி விகாரபாவாபத்த்யைவ வ்யாக்யாதவ்யா — ‘ததாத்மாநஂ ஸ்வயமகுருத’ இத்யாதிவத். தஸ்மாதுத்பத்யதே ஜீவ இதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — நாத்மா ஜீவ உத்பத்யத இதி; கஸ்மாத்? அஷ்ருதேஃ; ந ஹ்யஸ்யோத்பத்திப்ரகரணே ஷ்ரவணமஸ்தி பூயஃஸு ப்ரதேஷேஷு. நநு க்வசிதஷ்ரவணமந்யத்ர ஷ்ருதஂ ந வாரயதீத்யுக்தம்; ஸத்யமுக்தம்; உத்பத்திரேவ த்வஸ்ய ந ஸஂபவதீதி வதாமஃ; கஸ்மாத்? நித்யத்வாச்ச தாப்யஃ — ச-ஷப்தாதஜத்வாதிப்யஷ்ச — நித்யத்வஂ ஹ்யஸ்ய ஷ்ருதிப்யோவகம்யதே, ததா அஜத்வம் அவிகாரித்வம் அவிகரிதஸ்யைவ ப்ரஹ்மணோ ஜீவாத்மநாவஸ்தாநஂ ப்ரஹ்மாத்மநா சேதி; ந சைவஂரூபஸ்யோத்பத்திருபபத்யதே. தாஃ காஃ ஷ்ருதயஃ? — ‘ந ஜீவோ ம்ரியதே’ ‘ஸ வா ஏஷ மஹாநஜ ஆத்மாஜரோமரோமரிதோபயோ ப்ரஹ்ம’ ‘ந ஜாயதே ம்ரியதே வா விபஷ்சித்’ ‘அஜோ நித்யஃ ஷாஷ்வதோயஂ புராணஃ’ ‘தத்ஸரிஷ்ட்வா ததேவாநுப்ராவிஷத்’ ‘அநேந ஜீவேநாத்மநாநுப்ரவிஷ்ய
நாமரூபே வ்யாகரவாணி’ ‘ஸ ஏஷ இஹ ப்ரவிஷ்ட ஆ நகாக்ரேப்யஃ’ ‘தத்த்வமஸி’ ‘அஹஂ ப்ரஹ்மாஸ்மி’ ‘அயமாத்மா ப்ரஹ்ம ஸர்வாநுபூஃ’ இத்யேவமாத்யா நித்யத்வவாதிந்யஃ ஸத்யஃ ஜீவஸ்யோத்பத்திஂ ப்ரதிபத்நந்தி. நநு ப்ரவிபக்தத்வாத்விகாரஃ, விகாரத்வாச்சோத்பத்யதே — இத்யுக்தம்; அத்ரோச்யதே — நாஸ்ய ப்ரவிபாகஃ ஸ்வதோஸ்தி, ‘ஏகோ தேவஃ ஸர்வபூதேஷு கூடஃ ஸர்வவ்யாபீ ஸர்வபூதாந்தராத்மா’ இதி ஷ்ருதேஃ; புத்த்யாத்யுபாதிநிமித்தஂ து அஸ்ய ப்ரவிபாகப்ரதிபாநம், ஆகாஷஸ்யேவ கடாதிஸஂபந்தநிமித்தம்; ததா ச ஷாஸ்த்ரம் — ‘ஸ வா அயமாத்மா ப்ரஹ்ம விஜ்ஞாநமயோ மநோமயஃ ப்ராணமயஷ்சக்ஷுர்மயஃ ஷ்ரோத்ரமயஃ’ இத்யேவமாதி — ப்ரஹ்மண ஏவாவிகரிதஸ்ய ஸதோஸ்யைகஸ்யாநேகபுத்த்யாதிமயத்வஂ தர்ஷயதி; தந்மயத்வஂ ச அஸ்ய தத்விவிக்தஸ்வரூபாநபிவ்யக்த்யா ததுபரக்தஸ்வரூபத்வம் — ஸ்த்ரீமயோ ஜால்ம இத்யாதிவத் — த்ரஷ்டவ்யம். யதபி க்வசிதஸ்யோத்பத்திப்ரலயஷ்ரவணம், ததப்யத ஏவோபாதிஸஂபந்தாந்நேதவ்யம் — உபாத்யுத்பத்த்யா அஸ்யோத்பத்திஃ, தத்ப்ரலயேந ச ப்ரலய இதி; ததா ச தர்ஷயதி — ‘ப்ரஜ்ஞாநகந ஏவைதேப்யோ பூதேப்யஃ ஸமுத்தாய தாந்யேவாநு விநஷ்யதி ந ப்ரேத்ய ஸஂஜ்ஞாஸ்தி’ இதி; ததோபாதிப்ரலய ஏவாயம், நாத்மவிலயஃ — இத்யேததபி — ‘அத்ரைவ மா பகவாந்மோஹாந்தமாபீபதந்ந வா அஹமிமஂ விஜாநாமி’ — ந ப்ரேத்ய ஸஂஜ்ஞாஸ்தி — இதி ப்ரஷ்நபூர்வகஂ ப்ரதிபாதயதி — ‘ந வா அரேஹஂ மோஹஂ ப்ரவீம்யவிநாஷீ வா அரேயமாத்மாநுச்சித்திதர்மா’ — மாத்ராஸஂஸர்கஸ்த்வஸ்ய பவதி — இதி. ப்ரதிஜ்ஞாநுபரோதோப்யவிகரிதஸ்யைவ ப்ரஹ்மணோ ஜீவபாவாப்யுபகமாத்; லக்ஷணபேதோப்யநயோருபாதிநிமித்த ஏவ, ‘அத ஊர்த்வஂ விமோக்ஷாயைவ ப்ரூஹி’ இதி ச ப்ரகரிதஸ்யைவ விஜ்ஞாநமயஸ்யாத்மநஃ ஸர்வஸஂஸாரதர்மப்ரத்யாக்யாநேந பரமாத்மபாவப்ரதிபாதநாத். தஸ்மாத் நைவாத்மோத்பத்யதே ப்ரவிலீயதே சேதி||
———————————————-
ஜ்ஞாதிகரணம்|| 2.3.18||–ஜ்ஞோத ஏவ||2.3.18||–

ஸ கிஂ காணபுஜாநாமிவாகந்துகசைதந்யஃ, ஸ்வதோசேதநஃ, ஆஹோஸ்வித்ஸாஂக்யாநாமிவ நித்யசைதந்யஸ்வரூப ஏவ, இதி வாதிவிப்ரதிபத்தேஃ ஸஂஷயஃ. கிஂ தாவத்ப்ராப்தம்? ஆகந்துகமாத்மநஷ்சைதந்யமாத்மமநஃஸஂயோகஜம், அக்நிகடஸஂயோகஜரோஹிதாதிகுணவதிதி ப்ராப்தம்; நித்யசைதந்யத்வே ஹி ஸுப்தமூர்சிதக்ரஹாவிஷ்டாநாமபி சைதந்யஂ ஸ்யாத்; தே பரிஷ்டாஃ ஸந்தஃ ‘ந கிஂசித்வயஂ சேதயேமஹி’ இதி ஜல்பந்தி; ஸ்வஸ்தாஷ்ச சேதயமாநா தரிஷ்யந்தே; அதஃ காதாசித்கசைதந்யத்வாதாகந்துகசைதந்ய ஆத்மேதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, அபிதீயதே — ஜ்ஞஃ நித்யசைதந்யோயமாத்மா — அத ஏவ — யஸ்மாதேவ நோத்பத்யதே, பரமேவ ப்ரஹ்ம அவிகரிதமுபாதிஸஂபர்காஜ்ஜீவபாவேநாவதிஷ்டதே; பரஸ்ய ஹி ப்ரஹ்மணஷ்சைதந்யஸ்வரூபத்வமாம்நாதம் — ‘விஜ்ஞாநமாநந்தஂ ப்ரஹ்ம ‘ ‘ஸத்யஂ ஜ்ஞாநமநந்தஂ ப்ரஹ்ம’ ‘அநந்தரோபாஹ்யஃ கரித்ஸ்நஃ ப்ரஜ்ஞாநகந ஏவ’ இத்யாதிஷு ஷ்ருதிஷு; ததேவ சேத்பரஂ ப்ரஹ்ம ஜீவஃ, தஸ்மாஜ்ஜீவஸ்யாபி நித்யசைதந்யஸ்வரூபத்வமக்ந்யௌஷ்ண்யப்ரகாஷவதிதி கம்யதே. விஜ்ஞாநமயப்ரக்ரியாயாஂ ச ஷ்ருதயோ பவந்தி — ‘அஸுப்தஃ ஸுப்தாநபிசாகஷீதி’ ‘அத்ராயஂ புருஷஃ ஸ்வயஂஜ்யோதிர்பவதி ‘ இதி, ‘ந ஹி விஜ்ஞாதுர்விஜ்ஞாதேர்விபரிலோபோ வித்யதே’ இத்யேவஂரூபாஃ. ‘அத யோ வேதேதஂ ஜிக்ராணீதி ஸ ஆத்மா’ இதி ச — ஸர்வைஃ கரணத்வாரைஃ ‘இதஂ வேத, இதஂ வேத’ இதி விஜ்ஞாநேநாநுஸஂதாநாத் தத்ரூபத்வஸித்திஃ. நித்யசைதந்யஸ்வரூபத்வே க்ராணாத்யாநர்தக்யமிதி சேத், ந, கந்தாதிவிஷயவிஷேஷபரிச்சேதார்தத்வாத்; ததா ஹி தர்ஷயதி — ‘கந்தாய க்ராணம்’ இத்யாதி. யத்து ஸுப்தாதயோ ந சேதயந்த இதி, தஸ்ய ஷ்ருத்யைவ பரிஹாரோபிஹிதஃ ஸுஷுப்தஂ ப்ரகரித்ய — ‘யத்வை தந்ந பஷ்யதி பஷ்யந்வை தந்ந பஷ்யதி; ந ஹி த்ரஷ்டுர்தரிஷ்டேர்விபரிலோபோ வித்யதேவிநாஷித்வாத்; ந து தத்த்விதீயமஸ்தி ததோந்யத்விபக்தஂ யத்பஷ்யேத்’ இத்யாதிநா; ஏததுக்தஂ பவதி — விஷயாபாவாதியமசேதயமாநதா, ந சைதந்யாபாவாதிதி — யதா வியதாஷ்ரயஸ்ய ப்ரகாஷஸ்ய ப்ரகாஷ்யாபாவாதநபிவ்யக்திஃ, ந ஸ்வரூபாபாவாத் — தத்வத். வைஷேஷிகாதிதர்கஷ்ச ஷ்ருதிவிரோத ஆபாஸீபவதி. தஸ்மாந்நித்யசைதந்யஸ்வரூப ஏவ ஆத்மேதி நிஷ்சிநுமஃ||
——————————————-
உத்க்ராந்திகத்யதிகரணம்|| 2.3.19||–உத்க்ராந்திகத்யாகதீநாம்||2.3.19||
–

இதாநீஂ து கிஂபரிமாணோ ஜீவ இதி சிந்த்யதே — கிமணுபரிமாணஃ, உத மத்யமபரிமாணஃ, ஆஹோஸ்வித் மஹாபரிமாண இதி. நநு ச நாத்மோத்பத்யதே நித்யசைதந்யஷ்சாயமித்யுக்தம்; அதஷ்ச பர ஏவ ஆத்மா ஜீவ இத்யாபததி; பரஸ்ய ச ஆத்மநோநந்தத்வமாம்நாதம்; தத்ர குதோ ஜீவஸ்ய பரிமாணசிந்தாவதார இதி; உச்யதே — ஸத்யமேதத்;
உத்க்ராந்திகத்யாகதிஷ்ரவணாநி து ஜீவஸ்ய பரிச்சேதஂ ப்ராபயந்தி; ஸ்வஷப்தேந ச அஸ்ய க்வசிதணுபரிமாணத்வமாம்நாயதே; தஸ்ய ஸர்வஸ்யாநாகுலத்வோபபாதநாயாயமாரம்பஃ. தத்ர ப்ராப்தஂ தாவத் — உத்க்ராந்திகத்யாகதீநாஂ ஷ்ரவணாத்பரிச்சிந்நோணுபரிமாணோ ஜீவ இதி; உத்க்ராந்திஸ்தாவத் — ‘ஸ யதாஸ்மாச்சரீராதுத்க்ராமதி ஸஹைவைதைஃ ஸர்வைருத்க்ராமதி’ இதி; கதிரபி — ‘யே வை கே சாஸ்மால்லோகாத்ப்ரயந்தி சந்த்ரமஸமேவ தே ஸர்வே கச்சந்தி’ இதி; ஆகதிரபி — ‘தஸ்மால்லோகாத்புநரைத்யஸ்மை லோகாய கர்மணே’ இதி; ஆஸாமுத்க்ராந்திகத்யாகதீநாஂ ஷ்ரவணாத்பரிச்சிந்நஸ்தாவஜ்ஜீவ இதி ப்ராப்நோதி — ந ஹி விபோஷ்சலநமவகல்பத இதி; ஸதி பரிச்சேதே, ஷரீரபரிமாணத்வஸ்யார்ஹதபரீக்ஷாயாஂ நிரஸ்தத்வாத் அணுராத்மேதி கம்யதே||
————————————————
ஸ்வாத்மநா சோத்தரயோஃ||2.3.20||

உத்க்ராந்திஃ கதாசிதசலதோபி க்ராமஸ்வாம்யநிவரித்திவத்தேஹஸ்வாம்யநிவரித்த்யா கர்மக்ஷயேணாவகல்பேத; உத்தரே து கத்யாகதீ நாசலதஃ ஸஂபவதஃ; ஸ்வாத்மநா ஹி தயோஃ ஸஂபந்தோ பவதி, கமேஃ கர்தரிஸ்தக்ரியாத்வாத்; அமத்யமபரிமாணஸ்ய ச கத்யாகதீ அணுத்வே ஏவ ஸஂபவதஃ; ஸத்யோஷ்ச கத்யாகத்யோருத்க்ராந்திரப்யபஸரிப்திரேவ தேஹாதிதி ப்ரதீயதே; ந ஹி அநபஸரிப்தஸ்ய தேஹாத்கத்யாகதீ ஸ்யாதாம் — தேஹப்ரதேஷாநாஂ ச உத்க்ராந்தாவபாதாநத்வவசநாத் — ‘சக்ஷுஷ்டோ வா மூர்த்நோ வாந்யேப்யோ வா ஷறீரதேஷேப்யஃ’ இதி; ‘ஸ ஏதாஸ்தேஜோமாத்ராஃ ஸமப்யாததாநோ ஹரிதயமேவாந்வவக்ராமதி’ ‘ஷுக்ரமாதாய புநரைதி ஸ்தாநம்’ இதி சாந்தரேபி ஷரீரே ஷாரீரஸ்ய கத்யாகதீ பவதஃ; தஸ்மாதப்யஸ்யாணுத்வஸித்திஃ||

———————————————————
நாணுரதச்ச்ருதேரிதி சேந்நேதராதிகாராத்||2.3.21||

அதாபி ஸ்யாத் — நாணுரயமாத்மா; கஸ்மாத்? அதச்ச்ருதேஃ; அணுத்வவிபரீதபரிமாணஷ்ரவணாதித்யர்தஃ; ‘ஸ வா ஏஷ மஹாநஜ ஆத்மா, யோயஂ விஜ்ஞாநமயஃ ப்ராணேஷு’ ‘ஆகாஷவத்ஸர்வகதஷ்ச நித்யஃ’ ‘ஸத்யஂ ஜ்ஞாநமநந்தஂ ப்ரஹ்ம’ இத்யேவஂஜாதீயகா ஹி ஷ்ருதிராத்மநோணுத்வே விப்ரதிஷித்யேதேதி சேத், நைஷ தோஷஃ; கஸ்மாத்? இதராதிகாராத் — பரஸ்ய ஹி ஆத்மநஃ ப்ரக்ரியாயாமேஷா பரிமாணாந்தரஷ்ருதிஃ, பரஸ்யைவாத்மநஃ ப்ராதாந்யேந வேதாந்தேஷு வேதிதவ்யத்வேந ப்ரகரிதத்வாத், ‘விரஜஃ பர ஆகாஷாத்’ இத்யேவஂவிதாச்ச பரஸ்யைவாத்மநஸ்தத்ர தத்ர விஷேஷாதிகாராத். நநு ‘யோயஂ விஜ்ஞாநமயஃ ப்ராணேஷு’ இதி ஷாரீர ஏவ மஹத்த்வஸஂபந்தித்வேந ப்ரதிநிர்திஷ்யதே — ஷாஸ்த்ரதரிஷ்ட்யா து ஏஷ நிர்தேஷோ வாமதேவவத்த்ரஷ்டவ்யஃ. தஸ்மாத்ப்ராஜ்ஞவிஷயத்வாத்பரிமாணாந்தரஷ்ரவணஸ்ய ந ஜீவஸ்யாணுத்வஂ விருத்யதே||
———————————————-
ஸ்வஷப்தோந்மாநாப்யாஂ ச||2.3.22||

இதஷ்சாணுராத்மா, யதஃ ஸாக்ஷாதேவாஸ்யாணுத்வவாசீ ஷப்தஃ ஷ்ரூயதே — ‘ஏஷோணுராத்மா சேதஸா வேதிதவ்யோ யஸ்மிந்ப்ராணஃ பஞ்சதா ஸஂவிவேஷ’ இதி; ப்ராணஸஂபந்தாச்ச ஜீவ ஏவாயமணுரபிஹித இதி கம்யதே. ததோந்மாநமபி ஜீவஸ்யாணிமாநஂ கமயதி — ‘வாலாக்ரஷதபாகஸ்ய ஷததா கல்பிதஸ்ய ச. பாகோ ஜீவஃ ஸ விஜ்ஞேயஃ’ இதி; ‘ஆராக்ரமாத்ரோ ஹ்யவரோபி தரிஷ்டஃ’ இதி ச உந்மாநாந்தரம்||

நந்வணுத்வே ஸதி ஏகதேஷஸ்தஸ்ய ஸகலதேஹகதோபலப்திர்விருத்யதே; தரிஷ்யதே ச ஜாஹ்நவீஹ்ரதநிமக்நாநாஂ ஸர்வாங்கஷைத்யோபலப்திஃ, நிதாகஸமயே ச ஸகலஷரீரபரிதாபோபலப்திரிதி — அத உத்தரஂ படதி —
———————————————–
அவிரோதஷ்சந்தநவத்||2.3.23||

யதா ஹி ஹரிசந்தநபிந்துஃ ஷரீரைகதேஷஸஂபத்தோபி ஸந் ஸகலதேஹவ்யாபிநமாஹ்லாதஂ கரோதி, ஏவமாத்மாபி தேஹைகதேஷஸ்தஃ ஸகலதேஹவ்யாபிநீமுபலப்திஂ கரிஷ்யதி; த்வக்ஸஂபந்தாச்சாஸ்ய ஸகலஷரீரகதா வேதநா ந விருத்யதே; த்வகாத்மநோர்ஹி ஸஂபந்தஃ கரித்ஸ்நாயாஂ த்வசி வர்ததே; த்வக்ச கரித்ஸ்நஷரீரவ்யாபிநீதி||
———————————————————
அவஸ்திதிவைஷேஷ்யாதிதி சேந்நாப்யுபகமாத்தரிதி ஹி||2.3.24||

அத்ராஹ — யதுக்தமவிரோதஷ்சந்தநவதிதி, ததயுக்தம், தரிஷ்டாந்ததார்ஷ்டாந்திகயோரதுல்யத்வாத்; ஸித்தே ஹி ஆத்மநோ தேஹைகதேஷஸ்தத்வே சந்தநதரிஷ்டாந்தோ பவதி, ப்ரத்யக்ஷஂ து சந்தநஸ்யாவஸ்திதிவைஷேஷ்யமேகதேஷஸ்தத்வஂ ஸகலதேஹாஹ்லாதநஂ ச; ஆத்மநஃ புநஃ ஸகலதேஹோபலப்திமாத்ரஂ ப்ரத்யக்ஷம், நைகதேஷவர்தித்வம்; அநுமேயஂ து ததிதி யதப்யுச்யேத — ந ச அத்ராநுமாநஂ ஸஂபவதி — கிமாத்மநஃ ஸகலஷரீரகதா வேதநா த்வகிந்த்ரியஸ்யேவ ஸகலதேஹவ்யாபிநஃ ஸதஃ, கிஂ வா விபோர்நபஸ இவ, ஆஹோஸ்விச்சந்தநபிந்தோரிவாணோரேகதேஷஸ்தஸ்ய இதி ஸஂஷயாநதிவரித்தேரிதி; அத்ரோச்யதே — நாயஂ தோஷஃ; கஸ்மாத்? அப்யுபகமாத். அப்யுபகம்யதே ஹி ஆத்மநோபி சந்தநஸ்யேவ தேஹைகதேஷவரித்தித்வமவஸ்திதிவைஷேஷ்யம்; கதமிதி, உச்யதே — ஹரிதி ஹ்யேஷ ஆத்மா பட்யதே வேதாந்தேஷு, ‘ஹரிதி ஹ்யேஷ ஆத்மா’ ‘ஸ வா ஏஷ ஆத்மா ஹரிதி’ ‘கதம ஆத்மேதி யோயஂ விஜ்ஞாநமயஃ ப்ராணேஷு ஹரித்யந்தர்ஜ்யோதிஃ புருஷஃ’ இத்யாத்யுபதேஷேப்யஃ. தஸ்மாத்தரிஷ்டாந்ததார்ஷ்டாந்திகயோரவைஷம்யாத் யுக்தமேவைதத் — ‘அவிரோதஷ்சந்தநவத்’ இதி||
———————————————-
குணாத்வா லோகவத்||2.3.25||

சைதந்யகுணவ்யாப்தேர்வா அணோரபி ஸதோ ஜீவஸ்ய ஸகலதேஹவ்யாபி கார்யஂ ந விருத்யதே — யதா லோகே மணிப்ரதீபப்ரபரிதீநாமபவரகைகதேஷவர்திநாமபி ப்ரபா அபவரகவ்யாபிநீ ஸதீ கரித்ஸ்நேபவரகே கார்யஂ கரோதி — தத்வத். ஸ்யாத் கதாசிச்சந்தநஸ்ய ஸாவயவத்வாத்ஸூக்ஷ்மாவயவவிஸர்பணேநாபி ஸகலதேஹ ஆஹ்லாதயிதரித்வம்; ந த்வணோர்ஜீவஸ்யாவயவாஃ ஸந்தி, யைரயஂ ஸகலதேஹஂ விஸர்பேத் — இத்யாஷங்க்ய ‘குணாத்வா லோகவத்’ இத்யுக்தம்||

கதஂ புநர்குணோ குணிவ்யதிரேகேணாந்யத்ர வர்தேத? ந ஹி படஸ்ய ஷுக்லோ குணஃ படவ்யதிரேகேணாந்யத்ர வர்தமாநோ தரிஷ்யதே. ப்ரதீபப்ரபாவத்பவேதிதி சேத், ந; தஸ்யா அபி த்ரவ்யத்வாப்யுபகமாத் — நிபிடாவயவஂ ஹி தேஜோத்ரவ்யஂ ப்ரதீபஃ, ப்ரவிரலாவயவஂ து தேஜோத்ரவ்யமேவ ப்ரபா இதி, அத உத்தரஂ படதி —
————————————————————
வ்யதிரேகோ கந்தவத்||2.3.26||

யதா குணஸ்யாபி ஸதோ கந்தஸ்ய கந்தவத்த்ரவ்யவ்யதிரேகேண வரித்திர்பவதி, அப்ராப்தேஷ்வபி குஸுமாதிஷு கந்தவத்ஸு குஸுமகந்தோபலப்தேஃ; ஏவமணோரபி ஸதோ ஜீவஸ்ய சைதந்யகுணவ்யதிரேகோ பவிஷ்யதி. அதஷ்சாநைகாந்திகமேதத் — குணத்வாத்ரூபாதிவதாஷ்ரயவிஷ்லேஷாநுபபத்திரிதி, குணஸ்யைவ ஸதோ கந்தஸ்ய ஆஷ்ரயவிஷ்லேஷதர்ஷநாத். கந்தஸ்யாபி ஸஹைவாஷ்ரயேண விஷ்லேஷ இதி சேத், ந; யஸ்மாந்மூலத்ரவ்யாத்விஷ்லேஷஃ தஸ்ய க்ஷயப்ரஸங்காத்; அக்ஷீயமாணமபி தத்பூர்வாவஸ்தாதோ கம்யதே; அந்யதா தத்பூர்வாவஸ்தைர்குருத்வாதிபிர்ஹீயேத. ஸ்யாதேதத் — கந்தாஷ்ரயாணாஂ விஷ்லிஷ்டாநாமவயவாநாமல்பத்வாத் ஸந்நபி விஷ்லேஷோ நோபலக்ஷ்யதே; ஸூக்ஷ்மா ஹி கந்தபரமாணவஃ ஸர்வதோ விப்ரஸரிதா கந்தபுத்திமுத்பாதயந்தி நாஸிகாபுடமநுப்ரவிஷந்த இதி சேத், ந; அதீந்த்ரியத்வாத்பரமாணூநாம், ஸ்புடகந்தோபலப்தேஷ்ச நாககேஸராதிஷு; ந ச லோகே ப்ரதீதிஃ — -கந்தவத்த்ரவ்யமாக்ராதமிதி; கந்த ஏவ ஆக்ராத இதி து லௌகிகாஃ ப்ரதியந்தி. ரூபாதிஷ்வாஷ்ரயவ்யதிரேகாநுபலப்தேர்கந்தஸ்யாப்யயுக்த ஆஷ்ரயவ்யதிரேக இதி சேத், ந; ப்ரத்யக்ஷத்வாதநுமாநாப்ரவரித்தேஃ; தஸ்மாத் யத் யதா லோகே தரிஷ்டம், தத் ததைவ அநுமந்தவ்யஂ நிரூபகைஃ, நாந்யதா; ந ஹி ரஸோ குணோ ஜிஹ்வயோபலப்யத இத்யதோ ரூபாதயோபி குணா ஜிஹ்வயைவோபலப்யேரந்நிதி நியந்துஂ ஷக்யதே||
—————————————————
ததா ச தர்ஷயதி||2.3.27||

ஹரிதயாயதநத்வமணுபரிமாணத்வஂ ச ஆத்மநஃ அபிதாய தஸ்யைவ ‘ஆ லோமப்ய ஆ நகாக்ரேப்யஃ’ இதி சைதந்யேந குணேந ஸமஸ்தஷரீரவ்யாபித்வஂ தர்ஷயதி||
——————————————–
பரிதகுபதேஷாத்||2.3.28||

‘ப்ரஜ்ஞயா ஷரீரஂ ஸமாருஹ்ய’ இதி ச ஆத்மப்ரஜ்ஞயோஃ கர்தரிகரணபாவேந பரிதகுபதேஷாத் சைதந்யகுணேநைவ அஸ்ய ஷரீரவ்யாபிதா கம்யதே. ‘ததேஷாஂ ப்ராணாநாஂ விஜ்ஞாநேந விஜ்ஞாநமாதாய’ இதி ச கர்துஃ ஷாரீராத்பரிதக்விஜ்ஞாநஸ்யோபதேஷஃ ஏதமேவாபிப்ராயமுபோத்பலயதி. தஸ்மாதணுராத்மேதி||

ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ —
—————————————————
தத்குணஸாரத்வாத்து தத்வ்யபதேஷஃ ப்ராஜ்ஞவத்||2.3.29||

து-ஷப்தஃ பக்ஷஂ வ்யாவர்தயதி. நைததஸ்தி — அணுராத்மேதி; உத்பத்த்யஷ்ரவணாத் பரஸ்யைவ து ப்ரஹ்மணஃ ப்ரவேஷஷ்ரவணாத் தாதாத்ம்யோபதேஷாச்ச பரமேவ ப்ரஹ்ம ஜீவ இத்யுக்தம்; பரமேவ சேத்ப்ரஹ்ம ஜீவஃ, தஸ்மாத்யாவத்பரஂ ப்ரஹ்ம தாவாநேவ ஜீவோ பவிதுமர்ஹதி; பரஸ்ய ச ப்ரஹ்மணோ விபுத்வமாம்நாதம்; தஸ்மாத்விபுர்ஜீவஃ; ததா ச ‘ஸ வா ஏஷ மஹாநஜ ஆத்மா யோயஂ விஜ்ஞாநமயஃ ப்ராணேஷு’ இத்யேவஂஜாதீயகா ஜீவவிஷயா விபுத்வவாதாஃ ஷ்ரௌதாஃ ஸ்மார்தாஷ்ச ஸமர்திதா பவந்தி. ந ச அணோர்ஜீவஸ்ய ஸகலஷரீரகதா வேதநோபபத்யதே; த்வக்ஸஂபந்தாத்ஸ்யாதிதி சேத், ந; கண்டகதோதநேபி ஸகலஷரீரகதைவ வேதநா ப்ரஸஜ்யேத — த்வக்கண்டகயோர்ஹி ஸஂயோகஃ கரித்ஸ்நாயாஂ த்வசி வர்ததே — த்வக்ச கரித்ஸ்நஷரீரவ்யாபிநீதி; பாததல ஏவ து கண்டகநுந்நோ வேதநாஂ ப்ரதிலபதே. ந ச அணோர்குணவ்யாப்திருபபத்யதே, குணஸ்ய குணிதேஷத்வாத்; குணத்வமேவ ஹி குணிநமநாஷ்ரித்ய குணஸ்ய ஹீயேத; ப்ரதீபப்ரபாயாஷ்ச த்ரவ்யாந்தரத்வஂ வ்யாக்யாதம். கந்தோபி குணத்வாப்யுபகமாத்ஸாஷ்ரய ஏவ ஸஂசரிதுமர்ஹதி, அந்யதா குணத்வஹாநிப்ரஸங்காத்; ததா சோக்தஂ பகவதா த்வைபாயநேந — ‘உபலப்யாப்ஸு சேத்கந்தஂ கேசித்ப்ரூயுரநைபுணாஃ. பரிதிவ்யாமேவ தஂ வித்யாதபோ வாயுஂ ச ஸஂஷ்ரிதம்’ இதி. யதி ச சைதந்யஂ ஜீவஸ்ய ஸமஸ்தஷரீரஂ வ்யாப்நுயாத், நாணுர்ஜீவஃ ஸ்யாத்; சைதந்யமேவ ஹி அஸ்ய ஸ்வரூபம், அக்நேரிவௌஷ்ண்யப்ரகாஷௌ — நாத்ர குணகுணிவிபாகோ வித்யத இதி. ஷரீரபரிமாணத்வஂ ச ப்ரத்யாக்யாதம். பரிஷேஷாத்விபுர்ஜீவஃ||

கதஂ தர்ஹி அணுத்வாதிவ்யபதேஷ இத்யத ஆஹ — தத்குணஸாரத்வாத்து தத்வ்யபதேஷ இதி. தஸ்யா புத்தேஃ குணாஸ்தத்குணாஃ — இச்சா த்வேஷஃ ஸுகஂ துஃகமித்யேவமாதயஃ — தத்குணாஃ ஸாரஃ ப்ரதாநஂ யஸ்யாத்மநஃ ஸஂஸாரித்வே ஸஂபவதி, ஸ தத்குணஸாரஃ, தஸ்ய பாவஸ்தத்குணஸாரத்வம். ந ஹி புத்தேர்குணைர்விநா கேவலஸ்ய ஆத்மநஃ ஸஂஸாரித்வமஸ்தி; புத்த்யுபாதிதர்மாத்யாஸநிமித்தஂ ஹி கர்தரித்வபோக்தரித்வாதிலக்ஷணஂ ஸஂஸாரித்வம் அகர்துரபோக்துஷ்சாஸஂஸாரிணோ நித்யமுக்தஸ்ய ஸத ஆத்மநஃ; தஸ்மாத்தத்குணஸாரத்வாத்புத்திபரிமாணேநாஸ்ய பரிமாணவ்யபதேஷஃ, ததுத்க்ராந்த்யாதிபிஷ்ச அஸ்யோத்க்ராந்த்யாதிவ்யபதேஷஃ, ந ஸ்வதஃ. ததா ச — ‘வாலாக்ரஷதபாகஸ்ய ஷததா கல்பிதஸ்ய ச. பாகோ ஜீவஃ ஸ விஜ்ஞேயஃ ஸ சாநந்த்யாய கல்பதே ‘ இத்யணுத்வஂ ஜீவஸ்யோக்த்வா தஸ்யைவ புநராநந்த்யமாஹ; தச்சைவமேவ ஸமஞ்ஜஸஂ ஸ்யாத் — யத்யௌபசாரிகமணுத்வஂ ஜீவஸ்ய பவேத், பாரமார்திகஂ ச ஆநந்த்யம்; ந ஹி உபயஂ முக்யமவகல்பேத; ந ச ஆநந்த்யமௌபசாரிகமிதி ஷக்யஂ விஜ்ஞாதும், ஸர்வோபநிஷத்ஸு ப்ரஹ்மாத்மபாவஸ்ய ப்ரதிபிபாதயிஷிதத்வாத். ததேதரஸ்மிந்நப்யுந்மாநே ‘புத்தேர்குணேநாத்மகுணேந சைவ ஆராக்ரமாத்ரோ ஹ்யவரோபி தரிஷ்டஃ’ இதி ச புத்திகுணஸஂபந்தேநைவ ஆராக்ரமாத்ரதாஂ ஷாஸ்தி, ந ஸ்வேநைவாத்மநா. ‘ஏஷோணுராத்மா சேதஸா வேதிதவ்யஃ’ இத்யத்ராபி ந ஜீவஸ்ய அணுபரிமாணத்வஂ ஷிஷ்யதே, பரஸ்யைவாத்மநஷ்சக்ஷுராத்யநவக்ராஹ்யத்வேந ஜ்ஞாநப்ரஸாதகம்யத்வேந ச ப்ரகரிதத்வாத், ஜீவஸ்யாபி ச முக்யாணுபரிமாணத்வாநுபபத்தேஃ; தஸ்மாத்துர்ஜ்ஞாநத்வாபிப்ராயமிதமணுத்வவசநம், உபாத்யபிப்ராயஂ வா த்ரஷ்டவ்யம். ததா ‘ப்ரஜ்ஞயா ஷரீரஂ ஸமாருஹ்ய’ இத்யேவஂஜாதீயகேஷ்வபி பேதோபதேஷேஷு — -புத்த்யைவோபாதிபூதயா ஜீவஃ ஷரீரஂ ஸமாருஹ்ய — இத்யேவஂ யோஜயிதவ்யம், வ்யபதேஷமாத்ரஂ வா — ஷிலாபுத்ரகஸ்ய ஷரீரமித்யாதிவத்; ந ஹ்யத்ர குணகுணிவிபாகோபி வித்யத இத்யுக்தம். ஹரிதயாயதநத்வவசநமபி புத்தேரேவ ததாயதநத்வாத். ததா உத்க்ராந்த்யாதீநாமப்யுபாத்யாயத்ததாஂ தர்ஷயதி — ‘கஸ்மிந்நு அஹமுத்க்ராந்த உத்க்ராந்தோ பவிஷ்யாமி கஸ்மிந்வா ப்ரதிஷ்டிதே ப்ரதிஷ்டாஸ்யாமீதி’ ‘ஸ ப்ராணமஸரிஜத’ இதி; உத்க்ராந்த்யபாவே ஹி கத்யாகத்யோரப்யபாவோ விஜ்ஞாயதே; ந ஹி அநபஸரிப்தஸ்ய தேஹாத்கத்யாகதீ ஸ்யாதாம். ஏவமுபாதிகுணஸாரத்வாஜ்ஜீவஸ்யாணுத்வாதிவ்யபதேஷஃ, ப்ராஜ்ஞவத். யதா ப்ராஜ்ஞஸ்ய பரமாத்மநஃ ஸகுணேஷூபாஸநேஷு உபாதிகுணஸாரத்வாதணீயஸ்த்வாதிவ்யபதேஷஃ — ‘அணீயாந்வ்ரீஹேர்வா யவாத்வா’ ‘மநோமயஃ
ப்ராணமயஃ ப்ராணஷரீரஃ ஸர்வகந்தஃ ஸர்வரஸஃ ஸத்யகாமஃ ஸத்யஸஂகல்பஃ’ இத்யேவஂப்ரகாரஃ — தத்வத்||

ஸ்யாதேதத் — யதி புத்திகுணஸாரத்வாதாத்மநஃ ஸஂஸாரித்வஂ கல்ப்யேத, ததோ புத்த்யாத்மநோர்பிந்நயோஃ ஸஂயோகாவஸாநமவஷ்யஂபாவீத்யதோ புத்திவியோகே ஸதி ஆத்மநோ விபக்தஸ்யாநாலக்ஷ்யத்வாதஸத்த்வமஸஂஸாரித்வஂ வா ப்ரஸஜ்யேதேதி — அத உத்தரஂ படதி —
————————————————–
யாவதாத்மபாவித்வாச்ச ந தோஷஸ்தத்தர்ஷநாத்||2.3.30||

நேயமநந்தரநிர்திஷ்டதோஷப்ராப்திராஷங்கநீயா; கஸ்மாத்? யாவதாத்மபாவித்வாத்புத்திஸஂயோகஸ்ய — யாவதயமாத்மா ஸஂஸாரீ பவதி, யாவதஸ்ய ஸம்யக்தர்ஷநேந ஸஂஸாரித்வஂ ந நிவர்ததே, தாவதஸ்ய புத்த்யா ஸஂயோகோ ந ஷாம்யதி; யாவதேவ சாயஂ புத்த்யுபாதிஸஂபந்தஃ, தாவதேவாஸ்ய ஜீவத்வஂ ஸஂஸாரித்வஂ ச; பரமார்ததஸ்து ந ஜீவோ நாம புத்த்யுபாதிபரிகல்பிதஸ்வரூபவ்யதிரேகேணாஸ்தி; ந ஹி நித்யமுக்தஸ்வரூபாத்ஸர்வஜ்ஞாதீஷ்வராதந்யஷ்சேதநோ தாதுர்த்விதீயோ வேதாந்தார்தநிரூபணாயாமுபலப்யதே — ‘நாந்யோதோஸ்தி த்ரஷ்டா ஷ்ரோதா மந்தா விஜ்ஞாதா’ ‘நாந்யததோஸ்தி த்ரஷ்டரி ஷ்ரோதரி மந்தரி விஜ்ஞாதரி’ ‘தத்த்வமஸி’ ‘அஹஂ ப்ரஹ்மாஸ்மி’ இத்யாதிஷ்ருதிஷதேப்யஃ . கதஂ புநரவகம்யதே யாவதாத்மபாவீ புத்திஸஂயோக இதி? தத்தர்ஷநாதித்யாஹ; ததா ஹி ஷாஸ்த்ரஂ தர்ஷயதி — ‘யோயஂ விஜ்ஞாநமயஃ ப்ராணேஷு ஹரித்யந்தர்ஜ்யோதிஃ புருஷஃ ஸ ஸமாநஃ ஸந்நுபௌ லோகாவநுஸஂசரதி த்யாயதீவ லேலாயதீவ’ இத்யாதி; தத்ர விஜ்ஞாநமய இதி புத்திமய இத்யேததுக்தஂ பவதி, ப்ரதேஷாந்தரே ‘விஜ்ஞாநமயோ மநோமயஃ ப்ராணமயஷ்சக்ஷுர்மயஃ ஷ்ரோத்ரமயஃ’ இதி விஜ்ஞாநமயஸ்ய மநஆதிபிஃ ஸஹ பாடாத்; புத்திமயத்வஂ ச தத்குணஸாரத்வமேவாபிப்ரேயதே — யதா லோகே ஸ்த்ரீமயோ தேவதத்த இதி ஸ்த்ரீராகாதிப்ரதாநோபிதீயதே, தத்வத்; ‘ஸ ஸமாநஃ ஸந்நுபௌ லோகாவநுஸஂசரதி’ இதி ச லோகாந்தரகமநேப்யவியோகஂ புத்த்யா தர்ஷயதி; கேந ஸமாநஃ? தயைவ புத்த்யேதி கம்யதே, ஸஂநிதாநாத்; தச்ச தர்ஷயதி — ‘த்யாயதீவ லேலாயதீவ’ இதி; ஏததுக்தஂ பவதி — நாயஂ ஸ்வதோ த்யாயதி, நாபி சலதி, த்யாயந்த்யாஂ புத்தௌ த்யாயதீவ, சலந்த்யாஂ புத்தௌ சலதீவேதி. அபி ச மித்யாஜ்ஞாநபுரஃஸரோயமாத்மநோ புத்த்யுபாதிஸஂபந்தஃ; ந ச மித்யாஜ்ஞாநஸ்ய ஸம்யக்ஜ்ஞாநாதந்யத்ர நிவரித்திரஸ்தீத்யதோ யாவத்ப்ரஹ்மாத்மதாநவபோதஃ, தாவதயஂ புத்த்யுபாதிஸஂபந்தோ ந ஷாம்யதி; தர்ஷயதி ச — ‘வேதாஹமேதஂ புருஷஂ மஹாந்தமாதித்யவர்ணஂ தமஸஃ பரஸ்தாத். தமேவ விதித்வாதி மரித்யுமேதி நாந்யஃ பந்தா வித்யதேயநாய’ இதி||

நநு ஸுஷுப்தப்ரலயயோர்ந ஷக்யதே புத்திஸஂபந்த ஆத்மநோப்யுபகந்தும், ‘ஸதா ஸோம்ய ததா ஸஂபந்நோ பவதி ஸ்வமபீதோ பவதி’ இதி வசநாத், கரித்ஸ்நவிகாரப்ரலயாப்யுபகமாச்ச; தத்கதஂ யாவதாத்மபாவித்வஂ புத்திஸஂபந்தஸ்யேதி, அத்ரோச்யதே —
————————————————————
புஂஸ்த்வாதிவத்த்வஸ்ய ஸதோபிவ்யக்தியோகாத்||2.3.31||

யதா லோகே புஂஸ்த்வாதீநி பீஜாத்மநா வித்யமாநாந்யேவ பால்யாதிஷ்வநுபலப்யமாநாந்யவித்யமாநவதபிப்ரேயமாணாநி யௌவநாதிஷ்வாவிர்பவந்தி; ந அவித்யமாநாந்யுத்பத்யந்தே, ஷண்டாதீநாமபி ததுத்பத்திப்ரஸங்காத் — ஏவமயமபி புத்திஸஂபந்தஃ ஷக்த்யாத்மநா வித்யமாந ஏவ ஸுஷுப்தப்ரலயயோஃ புநஃ ப்ரபோதப்ரஸவயோராவிர்பவதி; ஏவஂ ஹி ஏதத்யுஜ்யதே; ந ஹி ஆகஸ்மிகீ கஸ்யசிதுத்பத்திஃ ஸஂபவதி, அதிப்ரஸங்காத். தர்ஷயதி ச ஸுஷுப்தாதுத்தாநமவித்யாத்மகபீஜஸத்பாவகாரிதம் — ‘ஸதி ஸஂபத்ய ந விதுஃ ஸதி ஸஂபத்யாமஹ இதி’ ‘த இஹ வ்யாக்ரோ வா ஸிஂஹோ வா’ இத்யாதிநா. தஸ்மாத்ஸித்தமேதத் — யாவதாத்மபாவீ புத்த்யாத்யுபாதிஸஂபந்த இதி||
———————————————–
நித்யோபலப்த்யநுபலப்திப்ரஸங்கோந்யதரநியமோ வாந்யதா||2.3.32||

தச்சாத்மந உபாதிபூதம் — அந்தஃகரணஂ மநோ புத்திர்விஜ்ஞாநஂ சித்தமிதி ச அநேகதா தத்ர தத்ராபிலப்யதே; க்வசிச்ச வரித்திவிபாகேந — ஸஂஷயாதிவரித்திகஂ மந இத்யுச்யதே, நிஷ்சயாதிவரித்திகஂ புத்திரிதி; தச்சைவஂ பூதமந்தஃகரணமவஷ்யமஸ்தீத்யப்யுபகந்தவ்யம், அந்யதா ஹ்யநப்யுபகம்யமாநே தஸ்மிந்நித்யோபலப்த்யநுபலப்திப்ரஸங்கஃ ஸ்யாத் — ஆத்மேந்த்ரியவிஷயாணாமுபலப்திஸாதநாநாஂ ஸஂநிதாநே ஸதி நித்யமேவோபலப்திஃ ப்ரஸஜ்யேத; அத ஸத்யபி
ஹேதுஸமவதாநே பலாபாவஃ, ததோ நித்யமேவாநுபலப்திஃ ப்ரஸஜ்யேத; ந சைவஂ தரிஷ்யதே. அதவா அந்யதரஸ்யாத்மந இந்த்ரியஸ்ய வா ஷக்திப்ரதிபந்தோப்யுபகந்தவ்யஃ; ந ச ஆத்மநஃ ஷக்திப்ரதிபந்தஃ ஸஂபவதி, அவிக்ரியத்வாத்; நாபி இந்த்ரியஸ்ய; ந ஹி தஸ்ய பூர்வோத்தரயோஃ க்ஷணயோரப்ரதிபத்தஷக்திகஸ்ய ஸதோகஸ்மாச்சக்திஃ ப்ரதிபத்யேத. தஸ்மாத் யஸ்யாவதாநாநவதாநாப்யாமுபலப்த்யநுபலப்தீ பவதஃ, தந்மநஃ. ததா ச ஷ்ருதிஃ — ‘அந்யத்ரமநா அபூவஂ நாதர்ஷமந்யத்ரமநா அபூவஂ நாஷ்ரௌஷம்’ இதி, ‘மநஸா ஹ்யேவ பஷ்யதி மநஸா ஷ்ரரிணோதி’ இதி ச; காமாதயஷ்சாஸ்ய வரித்தய இதி தர்ஷயதி — ‘காமஃ ஸஂகல்போ விசிகித்ஸா ஷ்ரத்தாஷ்ரத்தா தரிதிரதரிதிர்ஹ்ரீர்தீர்பீரித்யேதத்ஸர்வஂ மந ஏவ’ இதி. தஸ்மாத்யுக்தமேதத் — தத்குணஸாரத்வாத்தத்வ்யபதேஷ இதி||
———————————————–
கர்த்ரதிகரணம்||2.3.33||–கர்தா ஷாஸ்த்ரார்தவத்த்வாத்||2.3.33||

தத்குணஸாரத்வாதிகாரேணைவாபரோபி ஜீவதர்மஃ ப்ரபஞ்ச்யதே. கர்தா ச அயஂ ஜீவஃ ஸ்யாத்; கஸ்மாத்? ஷாஸ்த்ரார்தவத்த்வாத் — ஏவஂ ச ‘யஜேத’ ‘ஜுஹுயாத்’ ‘தத்யாத்’ இத்யேவஂவிதஂ விதிஷாஸ்த்ரமர்தவத்பவதி; அந்யதா ததநர்தகஂ ஸ்யாத்; தத்தி கர்துஃ ஸதஃ கர்தவ்யவிஷேஷமுபதிஷதி; ந ச அஸதி கர்தரித்வே ததுபபத்யேத. ததேதமபி ஷாஸ்த்ரமர்தவத்பவதி — ‘ஏஷ ஹி த்ரஷ்டா ஷ்ரோதா மந்தா போத்தா கர்தா விஜ்ஞாநாத்மா புருஷஃ’ இதி||
———————————————————-
விஹாரோபதேஷாத்||2.3.34||

இதஷ்ச ஜீவஸ்ய கர்தரித்வம், யஜ்ஜீவப்ரக்ரியாயாஂ ஸஂத்யே ஸ்தாநே விஹாரமுபதிஷதி — ‘ஸ ஈயதேமரிதோ யத்ர காமம்’ இதி, ‘ஸ்வே ஷரீரே யதாகாமஂ பரிவர்ததே’ இதி ச||
————————————————–
உபாதாநாத்||2.3.35||

இதஷ்சாஸ்ய கர்தரித்வம், யஜ்ஜீவப்ரக்ரியாயாமேவ கரணாநாமுபாதாநஂ ஸஂகீர்தயதி — ‘ததேஷாஂ ப்ராணாநாஂ விஜ்ஞாநேந விஜ்ஞாநமாதாய’ இதி, ‘ப்ராணாந்கரிஹீத்வா’ இதி ச||
————————————————
வ்யபதேஷாச்ச க்ரியாயாஂ ந சேந்நிர்தேஷவிபர்யயஃ||2.3.36||

இதஷ்ச ஜீவஸ்ய கர்தரித்வம், யதஸ்ய லௌகிகீஷு வைதிகீஷு ச க்ரியாஸு கர்தரித்வஂ வ்யபதிஷதி ஷாஸ்த்ரம் — ‘விஜ்ஞாநஂ யஜ்ஞஂ தநுதே கர்மாணி தநுதேபி ச’ இதி. நநு விஜ்ஞாநஷப்தோ புத்தௌ ஸமதிகதஃ, கதமநேந ஜீவஸ்ய கர்தரித்வஂ ஸூச்யத இதி, நேத்யுச்யதே — ஜீவஸ்யைவைஷ நிர்தேஷஃ, ந புத்தேஃ; ந சேஜ்ஜீவஸ்ய ஸ்யாத், நிர்தேஷவிபர்யயஃ ஸ்யாத் — விஜ்ஞாநேநேத்யேவஂ நிரதேக்ஷ்யத்; ததா ஹி அந்யத்ர புத்திவிவக்ஷாயாஂ விஜ்ஞாநஷப்தஸ்ய கரணவிபக்திநிர்தேஷோ தரிஷ்யதே — ‘ததேஷாஂ ப்ராணாநாஂ விஜ்ஞாநேந விஜ்ஞாநமாதாய’ இதி; இஹ து ‘விஜ்ஞாநஂ யஜ்ஞஂ தநுதே’ இதி கர்தரிஸாமாநாதிகரண்யநிர்தேஷாத்புத்திவ்யதிரிக்தஸ்யைவாத்மநஃ கர்தரித்வஂ ஸூச்யத இத்யதோஷஃ||

அத்ராஹ — யதி புத்திவ்யதிரிக்தோ ஜீவஃ கர்தா ஸ்யாத், ஸ ஸ்வதந்த்ரஃ ஸந் ப்ரியஂ ஹிதஂ சைவ ஆத்மநோ நியமேந ஸஂபாதயேத், ந விபரீதம்; விபரீதமபி து ஸஂபாதயந்நுபலப்யதே; ந ச ஸ்வதந்த்ரஸ்யாத்மநஃ ஈதரிஷீ ப்ரவரித்திரநியமேநோபபத்யத இதி, அத உத்தரஂ படதி —
———————————————-
உபலப்திவதநியமஃ||2.3.37||

யதாயமாத்மோபலப்திஂ ப்ரதி ஸ்வதந்த்ரோபி அநியமேநேஷ்டமநிஷ்டஂ ச உபலபதே, ஏவமநியமேநைவேஷ்டமநிஷ்டஂ ச ஸஂபாதயிஷ்யதி; உபலப்தாவப்யஸ்வாதந்த்ர்யம், உபலப்திஹேதூபாதாநோபலம்பாதிதி சேத், ந, விஷயப்ரகல்பநாமாத்ரப்ரயோஜநத்வாதுபலப்திஹேதூநாம்; உபலப்தௌ து அநந்யாபேக்ஷத்வமாத்மநஃ, சைதந்யயோகாத். அபி ச
அர்தக்ரியாயாமபி நாத்யந்தமாத்மநஃ ஸ்வாதந்த்ர்யமஸ்தி, தேஷகாலநிமித்தவிஷேஷாபேக்ஷத்வாத்; ந ச ஸஹாயாபேக்ஷஸ்ய கர்துஃ கர்தரித்வஂ நிவர்ததே; பவதி ஹ்யேதோதகாத்யபேக்ஷஸ்யாபி பக்துஃ பக்தரித்வம்; ஸஹகாரிவைசித்ர்யாச்ச இஷ்டாநிஷ்டார்தக்ரியாயாமநியமேந ப்ரவரித்திராத்மநோ ந விருத்யதே||
—————————————————-
ஷக்திவிபர்யயாத்||2.3.38||

இதஷ்ச விஜ்ஞாநவ்யதிரிக்தோ ஜீவஃ கர்தா பவிதுமர்ஹதி. யதி புநர்விஜ்ஞாநஷப்தவாச்யா புத்திரேவ கர்த்ரீ ஸ்யாத், ததஃ ஷக்திவிபர்யயஃ ஸ்யாத் — கரணஷக்திர்புத்தேர்ஹீயேத, கர்தரிஷக்திஷ்சாபத்யேத; ஸத்யாஂ ச புத்தேஃ கர்தரிஷக்தௌ, தஸ்யா ஏவ அஹஂப்ரத்யயவிஷயத்வமப்யுபகந்தவ்யம், அஹஂகாரபூர்விகாயா ஏவ ப்ரவரித்தேஃ ஸர்வத்ர தர்ஷநாத் — ‘அஹஂ கச்சாமி, அஹமாகச்சாமி, அஹஂ புஞ்ஜே, அஹஂ பிபாமி’ இதி ச; தஸ்யாஷ்ச கர்தரிஷக்தியுக்தாயாஃ ஸர்வார்தகாரி கரணமந்யத்கல்பயிதவ்யம்; ஷக்தோபி ஹி ஸந் கர்தா கரணமுபாதாய க்ரியாஸு ப்ரவர்தமாநோ தரிஷ்யதே; ததஷ்ச ஸஂஜ்ஞாமாத்ரே விவாதஃ ஸ்யாத், ந வஸ்துபேதஃ கஷ்சித், கரணவ்யதிரிக்தஸ்ய கர்தரித்வாப்யுபகமாத்||
———————————————
ஸமாத்யபாவாச்ச||2.3.39||

யோப்யயமௌபநிஷதாத்மப்ரதிபத்திப்ரயோஜநஃ ஸமாதிருபதிஷ்டோ வேதாந்தேஷு — ‘ஆத்மா வா அரே த்ரஷ்டவ்யஃ ஷ்ரோதவ்யோ மந்தவ்யோ நிதித்யாஸிதவ்யஃ ஸோந்வேஷ்டவ்யஃ ஸ விஜிஜ்ஞாஸிதவ்யஃ’ ‘ஓமித்யேவஂ த்யாயத ஆத்மாநம்’ இத்யேவஂலக்ஷணஃ, ஸோப்யஸத்யாத்மநஃ கர்தரித்வே நோபபத்யேத. தஸ்மாதப்யஸ்ய கர்தரித்வஸித்திஃ||
——————————————————
தக்ஷாதிகரணம்||2.3.40||–யதா ச தக்ஷோபயதா||2.3.40||

ஏவஂ தாவச்சாஸ்த்ரார்தவத்த்வாதிபிர்ஹேதுபிஃ கர்தரித்வஂ ஷாரீரஸ்ய ப்ரதர்ஷிதம்; தத்புநஃ ஸ்வாபாவிகஂ வா ஸ்யாத், உபாதிநிமித்தஂ வேதி சிந்த்யதே. தத்ரைதைரேவ ஷாஸ்த்ரார்தவத்த்வாதிபிர்ஹேதுபிஃ ஸ்வாபாவிகஂ கர்தரித்வம், அபவாதஹேத்வபாவாதிதி. ஏவஂ ப்ராப்தே, ப்ரூமஃ — ந ஸ்வாபாவிகஂ கர்தரித்வமாத்மநஃ ஸஂபவதி, அநிர்மோக்ஷப்ரஸங்காத்; கர்தரித்வஸ்வபாவத்வே ஹ்யாத்மநோ ந கர்தரித்வாந்நிர்மோக்ஷஃ ஸஂபவதி — அக்நேரிவௌஷ்ண்யாத்; ந ச கர்தரித்வாதநிர்முக்தஸ்யாஸ்தி புருஷார்தஸித்திஃ, கர்தரித்வஸ்ய துஃகரூபத்வாத். நநு ஸ்திதாயாமபி கர்தரித்வஷக்தௌ கர்தரித்வகார்யபரிஹாராத்புருஷார்தஃ ஸேத்ஸ்யதி; தத்பரிஹாரஷ்ச நிமித்தபரிஹாராத் — யதாக்நேர்தஹநஷக்தியுக்தஸ்யாபி காஷ்டவியோகாத்தஹநகார்யாபாவஃ — தத்வத் — ந, நிமித்தாநாமபி ஷக்திலக்ஷணேந ஸஂபந்தேந ஸஂபத்தாநாமத்யந்தபரிஹாராஸஂபாவாத். நநு மோக்ஷஸாதநவிதாநாந்மோக்ஷஃ ஸேத்ஸ்யதி — ந, ஸாதநாயத்தஸ்ய அநித்யத்வாத். அபி ச நித்யஷுத்தமுக்தாத்மப்ரதிபாதநாத் மோக்ஷஸித்திரபிமதா; தாதரிகாத்மப்ரதிபாதநஂ ச ந ஸ்வாபாவிகே கர்தரித்வேவகல்பேத; தஸ்மாத் உபாதிதர்மாத்யாஸேநைவாத்மநஃ கர்தரித்வம், ந ஸ்வாபாவிகம்; ததா ச ஷ்ருதிஃ — ‘த்யாயதீவ லேலாயதீவ’ இதி ‘ஆத்மேந்த்ரியமநோயுக்தஂ போக்தேத்யாஹுர்மநீஷிணஃ’ இதி ச — உபாதிஸஂபரிக்தஸ்யைவாத்மநோ போக்தரித்வாதிவிஷேஷலாபஂ தர்ஷயதி. ந ஹி விவேகிநாஂ பரஸ்மாதந்யோ ஜீவோ நாம கர்தா போக்தா வா வித்யதே, ‘நாந்யோதோஸ்தி த்ரஷ்டா’ இத்யாதிஷ்ரவணாத். பர ஏவ தர்ஹி ஸஂஸாரீ கர்தா போக்தா ச ப்ரஸஜ்யேத; பரஸ்மாதந்யஷ்சேச்சிதிமாஞ்ஜீவஃ கர்தா, புத்த்யாதிஸஂகாதவ்யதிரிக்தோ ந ஸ்யாத் — ந, அவித்யாப்ரத்யுபஸ்தாபிதத்வாத்கர்தரித்வபோக்தரித்வயோஃ; ததா ச ஷாஸ்த்ரம் — ‘யத்ர ஹி த்வைதமிவ பவதி ததிதர இதரஂ பஷ்யதி’ இத்யவித்யாவஸ்தாயாஂ கர்தரித்வபோக்தரித்வே தர்ஷயித்வா, வித்யாவஸ்தாயாஂ தே ஏவ கர்தரித்வபோக்தரித்வே நிவாரயதி — ‘யத்ர த்வஸ்ய ஸர்வமாத்மைவாபூத்தத்கேந கஂ பஷ்யேத்’ இதி; ததா ஸ்வப்நஜாகரிதயோராத்மந உபாதிஸஂபர்ககரிதஂ ஷ்ரமஂ ஷ்யேநஸ்யேவாகாஷே விபரிபததஃ ஷ்ராவயித்வா, ததபாவஂ ஸுஷுப்தௌ ப்ராஜ்ஞேநாத்மநா ஸஂபரிஷ்வக்தஸ்ய ஷ்ராவயதி — ‘தத்வா அஸ்யைததாப்தகாமமாத்மகாமமகாமஂ ரூபஂ ஷோகாந்தரம்’ இத்யாரப்ய ‘ஏஷாஸ்ய பரமா கதிரேஷாஸ்ய பரமா ஸஂபதேஷோஸ்ய பரமோ லோக ஏஷோஸ்ய பரம ஆநந்தஃ’ இத்யுபஸஂஹாராத்||

ததேததாஹாசார்யஃ — ‘யதா ச தக்ஷோபயதா ‘ இதி. த்வர்தே ச அயஂ சஃ படிதஃ. நைவஂ மந்தவ்யம் — ஸ்வாபாவிகமேவாத்மநஃ கர்தரித்வம், அக்நேரிவௌஷ்ண்யமிதி; யதா து தக்ஷா லோகே வாஸ்யாதிகரணஹஸ்தஃ கர்தா துஃகீ பவதி,
ஸ ஏவ ஸ்வகரிஹஂ ப்ராப்தோ விமுக்தவாஸ்யாதிகரணஃ ஸ்வஸ்தோ நிர்வரிதோ நிர்வ்யாபாரஃ ஸுகீ பவதி — ஏவமவித்யாப்ரத்யுபஸ்தாபிதத்வைதஸஂபரிக்த ஆத்மா ஸ்வப்நஜாகரிதாவஸ்தயோஃ கர்தா துஃகீ பவதி, ஸஃ தச்ச்ரமாபநுத்தயே ஸ்வமாத்மாநஂ பரஂ ப்ரஹ்ம ப்ரவிஷ்ய விமுக்தகார்யகரணஸஂகாதோகர்தா ஸுகீ பவதி ஸஂப்ரஸாதாவஸ்தாயாம் — ததா முக்த்யவஸ்தாயாமப்யவித்யாத்வாந்தஂ வித்யாப்ரதீபேந விதூய ஆத்மைவ கேவலோ நிர்வரித்தஃ ஸுகீ பவதி. தக்ஷதரிஷ்டாந்தஷ்சைதாவதாஂஷேந த்ரஷ்டவ்யஃ — தக்ஷா ஹி விஷிஷ்டேஷு தக்ஷணாதிவ்யாபாரேஷ்வபேக்ஷ்யைவ ப்ரதிநியதாநி கரணாநி வாஸ்யாதீநி கர்தா பவதி, ஸ்வஷரீரேண து அகர்தைவ; ஏவமயமாத்மா ஸர்வவ்யாபாரேஷ்வபேக்ஷ்யைவ மநஆதீநி கரணாநி கர்தா பவதி, ஸ்வாத்மநா து கர்தைவேதி. ந து ஆத்மநஸ்தக்ஷ்ண இவாவயவாஃ ஸந்தி, யைஃ ஹஸ்தாதிபிரிவ வாஸ்யாதீநி தக்ஷா, மநஆதீநி கரணாந்யாத்மோபாததீத ந்யஸ்யேத்வா||

யத்தூக்தம், ஷாஸ்த்ரார்தவத்த்வாதிபிர்ஹேதுபிஃ ஸ்வாபாவிகமாத்மநஃ கர்தரித்வமிதி, தந்ந — விதிஷாஸ்த்ரஂ தாவத்யதாப்ராப்தஂ கர்தரித்வமுபாதாய கர்தவ்யவிஷேஷமுபதிஷதி, ந கர்தரித்வமாத்மநஃ ப்ரதிபாதயதி; ந ச ஸ்வாபாவிகமஸ்ய கர்தரித்வமஸ்தி, ப்ரஹ்மாத்மத்வோபதேஷாத் — இத்யவோசாம; தஸ்மாதவித்யாகரிதஂ கர்தரித்வமுபாதாய விதிஷாஸ்த்ரஂ ப்ரவர்திஷ்யதே. கர்தா விஜ்ஞாநாத்மா புருஷஃ — இத்யேவஂஜாதீயகமபி ஷாஸ்த்ரமநுவாதரூபத்வாத்யதாப்ராப்தமேவாவித்யாகரிதஂ கர்தரித்வமநுவதிஷ்யதி. ஏதேந விஹாரோபாதாநே பரிஹரிதே, தயோரப்யநுவாதரூபத்வாத். நநு ஸஂத்யே ஸ்தாநே ப்ரஸுப்தேஷு கரணேஷு ஸ்வே ஷரீரே யதாகாமஂ பரிவர்ததே — இதி விஹார உபதிஷ்யமாநஃ கேவலஸ்யாத்மநஃ கர்தரித்வமாவஹதி; ததோபாதாநேபி ‘ததேஷாஂ ப்ராணாநாஂ விஜ்ஞாநேந விஜ்ஞாநமாதாய’ இதி கரணேஷு கர்மகரணவிபக்தீ ஷ்ரூயமாணே கேவலஸ்யாத்மநஃ கர்தரித்வஂ கமயத இதி; அத்ரோச்யதே — ந தாவத்ஸஂத்யே ஸ்தாநேத்யந்தமாத்மநஃ கரணவிரமணமஸ்தி, ‘ஸதீஃ ஸ்வப்நோ பூத்வேமஂ லோகமதிக்ராமதி’ இதி தத்ராபி தீஸஂபந்தஷ்ரவணாத்; ததா ச ஸ்மரந்தி — ‘இந்த்ரியாணாமுபரமே மநோநுபரதஂ யதி. ஸேவதே விஷயாநேவ தத்வித்யாத்ஸ்வப்நதர்ஷநம்’ இதி; காமாதயஷ்ச மநஸோ வரித்தயஃ இதி ஷ்ருதிஃ; தாஷ்ச ஸ்வப்நே தரிஷ்யந்தே; தஸ்மாத்ஸமநா ஏவ ஸ்வப்தே விஹரதி; விஹாரோபி ச தத்ரத்யோ வாஸநாமய ஏவ, ந து பாரமார்திகோஸ்தி; ததா ச ஷ்ருதிஃ இவகாராநுபத்தமேவ ஸ்வப்நவ்யாபாரஂ வர்ணயதி — ‘உதேவ ஸ்த்ரீபிஃ ஸஹ மோதமாநோ ஜக்ஷதுதேவாபி பயாநி பஷ்யந்’ இதி; லௌகிகா அபி ததைவ ஸ்வப்நஂ கதயந்தி — ஆருக்ஷமிவ கிரிஷ்ரரிங்கம், அத்ராக்ஷமிவ வநராஜிமிதி; ததோபாதாநேபி யத்யபி கரணேஷு கர்மகரணவிபக்திநிர்தேஷஃ, ததாபி தத்ஸஂபரிக்தஸ்யைவாத்மநஃ கர்தரித்வஂ த்ரஷ்டவ்யம், கேவலே கர்தரித்வாஸஂபவஸ்ய தர்ஷிதத்வாத்; பவதி ச லோகேநேகப்ரகாரா விவக்ஷா — யோதா யுத்யந்தே, யோதை ராஜா யுத்யத இதி. அபி ச அஸ்மிந்நுபாதாநே கரணவ்யாபாரோபரமமாத்ரஂ விவக்ஷ்யதே, ந ஸ்வாதந்த்ர்யஂ கஸ்யசித், அபுத்திபூர்வகஸ்யாபி ஸ்வாபே கரணவ்யாபாரோபரமஸ்ய தரிஷ்டத்வாத். யஸ்த்வயஂ வ்யபதேஷோ தர்ஷிதஃ, ‘விஜ்ஞாநஂ யஜ்ஞஂ தநுதே’ இதி, ஸ புத்தேரேவ கர்தரித்வஂ ப்ராபயதி — விஜ்ஞாநஷப்தஸ்ய தத்ர ப்ரஸித்தத்வாத், மநோநந்தரஂ பாடாச்ச, ‘தஸ்ய ஷ்ரத்தைவ ஷிரஃ’ இதி ச விஜ்ஞாநமயஸ்யாத்மநஃ ஷ்ரத்தாத்யவயவத்வஸஂகீர்தநாத் — ஷ்ரத்தாதீநாஂ ச புத்திதர்மத்வப்ரஸித்தேஃ, ‘விஜ்ஞாநஂ தேவாஃ ஸர்வே ப்ரஹ்ம ஜ்யேஷ்டமுபாஸதே’ இதி ச வாக்யஷேஷாத் — ஜ்யேஷ்டத்வஸ்ய ச ப்ரதமஜத்வஸ்ய புத்தௌ ப்ரஸித்தத்வாத், ‘ஸ ஏஷ வாசஷ்சித்தஸ்யோத்தரோத்தரக்ரமோ யத்யஜ்ஞஃ’ இதி ச ஷ்ருத்யந்தரே யஜ்ஞஸ்ய வாக்புத்திஸாத்யத்வாவதாரணாத். ந ச புத்தேஃ ஷக்திவிபர்யயஃ கரணாநாஂ கர்தரித்வாப்யுபகமே பவதி, ஸர்வகாரகாணாமேவ ஸ்வஸ்வவ்யாபாரேஷு கர்தரித்வஸ்யாவஷ்யஂபாவித்வாத்; உபலப்த்யபேக்ஷஂ த்வேஷாஂ கரணாநாஂ கரணத்வம்; ஸா சாத்மநஃ; ந ச தஸ்யாமப்யஸ்ய கர்தரித்வமஸ்தி, நித்யோபலப்திஸ்வரூபத்வாத். அஹஂகாரபூர்வகமபி கர்தரித்வஂ நோபலப்துர்பவிதுமர்ஹதி, அஹஂகாரஸ்யாப்யுபலப்யமாநத்வாத்; ந சைவஂ ஸதி கரணாந்தரகல்பநாப்ரஸங்கஃ, புத்தேஃ கரணத்வாப்யுபகமாத். ஸமாத்யபாவஸ்து ஷாஸ்த்ரார்தவத்த்வேநைவ பரிஹரிதஃ, யதாப்ராப்தமேவ கர்தரித்வமுபாதாய ஸமாதிவிதாநாத். தஸ்மாத்கர்தரித்வமப்யாத்மந உபாதிநிமித்தமேவேதி ஸ்திதம்||
————————————————–
பராயத்தாதிகரணம்||2.3.41||–பராத்து தச்ச்ருதேஃ||2.3.41||

யதிதமவித்யாவஸ்தாயாமுபாதிநிபந்தநஂ கர்தரித்வஂ ஜீவஸ்யாபிஹிதம், தத்கிமநபேக்ஷ்யேஷ்வரஂ பவதி, ஆஹோஸ்விதீஷ்வராபேக்ஷமிதி பவதி விசாரணா. தத்ர ப்ராப்தஂ தாவத் — நேஷ்வரமபேக்ஷதே ஜீவஃ கர்தரித்வ இதி; கஸ்மாத்? அபேக்ஷாப்ரயோஜநாபாவாத்; அயஂ ஹி ஜீவஃ ஸ்வயமேவ ராகத்வேஷாதிதோஷப்ரயுக்தஃ காரகாந்தரஸாமக்ரீஸஂபந்நஃ கர்தரித்வமநுபவிதுஂ ஷக்நோதி; தஸ்ய கிமீஷ்வரஃ கரிஷ்யதி? ந ச லோகே ப்ரஸித்தரஸ்தி — கரிஷ்யாதிகாஸு க்ரியாஸ்வநடுஹாதிவத் ஈஷ்வரோபரோபேக்ஷிதவ்ய இதி. க்லேஷாத்மகேந ச கர்தரித்வேந ஜந்தூந்ஸஂஸரிஜத ஈஷ்வரஸ்ய நைர்கரிண்யஂ ப்ரஸஜ்யேத; விஷமபலஂ ச
ஏஷாஂ கர்தரித்வஂ விதததோ வைஷம்யம். நநு ‘வைஷம்யநைர்கரிண்யே ந ஸாபேக்ஷத்வாத்’ இத்யுக்தம் — ஸத்யமுக்தம், ஸதி து ஈஷ்வரஸ்ய ஸாபேக்ஷத்வஸஂபவே; ஸாபேக்ஷத்வஂ ச ஈஷ்வரஸ்ய ஸஂபவதி ஸதோர்ஜந்தூநாஂ தர்மாதர்மயோஃ; தயோஷ்ச ஸத்பாவஃ ஸதி ஜீவஸ்ய கர்தரித்வே; ததேவ சேத்கர்தரித்வமீஷ்வராபேக்ஷஂ ஸ்யாத், கிஂவிஷயமீஷ்வரஸ்ய ஸாபேக்ஷத்வமுச்யேத. அகரிதாப்யாகமஷ்சைவஂ ஜீவஸ்ய ப்ரஸஜ்யேத. தஸ்மாத்ஸ்வத ஏவாஸ்ய கர்தரித்வமிதி — ஏதாஂ ப்ராப்திஂ து-ஷப்தேந வ்யாவர்த்ய ப்ரதிஜாநீதே — பராதிதி; அவித்யாவஸ்தாயாஂ கார்யகரணஸஂகாதாவிவேகதர்ஷிநோ ஜீவஸ்யாவித்யாதிமிராந்தஸ்ய ஸதஃ பரஸ்மாதாத்மநஃ கர்மாத்யக்ஷாத்ஸர்வபூதாதிவாஸாத்ஸாக்ஷிணஷ்சேதயிதுரீஷ்வராத்ததநுஜ்ஞயா கர்தரித்வபோக்தரித்வலக்ஷணஸ்ய ஸஂஸாரஸ்ய ஸித்திஃ; ததநுக்ரஹஹேதுகேநைவ ச விஜ்ஞாநேந மோக்ஷஸித்திர்பவிதுமர்ஹதி; குதஃ? தச்ச்ருதேஃ; யத்யபி தோஷப்ரயுக்தஃ ஸாமக்ரீஸஂபந்நஷ்ச ஜீவஃ, யத்யபி ச லோகே கரிஷ்யாதிஷு கர்மஸு நேஷ்வரகாரணத்வஂ ப்ரஸித்தம், ததாபி ஸர்வாஸ்வேவ ப்ரவரித்திஷ்வீஷ்வரோ ஹேதுகர்தேதி ஷ்ருதேரவஸீயதே; ததா ஹி ஷ்ருதிர்பவதி — ‘ஏஷ ஹ்யேவ ஸாது கர்ம காரயதி தஂ யமேப்யோ லோகேப்ய உந்நிநீஷதே. ஏஷ ஹ்யேவாஸாது கர்ம காரயதி தஂ யமதோ நிநீஷதே’ இதி, ‘ய ஆத்மநி திஷ்டந்நாத்மாநமந்தரோ யமயதி’ இதி ச ஏவஂஜாதீயகா||

நநு ஏவமீஷ்வரஸ்ய காரயிதரித்வே ஸதி வைஷம்யநைர்கரிண்யே ஸ்யாதாம், அகரிதாப்யாகமஷ்ச ஜீவஸ்யேதி; நேத்யுச்யத —
———————————————–
கரிதப்ரயத்நாபேக்ஷஸ்து விஹிதப்ரதிஷித்தாவையர்த்யாதிப்யஃ||2.3.42||

து-ஷப்தஷ்சோதிததோஷவ்யாவர்தநார்தஃ. கரிதோ யஃ ப்ரயத்நோ ஜீவஸ்ய தர்மாதர்மலக்ஷணஃ, ததபேக்ஷ ஏவைநமீஷ்வரஃ காரயதி; அதஷ்சைதே சோதிதா தோஷா ந ப்ரஸஜ்யந்தே — ஜீவகரிததர்மாதர்மவைஷம்யாபேக்ஷ ஏவ தத்தத்பலாநி விஷமஂ விபஜேத்பர்ஜந்யவத் ஈஷ்வரோ நிமித்தத்வமாத்ரேண — யதா லோகே நாநாவிதாநாஂ குச்சகுல்மாதீநாஂ வ்ரீஹியவாதீநாஂ ச அஸாதாரணேப்யஃ ஸ்வஸ்வபீஜேப்யோ ஜாயமாநாநாஂ ஸாதாரணஂ நிமித்தஂ பவதி பர்ஜந்யஃ — ந ஹி அஸதி பர்ஜந்யே ரஸபுஷ்பபலபலாஷாதிவைஷம்யஂ தேஷாஂ ஜாயதே, நாப்யஸத்ஸு ஸ்வஸ்வபீஜேஷு — ஏவஂ ஜீவகரிதப்ரயத்நாபேக்ஷ ஈஷ்வரஃ தேஷாஂ ஷுபாஷுபஂ விதத்யாதிதி ஷ்லிஷ்யதே. நநு கரிதப்ரயத்நாபேக்ஷத்வமேவ ஜீவஸ்ய பராயத்தே கர்தரித்வே நோபபத்யதே — நைஷ தோஷஃ; பராயத்தேபி ஹி கர்தரித்வே, கரோத்யேவ ஜீவஃ, குர்வந்தஂ ஹி தமீஷ்வரஃ காரயதி; அபி ச பூர்வப்ரயத்நமபேக்ஷ்ய இதாநீஂ காரயதி, பூர்வதரஂ ச ப்ரயத்நமபேக்ஷ்ய பூர்வமகாரயதிதி — அநாதித்வாத்ஸஂஸாரஸ்யேதி — அநவத்யம். கதஂ புநரவகம்யதே — கரிதப்ரயத்நாபேக்ஷ ஈஷ்வர இதி? விஹிதப்ரதிஷித்தாவையர்த்யாதிப்யஃ இத்யாஹ; ஏவஂ ஹி ‘ஸ்வர்ககாமோ யஜேத’ ‘ப்ராஹ்மணோ ந ஹந்தவ்யஃ’ இத்யேவஂஜாதீயகஸ்ய விஹிதஸ்ய ப்ரதிஷித்தஸ்ய ச அவையர்த்யஂ பவதி; அந்யதா ததநர்தகஂ ஸ்யாத்; ஈஷ்வர ஏவ விதிப்ரதிஷேதயோர்நியுஜ்யேத, அத்யந்தபரதந்த்ரத்வாஜ்ஜீவஸ்ய; ததா விஹிதகாரிணமப்யநர்தேந ஸஂஸரிஜேத், ப்ரதிஷித்தகாரிணமப்யர்தேந; ததஷ்ச ப்ராமாண்யஂ வேதஸ்யாஸ்தமியாத்; ஈஷ்வரஸ்ய ச அத்யந்தாநபேக்ஷத்வே லௌகிகஸ்யாபி புருஷகாரஸ்ய வையர்த்யம், ததா தேஷகாலநிமித்தாநாம்; பூர்வோக்ததோஷப்ரஸங்கஷ்ச — இத்யேவஂஜாதீயகஂ தோஷஜாதமாதிக்ரஹணேந தர்ஷயதி||
————————————–
அஷாதிகரணம்||2.3.43||–அஂஷோ நாநாவ்யபதேஷாதந்யதா சாபி தாஷகிதவாதித்வமதீயத ஏகே||2.3.43||

ஜீவேஷ்வரயோருபகார்யோபகாரகபாவ உக்தஃ; ஸ ச ஸஂபத்தயோரேவ லோகே தரிஷ்டஃ — யதா ஸ்வாமிபரித்யயோஃ, யதா வா அக்நிவிஸ்புலிங்கயோஃ; ததஷ்ச ஜீவேஷ்வரயோரப்யுபகார்யோபகாரகபாவாப்யுபகமாத் கிஂ ஸ்வாமிபரித்யவத்ஸஂபந்தஃ, ஆஹோஸ்விதக்நிவிஸ்புலிங்கவத்? இத்யஸ்யாஂ விசிகித்ஸாயாம் அநியமோ வா ப்ராப்நோதி. அதவா ஸ்வாமிபரித்யப்ரகாரேஷ்வேவ ஈஷித்ரீஷிதவ்யபாவஸ்ய ப்ரஸித்தத்வாத்தத்வித ஏவ ஸஂபந்த இதி ப்ராப்நோதி||

அதோ ப்ரவீதி அஂஷ இதி; ஜீவ ஈஷ்வரஸ்யாஂஷோ பவிதுமர்ஹதி, யதாக்நேர்விஸ்புலிங்கஃ; அஂஷ இவாஂஷஃ; ந ஹி நிரவயவஸ்ய முக்யோஂஷஃ ஸஂபவதி; கஸ்மாத்புநஃ நிரவயவத்வாத் ஸ ஏவ ந பவதி? நாநாவ்யபதேஷாத்; ‘ஸோந்வேஷ்டவ்யஃ ஸ விஜிஜ்ஞாஸிதவ்யஃ’ ‘ஏதமேவ விதித்வா முநிர்பவதி’ ‘ய ஆத்மநி திஷ்டந்நாத்மாநமந்தரோ யமயதி’ இதி ச ஏவஂஜாதீயகோ பேதநிர்தேஷோ நாஸதி பேதே யுஜ்யதே. நநு ச அயஂ நாநாவ்யபதேஷஃ ஸுதராஂ ஸ்வாமிபரித்யஸாரூப்யே யுஜ்யத இதி, அத ஆஹ — அந்யதா சாபீதி; ந ச நாநாவ்யபதேஷாதேவ கேவலாதஂஷத்வப்ரதிபத்திஃ; கிஂ தர்ஹி, அந்யதா சாபி வ்யபதேஷோ பவத்யநாநாத்வஸ்ய ப்ரதிபாதகஃ; ததா ஹ்யேகே ஷாகிநோ தாஷகிதவாதிபாவஂ ப்ரஹ்மண ஆமநந்த்யாதர்வணிகா
ப்ரஹ்மஸூக்தே — ‘ப்ரஹ்ம தாஷா ப்ரஹ்ம தாஸா ப்ரஹ்மைவேமே கிதவாஃ’ இத்யாதிநா; தாஷா ய ஏதே கைவர்தாஃ ப்ரஸித்தாஃ, யே ச அமீதாஸாஃ ஸ்வாமிஷ்வாத்மாநமுபக்ஷபயந்தி, யே ச அந்யே கிதவா த்யூதகரிதஃ, தே ஸர்வே ப்ரஹ்மைவ — இதி ஹீநஜந்தூதாஹரணேந ஸர்வேஷாமேவ நாமரூபகரிதகார்யகரணஸஂகாதப்ரவிஷ்டாநாஂ ஜீவாநாஂ ப்ரஹ்மத்வமாஹ; ததா அந்யத்ராபி ப்ரஹ்மப்ரக்ரியாயாமேவாயமர்தஃ ப்ரபஞ்ச்யதே — ‘த்வஂ ஸ்த்ரீ த்வஂ புமாநஸி த்வஂ குமார உத வா குமாரீ. த்வஂ ஜீர்ணோ தண்டேந வஞ்சஸி த்வஂ ஜாதோ பவதி விஷ்வதோமுகஃ’ இதி, ‘ஸர்வாணி ரூபாணி விசித்ய தீரோ நாமாநி கரித்வாபிவதந்யதாஸ்தே’ இதி ச; ‘நாந்யோதோஸ்தி த்ரஷ்டா’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஷ்ச அஸ்யார்தஸ்ய ஸித்திஃ. சைதந்யஂ ச அவிஷிஷ்டஂ ஜீவேஷ்வரயோஃ, யதாக்நிவிஸ்புலிங்கயோரௌஷ்ண்யம். அதோ பேதாபேதாவகமாப்யாமஂஷத்வாவகமஃ||

குதஷ்ச அஂஷத்வாவகமஃ? —
——————————————
மந்த்ரவர்ணாச்ச||2.3.44||

மந்த்ரவர்ணஷ்சைதமர்தமவகமயதி — ‘தாவாநஸ்ய மஹிமா. ததோ ஜ்யாயா்்ச புருஷஃ. பாதோஸ்ய ஸர்வா பூதாநி. த்ரிபாதஸ்யாமரிதஂ திவி’ இதி; அத்ர பூதஷப்தேந ஜீவப்ரதாநாநி ஸ்தாவரஜங்கமாநி நிர்திஷதி, ‘அஹிஂஸந்ஸர்வபூதாந்யந்யத்ர தீர்தேப்யஃ ‘ இதி ப்ரயோகாத்; அஂஷஃ பாதோ பாக இத்யநர்தாந்தரம்; தஸ்மாதப்யஂஷத்வாவகமஃ||

குதஷ்ச அஂஷத்வாவகமஃ? —
————————————————
அபி ச ஸ்மர்யதே||2.3.45||

ஈஷ்வரகீதாஸ்வபி ச ஈஷ்வராஂஷத்வஂ ஜீவஸ்ய ஸ்மர்யதே — ‘மமைவாஂஷோ ஜீவலோகே ஜீவபூதஃ ஸநாதநஃ’ இதி; தஸ்மாதப்யஂஷத்வாவகமஃ. யத்தூக்தம், ஸ்வாமிபரித்யாதிஷ்வேவ ஈஷித்ரீஷிதவ்யபாவோ லோகே ப்ரஸித்த இதி — யத்யப்யேஷா லோகே ப்ரஸித்திஃ, ததாபி ஷாஸ்த்ராத்து அத்ர அஂஷாஂஷித்வமீஷித்ரீஷிதவ்யபாவஷ்ச நிஷ்சீயதே; நிரதிஷயோபாதிஸஂபந்நஷ்சேஷ்வரோ நிஹீநோபாதிஸஂபந்நாஞ்ஜீவாந் ப்ரஷாஸ்தீதி ந கிஂசித்விப்ரதிஷித்யதே||

அத்ராஹ — நநு ஜீவஸ்யேஷ்வராஂஷத்வாப்யுபகமே ததீயேந ஸஂஸாரதுஃகோபபோகேநாஂஷிந ஈஷ்வரஸ்யாபி துஃகித்வஂ ஸ்யாத் — யதா லோகே ஹஸ்தபாதாத்யந்யதமாங்கதேந துஃகேந அங்கிநோ தேவதத்தஸ்ய துஃகித்வம், தத்வத்; ததஷ்ச தத்ப்ராப்தாநாஂ மஹத்தரஂ துஃகஂ ப்ராப்நுயாத்; அதோ வரஂ பூர்வாவஸ்தஃ ஸஂஸார ஏவாஸ்து — இதி ஸம்யக்தர்ஷநாநர்தக்யப்ரஸங்கஃ ஸ்யாத் — இதி; அத்ரோச்யதே —
—————————————
ப்ரகாஷாதிவந்நைவஂ பரஃ||2.3.46||

யதா ஜீவஃ ஸஂஸாரதுஃகமநுபவதி, நைவஂ பர ஈஷ்வரோநுபவதீதி ப்ரதிஜாநீமஹே; ஜீவோ ஹி அவித்யாவேஷவஷாத் தேஹாத்யாத்மபாவமிவ கத்வா, தத்கரிதேந துஃகேந துஃகீ அஹம் இதி அவித்யயா கரிதஂ துஃகோபபோகம் அபிமந்யதே; நைவஂ பரமேஷ்வரஸ்ய தேஹாத்யாத்மபாவோ துஃகாபிமாநோ வா அஸ்தி; ஜீவஸ்யாப்யவித்யாகரிதநாமரூபநிர்வரித்ததேஹேந்த்ரியாத்யுபாத்யவிவேகப்ரமநிமித்த ஏவ துஃகாபிமாநஃ, ந து பாரமார்திகோஸ்தி; யதா ச ஸ்வதேஹகததாஹச்சேதாதிநிமித்தஂ துஃகஂ ததபிமாநப்ராந்த்யாநுபவதி, ததா புத்ரமித்ராதிகோசரமபி துஃகஂ ததபிமாநப்ராந்த்யைவாநுபவதி — அஹமேவ புத்ரஃ, அஹமேவ மித்ரம் இத்யேவஂ ஸ்நேஹவஷேந புத்ரமித்ராதிஷ்வபிநிவிஷமாநஃ; ததஷ்ச நிஷ்சிதமேததவகம்யதே — மித்யாபிமாநப்ரமநிமித்த ஏவ துஃகாநுபவ இதி. வ்யதிரேகதர்ஷநாச்ச ஏவமவகம்யதே; ததா ஹி — புத்ரமித்ராதிமத்ஸு பஹுஷூபவிஷ்டேஷு தத்ஸஂபந்தாபிமாநிஷ்விதரேஷு ச, புத்ரோ மரிதோ மித்ரஂ மரிதமித்யேவமாகோஷிதே, யேஷாமேவ புத்ரமித்ராதிமத்த்வாபிமாநஸ்தேஷாமேவ தந்நிமித்தஂ துஃகமுத்பத்யதே, ந அபிமாநஹீநாநாஂ பரிவ்ராஜகாதீநாம். அதஷ்ச லௌகிகஸ்யாபி புஂஸஃ ஸம்யக்தஷநார்தவத்த்வஂ தரிஷ்டம், கிமுத விஷயஷூந்யாதாத்மநோந்யத்வஸ்த்வந்தரமபஷ்யதோ நித்யசைதந்யமாத்ரஸ்வரூபஸ்யேதி; தஸ்மாந்நாஸ்தி ஸம்யக்தர்ஷநாநர்தக்யப்ரஸங்கஃ
. ப்ரகாஷாதிவதிதி நிதர்ஷநோபந்யாஸஃ — ப்ரகாஷஃ ஸௌரஷ்சாந்த்ரமஸோ வா வியத்வ்யாப்ய அவதிஷ்டமாநஃ அங்குல்யாத்யுபாதிஸஂபந்தாத் தேஷு றஜுவக்ராதிபாவஂ ப்ரதிபத்யமாநேஷு தத்தத்பாவமிவ ப்ரதிபத்யமாநோபி ந பரமார்ததஸ்தத்பாவஂ ப்ரதிபத்யதே, யதா ச ஆகாஷோ கடாதிஷு கச்சத்ஸு கச்சந்நிவ விபாவ்யமாநோபி ந பரமார்ததோ கச்சதி, யதா ச உதஷராவாதிகம்பநாத்தத்கதே ஸூர்யப்ரதிபிம்பே கம்பமாநேபி ந தத்வாந்ஸூர்யஃ கம்பதே — ஏவமவித்யாப்ரத்யுபஸ்தாபிதே புத்த்யாத்யுபஹிதே ஜீவாக்யே அஂஷே துஃகாயமாநேபி ந தத்வாநீஷ்வரோ துஃகாயதே. ஜீவஸ்யாபி துஃகப்ராப்திரவித்யாநிமித்தைவேத்யுக்தம். ததா ச அவித்யாநிமித்தஜீவபாவவ்யுதாஸேந ப்ரஹ்மபாவமேவ ஜீவஸ்ய ப்ரதிபாதயந்தி வேதாந்தாஃ — ‘தத்த்வமஸி’ இத்யேவமாதயஃ. தஸ்மாந்நாஸ்தி ஜைவேந துஃகேந பரமாத்மநோ துஃகித்வப்ரஸங்கஃ||
—————————————————
ஸ்மரந்தி ச||2.3.47||

ஸ்மரந்தி ச வ்யாஸாதயஃ — யதா ஜைவேந துஃகேந ந பரமாத்மா துஃகாயத இதி; ‘தத்ர யஃ பரமாத்மா ஹி ஸ நித்யோ நிர்குணஃ ஸ்மரிதஃ. ந லிப்யதே பலைஷ்சாபி பத்மபத்ரமிவாம்பஸா. கர்மாத்மா த்வபரோ யோஸௌ மோக்ஷபந்தைஃ ஸ யுஜ்யதே. ஸ ஸப்ததஷகேநாபி ராஷிநா யுஜ்யதே புநஃ’ இதி. ச-ஷப்தாத் — ஸமாமநந்தி ச — இதி வாக்யஷேஷஃ — ‘தயோரந்யஃ பிப்பலஂ ஸ்வாத்வத்த்யநஷ்நந்நந்யோ அபிசாகஷீதி’ இதி, ‘ஏகஸ்ததா ஸர்வபூதாந்தராத்மா ந லிப்யதே லோகதுஃகேந பாஹ்யஃ’ இதி ச||

அத்ராஹ — யதி தர்ஹ்யேக ஏவ ஸர்வேஷாஂ பூதாநாமந்தராத்மா ஸ்யாத், கதமநுஜ்ஞாபரிஹாரௌ ஸ்யாதாஂ லௌகிகௌ வைதிகௌ சேதி. நநு ச அஂஷோ ஜீவ ஈஷ்வரஸ்ய இத்யுக்தம்; தத்பேதாச்சாநுஜ்ஞாபரிஹாரௌ ததாஷ்ரயாவவ்யதிகீர்ணாவுபபத்யேதே; கிமத்ர சோத்யத இதி, உச்யதே — நைததேவம்; அநஂஷத்வமபி ஹி ஜீவஸ்யாபேதவாதிந்யஃ ஷ்ருதயஃ ப்ரதிபாதயந்தி — ‘தத்ஸரிஷ்ட்வா ததேவாநுப்ராவிஷத்’ ‘நாந்யோதோஸ்தி த்ரஷ்டா’ ‘மரித்யோஃ ஸ மரித்யுமாப்நோதி ய இஹ நாநேவ பஷ்யதி’ ‘தத்த்வமஸி’ ‘அஹஂ ப்ரஹ்மாஸ்மி’ இத்யேவஂஜாதீயகாஃ. நநு பேதாபேதாவகமாப்யாமஂஷத்வஂ ஸித்யதீத்யுக்தம் — ஸ்யாதேததேவம், யத்யுபாவபி பேதாபேதௌ ப்ரதிபிபாதயிஷிதௌ ஸ்யாதாம்; அபேத ஏவ த்வத்ர ப்ரதிபிபாதயிஷிதஃ, ப்ரஹ்மாத்மத்வப்ரதிபத்தௌ புருஷார்தஸித்தேஃ; ஸ்வபாவப்ராப்தஸ்து பேதோநூத்யதே; ந ச நிரவயவஸ்ய ப்ரஹ்மணோ முக்யோஂஷோ ஜீவஃ ஸஂபவதீத்யுக்தம்; தஸ்மாத்பர ஏவைகஃ ஸர்வேஷாஂ பூதாநாமந்தராத்மா ஜீவபாவேநாவஸ்தித இத்யதோ வக்தவ்யா அநுஜ்ஞாபரிஹாரோபபத்திஃ. தாஂ ப்ரூமஃ —
—————————————————-
அநுஜ்ஞாபரிஹாரௌ தேஹஸம்பந்தாஜ்ஜ்யோதிராதிவத்||2.3.48||

‘றதௌ பார்யாமுபேயாத்’ இத்யநுஜ்ஞா, ‘குர்வங்கநாஂ நோபகச்சேத்’ இதி பரிஹாரஃ; ததா ‘அக்நீஷோமீயஂ பஷுஂ ஸஂஜ்ஞபயேத்’ இத்யநுஜ்ஞா, ‘ந ஹிஂஸ்யாத்ஸர்வா பூதாநி’ இதி பரிஹாரஃ;- ஏவஂ லோகேபி மித்ரமுபஸேவிதவ்யமித்யநுஜ்ஞா, ஷத்ருஃ பரிஹர்தவ்ய இதி பரிஹாரஃ — ஏவஂப்ரகாராவநுஜ்ஞாபரிஹாரௌ ஏகத்வேப்யாத்மநஃ தேஹஸஂபந்தாத் ஸ்யாத். தேஹைஃ ஸஂபந்தோ தேஹஸஂபந்தஃ; கஃ புநர்தேஹஸஂபந்தஃ? தேஹாதிரயஂ ஸஂகாதோஹமேவ — இத்யாத்மநி விபரீதப்ரத்யயோத்பத்திஃ; தரிஷ்டா ச ஸா ஸர்வப்ராணிநாம் — அஹஂ கச்சாமி அஹமாகச்சாமி, அஹமந்தஃ அஹமநந்தஃ, அஹஂ மூடஃ அஹமமூடஃ இத்யேவமாத்மிகா; ந ஹி அஸ்யாஃ ஸம்யக்தர்ஷநாதந்யந்நிவாரகமஸ்தி; ப்ராக்து ஸம்யக்தர்ஷநாத்ப்ரததைஷா ப்ராந்திஃ ஸர்வஜந்துஷு. ததேவமவித்யாநிமித்ததேஹாத்யுபாதிஸஂபந்தகரிதாத்விஷேஷாதைகாத்ம்யாப்யுபகமேப்யநுஜ்ஞாபரிஹாராவவகல்பேதே. ஸம்யக்தர்ஷிநஸ்தர்ஹ்யநுஜ்ஞாபரிஹாராநர்தக்யஂ ப்ராப்தம் — ந, தஸ்ய கரிதார்தத்வாந்நியோஜ்யத்வாநுபபத்தேஃ — ஹேயோபாதேயயோர்ஹி நியோஜ்யோ நியோக்தவ்யஃ ஸ்யாத்; ஆத்மநஸ்த்வதிரிக்தஂ ஹேயமுபாதேயஂ வா வஸ்த்வபஷ்யந் கதஂ நியுஜ்யேத; ந ச ஆத்மா ஆத்மந்யேவ நியோஜ்யஃ ஸ்யாத். ஷரீரவ்யதிரேகதர்ஷிந ஏவ நியோஜ்யத்வமிதி சேத், ந; தத்ஸஂஹதத்வாபிமாநாத் — ஸத்யஂ வ்யதிரேகதர்ஷிநோ நியோஜ்யத்வம்; ததாபி வ்யோமாதிவத்தேஹாத்யஸஂஹதத்வமபஷ்யத ஏவ ஆத்மநோ நியோஜ்யத்வாபிமாநஃ; ந ஹி தேஹாத்யஸஂஹதத்வதர்ஷிநஃ கஸ்யசிதபி நியோகோ தரிஷ்டஃ, கிமுதைகாத்ம்யதர்ஷிநஃ. ந ச நியோகாபாவாத் ஸம்யக்தர்ஷிநோ யதேஷ்டசேஷ்டாப்ரஸங்கஃ, ஸர்வத்ராபிமாநஸ்யைவ ப்ரவர்தகத்வாத், அபிமாநாபாவாச்ச ஸம்யக்தர்ஷிநஃ. தஸ்மாத்தேஹஸஂபந்தாதேவாநுஜ்ஞாபரிஹாரௌ — ஜ்யோதிராதிவத் — யதா ஜ்யோதிஷ ஏகத்வேப்யக்நிஃ க்ரவ்யாத்பரிஹ்ரியதே, நேதரஃ; யதா ச ப்ரகாஷ ஏகஸ்யாபி ஸவிதுரமேத்யதேஷஸஂபத்தஃ பரிஹ்ரியதே, நேதரஃ ஷுசிபூமிஷ்டஃ; ததா பௌமாஃ ப்ரதேஷா
வஜ்ரவைடூர்யாதய உபாதீயந்தே, பௌமா அபி ஸந்தோ நரகலேபராதயஃ பரிஹ்ரியந்தே; ததா மூத்ரபுரீஷஂ கவாஂ பவித்ரதயா பரிகரிஹ்யதே, ததேவ ஜாத்யந்தரே பரிவர்ஜ்யதே — தத்வத்||
———————————————-
அஸந்ததேஷ்சாவ்யதிகரஃ||2.3.49||

ஸ்யாதாஂ நாம அநுஜ்ஞாபரிஹாராவேகஸ்யாத்மநோ தேஹவிஷேஷயோகாத்; யஸ்த்வயஂ கர்மபலஸஂபந்தஃ, ஸ ச ஐகாத்ம்யாப்யுபகமே வ்யதிகீர்யேத, ஸ்வாம்யேகத்வாதிதி சேத், நைததேவம், அஸஂததேஃ; ந ஹி கர்துர்போக்துஷ்சாத்மநஃ ஸஂததஃ ஸர்வைஃ ஷரீரைஃ ஸஂபந்தோஸ்தி; உபாதிதந்த்ரோ ஹி ஜீவ இத்யுக்தம்; உபாத்யஸஂதாநாச்ச நாஸ்தி ஜீவஸஂதாநஃ — ததஷ்ச கர்மவ்யதிகரஃ பலவ்யதிகரோ வா ந பவிஷ்யதி||
——————————————-
ஆபாஸ ஏவ ச||2.3.50||

ஆபாஸ ஏவ ச ஏஷ ஜீவஃ பரஸ்யாத்மநோ ஜலஸூர்யகாதிவத்ப்ரதிபத்தவ்யஃ, ந ஸ ஏவ ஸாக்ஷாத், நாபி வஸ்த்வந்தரம். அதஷ்ச யதா நைகஸ்மிஞ்ஜலஸூர்யகே கம்பமாநே ஜலஸூர்யகாந்தரஂ கம்பதே, ஏவஂ நைகஸ்மிஞ்ஜீவே கர்மபலஸஂபந்திநி ஜீவாந்தரஸ்ய தத்ஸஂபந்தஃ. ஏவமவ்யதிகர ஏவ கர்மபலயோஃ. ஆபாஸஸ்ய ச அவித்யாகரிதத்வாத்ததாஷ்ரயஸ்ய ஸஂஸாரஸ்யாவித்யாகரிதத்வோபபத்திரிதி, தத்வ்யுதாஸேந ச பாரமார்திகஸ்ய ப்ரஹ்மாத்மபாவஸ்யோபதேஷோபபத்திஃ. யேஷாஂ து பஹவ ஆத்மாநஃ, தே ச ஸர்வே ஸர்வகதாஃ, தேஷாமேவைஷ வ்யதிகரஃ ப்ராப்நோதி; கதம்? பஹவோ விபவஷ்சாத்மாநஷ்சைதந்யமாத்ரஸ்வரூபா நிர்குணா நிரதிஷயாஷ்ச; ததர்தஂ ஸாதாரணஂ ப்ரதாநம்; தந்நிமித்தைஷாஂ போகாபவர்கஸித்திரிதி ஸாஂக்யாஃ. ஸதி பஹுத்வே விபுத்வே ச கடகுட்யாதிஸமாநா த்ரவ்யமாத்ரஸ்வரூபாஃ ஸ்வதோசேதநா ஆத்மாநஃ, ததுபகரணாநி ச அணூநி மநாஂஸ்யசேதநாநி, தத்ர ஆத்மத்ரவ்யாணாஂ மநோத்ரவ்யாணாஂ ச ஸஂயோகாத் நவ இச்சாதயோ வைஷேஷிகா ஆத்மகுணா உத்பத்யந்தே, தே ச அவ்யதிரேகேண ப்ரத்யேகமாத்மஸு ஸமவயந்தி, ஸ ஸஂஸாரஃ; தேஷாஂ நவாநாமாத்மகுணாநாமத்யந்தாநுத்பாதோ மோக்ஷ இதி காணாதாஃ. தத்ர ஸாஂக்யாநாஂ தாவச்சைதந்யஸ்வரூபத்வாத்ஸர்வாத்மநாஂ ஸஂநிதாநாத்யவிஷேஷாச்ச ஏகஸ்ய ஸுகதுஃகஸஂபந்தே ஸர்வேஷாஂ ஸுகதுஃகஸஂபந்தஃ ப்ராப்நோதி. ஸ்யாதேதத் — ப்ரதாநப்ரவரித்தேஃ புருஷகைவல்யார்தத்வாத்வ்யவஸ்தா பவிஷ்யதி; அந்யதா ஹி ஸ்வவிபூதிக்யாபநார்தா ப்ரதாநப்ரவரித்திஃ ஸ்யாத்; ததா ச அநிர்மோக்ஷஃ ப்ரஸஜ்யேதேதி — நைதத்ஸாரம் — ந ஹி அபிலஷிதஸித்திநிபந்தநா வ்யவஸ்தா ஷக்யா விஜ்ஞாதும்; உபபத்த்யா து கயாசித்வ்யவஸ்தோச்யேத; அஸத்யாஂ புநருபபத்தௌ காமஂ மா பூதபிலஷிதஂ புருஷகைவல்யம்; ப்ராப்நோதி து வ்யவஸ்தாஹேத்வபாவாத்வ்யதிகரஃ. காணாதாநாமபி — யதா ஏகேநாத்மநா மநஃ ஸஂயுஜ்யதே, ததா ஆத்மாந்தரைரபி நாந்தரீயகஃ ஸஂயோகஃ ஸ்யாத், ஸஂநிதாநாத்யவிஷேஷாத்; ததஷ்ச ஹேத்வவிஷேஷாத்பலாவிஷேஷ இத்யேகஸ்யாத்மநஃ ஸுகதுஃகயோகே ஸர்வாத்மநாமபி ஸமாநஂ ஸுகதுஃகித்வஂ ப்ரஸஜ்யேத||

ஸ்யாதேதத் — அதரிஷ்டநிமித்தோ நியமோ பவிஷ்யதீதி; நேத்யாஹ —
————————————————
அதரிஷ்டாநியமாத்||2.3.51||

பஹுஷ்வாத்மஸ்வாகாஷவத்ஸர்வகதேஷு ப்ரதிஷரீரஂ பாஹ்யாப்யந்தராவிஷேஷேண ஸஂநிஹிதேஷு மநோவாக்காயைர்தர்மாதர்மலக்ஷணமதரிஷ்டமுபார்ஜ்யதே. ஸாஂக்யாநாஂ தாவத் ததநாத்மஸமவாயி ப்ரதாநவர்தி. ப்ரதாநஸாதாரண்யாந்ந ப்ரத்யாத்மஂ ஸுகதுஃகோபபோகஸ்ய நியாமகமுபபத்யதே. காணாதாநாமபி பூர்வவத்ஸாதாரணேநாத்மமநஃஸஂயோகேந நிர்வர்திதஸ்யாதரிஷ்டஸ்யாபி அஸ்யைவாத்மந இதமதரிஷ்டமிதி நியமே ஹேத்வபாவாதேஷ ஏவ தோஷஃ||

ஸ்யாதேதத் — அஹமிதஂ பலஂ ப்ராப்நவாநி, இதஂ பரிஹராணி, இத்தஂ ப்ரயதை, இத்தஂ கரவாணி — இத்யேவஂவிதா அபிஸஂத்யாதயஃ ப்ரத்யாத்மஂ ப்ரவர்தமாநா அதரிஷ்டஸ்யாத்மநாஂ ச ஸ்வஸ்வாமிபாவஂ நியஂஸ்யந்தீதி; நேத்யாஹ —
—————————————————
அபிஸந்த்யாதிஷ்வபி சைவம்||2.3.52||

அமிஸஂத்யாதீநாமபி ஸாதாரணேநைவாத்மமநஃஸஂயோகேந ஸர்வாத்மஸஂநிதௌ க்ரியமாணாநாஂ நியமஹேதுத்வாநுபபத்தேருக்ததோஷாநுஷங்க ஏவ||
——————————————————
ப்ரதேஷாதிதி சேந்நாந்தர்பாவாத்||2.3.53||

அதோச்யேத — விபுத்வேப்யாத்மநஃ ஷரீரப்ரதிஷ்டேந மநஸா ஸஂயோகஃ ஷரீராவச்சிந்ந ஏவ ஆத்மப்ரதேஷே பவிஷ்யதி; அதஃ ப்ரதேஷகரிதா வ்யவஸ்தா அபிஸஂத்யாதீநாமதரிஷ்டஸ்ய ஸுகதுஃகயோஷ்ச பவிஷ்யதீதி, ததபி நோபபத்யதே; கஸ்மாத்? அந்தர்பாவாத்; விபுத்வாவிஷேஷாத்தி ஸர்வ ஏவாத்மாநஃ ஸர்வஷரீரேஷ்வந்தர்பவந்தி; தத்ர ந வைஷேஷிகைஃ ஷரீராவச்சிந்நோப்யாத்மநஃ ப்ரதேஷஃ கல்பயிதுஂ ஷக்யஃ; கல்ப்யமாநோப்யயஂ நிஷ்ப்ரதேஷஸ்யாத்மநஃ ப்ரதேஷஃ கால்பநிகத்வாதேவ ந பாரமார்திகஂ கார்யஂ நியந்துஂ ஷக்நோதி; ஷரீரமபி ஸர்வாத்மஸஂநிதாவுத்பத்யமாநம் — அஸ்யைவ ஆத்மநஃ, நேதரேஷாம் — இதி ந நியந்துஂ ஷக்யம். ப்ரதேஷவிஷேஷாப்யுபகமேபி ச த்வயோராத்மநோஃ ஸமாநஸுகதுஃகபாஜோஃ கதாசிதேகேநைவ தாவச்சரீரேணோபபோகஸித்திஃ ஸ்யாத், ஸமாநப்ரதேஷஸ்யாபி த்வயோராத்மநோரதரிஷ்டஸ்ய ஸஂபவாத்; ததா ஹி — தேவதத்தோ யஸ்மிந்ப்ரதேஷே ஸுகதுஃகமந்வபூத், தஸ்மாத்ப்ரதேஷாதபக்ராந்தே தச்சரீரே, யஜ்ஞதத்தஷரீரே ச தஂ ப்ரதேஷமநுப்ராப்தே, தஸ்யாபி இதரேண ஸமாநஃ ஸுகதுஃகாநுபவோ தரிஷ்யதே; ஸ ந ஸ்யாத், யதி தேவதத்தயஜ்ஞதத்தயோஃ ஸமாநப்ரதேஷமதரிஷ்டஂ ந ஸ்யாத். ஸ்வர்காத்யநுபபோகப்ரஸங்கஷ்ச ப்ரதேஷவாதிநஃ ஸ்யாத், ப்ராஹ்மணாதிஷரீரப்ரதேஷேஷ்வதரிஷ்டநிஷ்பத்தேஃ ப்ரதேஷாந்தரவர்தித்வாச்ச ஸ்வர்காத்யுபபோகஸ்ய. ஸர்வகதத்வாநுபபத்திஷ்ச பஹூநாமாத்மநாம், தரிஷ்டாந்தாபாவாத்; வத தாவத் த்வம் — கே பஹவஃ ஸமாநதேஷாஷ்சேதி; ரூபாதய இதி சேத், ந; தேஷாமபி தர்ம்யஂஷேநாபேதாத், லக்ஷணபேதாச்ச — ந து பஹூநாமாத்மநாஂ லக்ஷணபேதோஸ்தி; அந்த்யவிஷேஷவஷாத்பேதோபபத்திரிதி சேத், ந; பேதகல்பநாயா அந்த்யவிஷேஷகல்பநாயாஷ்ச இதரேதராஷ்ரயத்வாத்; ஆகாஷாதீநாமபி விபுத்வஂ ப்ரஹ்மவாதிநோஸித்தம், கார்யத்வாப்யுபகமாத். தஸ்மாதாத்மைகத்வபக்ஷ ஏவ ஸர்வதோஷாபாவ இதி ஸித்தம்||

இதி ஷ்ரீமத்பரமஹஂஸபரிவ்ராஜகாசார்யஸ்ய ஷ்ரீகோவிந்தபகவத்பூஜ்யபாதஷிஷ்யஸ்ய ஷ்ரீமச்சஂகரபகவதஃ கரிதௌ
ஷாரீரகமீமாஂஸாஸூத்ரபாஷ்யே த்விதீயாத்யாயஸ்ய தரிதீயஃ பாதஃ||
—————————————–

ஸ்ரீ கோயில் கந்தாடை அப்பன் ஸ்வாமிகள் திருவடிகளே சரணம் .
ஸ்ரீ பெரிய பெருமாள் பெரிய பிராட்டியார் ஆண்டாள் ஆழ்வார் எம்பெருமானார் ஜீவர் திருவடிகளே சரணம் .

முன்னுரை –

யத்யபீதஂ வேதாந்தவாக்யாநாமைதஂபர்யஂ நிரூபயிதுஂ ஷாஸ்த்ரஂ ப்ரவரித்தம், ந தர்கஷாஸ்த்ரவத்கேவலாபிர்யுக்திபிஃ கஂசித்ஸித்தாந்தஂ ஸாதயிதுஂ தூஷயிதுஂ வா ப்ரவரித்தம், ததாபி வேதாந்தவாக்யாநி வ்யாசக்ஷாணைஃ ஸம்யக்தர்ஷநப்ரதிபக்ஷபூதாநி ஸாஂக்யாதிதர்ஷநாநி நிராகரணீயாநீதி ததர்தஃ பரஃ பாதஃ ப்ரவர்ததே. வேதாந்தார்தநிர்ணயஸ்ய ச ஸம்யக்தர்ஷநார்தத்வாத்தந்நிர்ணயேந ஸ்வபக்ஷஸ்தாபநஂ ப்ரதமஂ கரிதம் — தத்த்யப்யர்ஹிதஂ பரபக்ஷப்ரத்யாக்யாநாதிதி. நநு முமுக்ஷூணாஂ மோக்ஷஸாதநத்வேந ஸம்யக்தர்ஷநநிரூபணாய ஸ்வபக்ஷஸ்தாபநமேவ கேவலஂ கர்துஂ யுக்தம்; கிஂ பரபக்ஷநிராகரணேந பரவித்வேஷகாரணேந? பாடமேவம்; ததாபி மஹாஜநபரிகரிஹீதாநி மஹாந்தி ஸாஂக்யாதிதந்த்ராணி ஸம்யக்தர்ஷநாபதேஷேந ப்ரவரித்தாந்யுபலப்ய பவேத்கேஷாஂசிந்மந்தமதீநாம் — ஏதாந்யபி ஸம்யக்தர்ஷநாயோபாதேயாநி — இத்யபேக்ஷா, ததா யுக்திகாடத்வஸஂபவேந ஸர்வஜ்ஞபாஷிதத்வாச்ச ஷ்ரத்தா ச தேஷு — இத்யதஸ்ததஸாரதோபபாதநாய ப்ரயத்யதே. நநு ‘ஈக்ஷதேர்நாஷப்தம்’ ‘காமாச்ச நாநுமாநாபேக்ஷா’ ‘ஏதேந ஸர்வே வ்யாக்யாதா வ்யாக்யாதாஃ’ இதி ச பூர்வத்ராபி ஸாஂக்யாதிபக்ஷப்ரதிக்ஷேபஃ கரிதஃ; கிஂ புநஃ கரிதகரணேநேதி. ததுச்யதே — ஸாஂக்யாதயஃ ஸ்வபக்ஷஸ்தாபநாய வேதாந்தவாக்யாந்யப்யுதாஹரித்ய ஸ்வபக்ஷாநுகுண்யேநைவ யோஜயந்தோ வ்யாசக்ஷதே, தேஷாஂ யத்வ்யாக்யாநஂ தத்வ்யாக்யாநாபாஸம், ந ஸம்யக்வ்யாக்யாநம் — இத்யேதாவத்பூர்வஂ கரிதம்; இஹ து வாக்யநிரபேக்ஷஃ ஸ்வதந்த்ரஸ்தத்யுக்திப்ரதிஷேதஃ க்ரியத இத்யேஷ விஷேஷஃ||
—————————————————————–
ரசநாநுபபத்த்யதிகரணம்||2.2.1||–ரசநாநுபபத்தேஷ்ச நாநுமாநம் || 2.2.1 ||

தத்ர ஸாஂக்யா மந்யந்தே — யதா கடஷராவாதயோ பேதா மரிதாத்மதயாந்வீயமாநா மரிதாத்மகஸாமாந்யபூர்வகா லோகே தரிஷ்டாஃ, ததா ஸர்வ ஏவ பாஹ்யாத்யாத்மிகா பேதாஃ ஸுகதுஃகமோஹாத்மதயாந்வீயமாநாஃ ஸுகதுஃகமோஹாத்மகஸாமாந்யபூர்வகா பவிதுமர்ஹந்தி; யத்ஸுகதுஃகமோஹாத்மகஂ ஸாமாந்யஂ தத்ித்ரகுணஂ ப்ரதாநஂ மரித்வதசேதநஂ சேதநஸ்ய புருஷஸ்யார்தஂ ஸாதயிதுஂ ஸ்வபாவேநைவ விசித்ரேண விகாராத்மநா ப்ரவர்தத இதி. ததா பரிமாணாதிபிரபி லிங்கைஸ்ததேவ ப்ரதாநமநுமிமதே||

தத்ர வதாமஃ — யதி தரிஷ்டாந்தபலேநைவைதந்நிரூப்யேத, நாசேதநஂ லோகே சேதநாநதிஷ்டிதஂ ஸ்வதந்த்ரஂ கிஂசித்விஷிஷ்டபுருஷார்தநிர்வர்தநஸமர்தாந்விகாராந்விரசயத்தரிஷ்டம்; கேஹப்ராஸாதஷயநாஸநவிஹாரபூம்யாதயோ ஹி லோகே ப்ரஜ்ஞாவத்பிஃ ஷில்பிபிர்யதாகாலஂ ஸுகதுஃகப்ராப்திபரிஹாரயோக்யா ரசிதா தரிஷ்யந்தே; ததேதஂ ஜகதகிலஂ பரிதிவ்யாதி நாநாகர்மபலோபபோகயோக்யஂ பாஹ்யமாத்யாத்மிகஂ ச ஷரீராதி நாநாஜாத்யந்விதஂ ப்ரதிநியதாவயவவிந்யாஸமநேககர்மபலாநுபவாதிஷ்டாநஂ தரிஷ்யமாநஂ ப்ரஜ்ஞாவத்பிஃ ஸஂபாவிததமைஃ ஷில்பிபிர்மநஸாப்யாலோசயிதுமஷக்யஂ ஸத் கதமசேதநஂ ப்ரதாநஂ ரசயேத்? லோஷ்டபாஷாணாதிஷ்வதரிஷ்டத்வாத்; மரிதாதிஷ்வபி கும்பகாராத்யதிஷ்டிதேஷு விஷிஷ்டாகாரா ரசநா தரிஷ்யதே — தத்வத்ப்ரதாநஸ்யாபி சேதநாந்தராதிஷ்டிதத்வப்ரஸங்கஃ. ந ச மரிதாத்யுபாதாநஸ்வரூபவ்யபாஷ்ரயேணைவ தர்மேண மூலகாரணமவதாரணீயம், ந பாஹ்யகும்பகாராதிவ்யபாஷ்ரயேண — -இதி கிஂசிந்நியாமகமஸ்தி. ந சைவஂ ஸதி கிஂசித்விருத்யதே, ப்ரத்யுத ஷ்ருதிரநுகரிஹ்யதே, சேதநகாரணஸமர்பணாத். அதோ ரசநாநுபபத்தேஷ்ச ஹேதோர்நாசேதநஂ ஜகத்காரணமநுமாதவ்யஂ பவதி. அந்வயாத்யநுபபத்தேஷ்சேதி ச-ஷப்தேந ஹேதோரஸித்திஂ ஸமு஀ச்சிநோதி. ந ஹி பாஹ்யாத்யாத்மிகாநாஂ பேதாநாஂ ஸுகதுஃகமோஹாத்மகதயாந்வய உபபத்யதே, ஸுகாதீநாஂ சாந்தரத்வப்ரதீதேஃ, ஷப்தாதீநாஂ சாதத்ரூபத்வப்ரதீதேஃ, தந்நிமித்தத்வப்ரதீதேஷ்ச, ஷப்தாத்யவிஷேஷேபி ச பாவநாவிஷேஷாத்ஸுகாதிவிஷேஷோபலப்தேஃ. ததா பரிமிதாநாஂ பேதாநாஂ மூலாங்குராதீநாஂ ஸஂஸர்கபூர்வகத்வஂ தரிஷ்ட்வா பாஹ்யாத்யாத்மிகாநாஂ பேதாநாஂ பரிமிதத்வாத்ஸஂஸர்கபூர்வகத்வமநுமிமாநஸ்ய ஸத்த்வரஜஸ்தமஸாமபி ஸஂஸர்கபூர்வகத்வப்ரஸங்கஃ, பரிமிதத்வாவிஷேஷாத். கார்யகாரணபாவஸ்து ப்ரேக்ஷாபூர்வகநிர்மிதாநாஂ ஷயநாஸநாதீநாஂ தரிஷ்ட இதி ந கார்யகாரணபாவாத்பாஹ்யாத்யாத்மிகாநாஂ பேதாநாமசேதநபூர்வகத்வஂ ஷக்யஂ கல்பயிதும்||
—————————————-
ப்ரவரித்தேஷ்ச||2.2.2||

ஆஸ்தாஂ தாவதியஂ ரசநா; தத்ஸித்த்யர்தா யா ப்ரவரித்திஃ — ஸாம்யாவஸ்தாநாத்ப்ரச்யுதிஃ, ஸத்த்வரஜஸ்தமஸாமங்காங்கிபாவரூபாபத்திஃ, விஷிஷ்டகார்யாபிமுகப்ரவரித்திதா — ஸாபி நாசேதநஸ்ய ப்ரதாநஸ்ய ஸ்வதந்த்ரஸ்யோபபத்யதே, மரிதாதிஷ்வதர்ஷநாத்ரதாதிஷு ச. ந ஹி மரிதாதயோ ரதாதயோ வா ஸ்வயமசேதநாஃ ஸந்தஷ்சேதநைஃ குலாலாதிபிரஷ்வாதிபிர்வாநதிஷ்டிதா விஷிஷ்டகார்யாபிமுகப்ரவரித்தயோ தரிஷ்யந்தே; தரிஷ்டாச்சாதரிஷ்டஸித்திஃ; அதஃ ப்ரவரித்த்யநுபபத்தேரபி ஹேதோர்நாசேதநஂ ஜகத்காரணமநுமாதவ்யஂ பவதி. நநு சேதநஸ்யாபி ப்ரவரித்திஃ கேவலஸ்ய ந தரிஷ்டா — ஸத்யமேதத் — ததாபி சேதநஸஂயுக்தஸ்ய ரதாதேரசேதநஸ்ய ப்ரவரித்திர்தரிஷ்டா; ந த்வசேதநஸஂயுக்தஸ்ய சேதநஸ்ய ப்ரவரித்திர்தரிஷ்டா; கிஂ புநரத்ர யுக்தம் — யஸ்மிந்ப்ரவரித்திர்தரிஷ்டா தஸ்ய ஸா, உத யத்ஸஂப்ரயுக்தஸ்ய தரிஷ்டா தஸ்யைவ ஸேதி? நநு யஸ்மிந்தரிஷ்யதே ப்ரவரித்திஸ்தஸ்யைவ ஸேதி யுக்தம், உபயோஃ ப்ரத்யக்ஷத்வாத்; ந து ப்ரவரித்த்யாஷ்ரயத்வேந கேவலஷ்சேதநோ ரதாதிவத்ப்ரத்யக்ஷஃ; ப்ரவரித்த்யாஷ்ரயதேஹாதிஸஂயுக்தஸ்யைவ து சேதநஸ்ய ஸத்பாவஸித்திஃ — கேவலாசேதநரதாதிவைலக்ஷண்யஂ ஜீவத்தேஹஸ்ய தரிஷ்டமிதி; அத ஏவ ச ப்ரத்யக்ஷே தேஹே ஸதி சைதந்யஸ்ய தர்ஷநாதஸதி சாதர்ஷநாத்தேஹஸ்யைவ சைதந்யமபீதி லோகாயதிகாஃ ப்ரதிபந்நாஃ; தஸ்மாதசேதநஸ்யைவ ப்ரவரித்திரிதி. ததபிதீயதே — ந ப்ரூமஃ, யஸ்மிந்நசேதநே ப்ரவரித்திர்தரிஷ்யதே ந தஸ்ய ஸேதி; பவது தஸ்யைவ ஸா; ஸா து சேதநாத்பவதீதி ப்ரூமஃ, தத்பாவே பாவாத்ததபாவே சாபாவாத் — யதா காஷ்டாதிவ்யபாஷ்ரயாபி தாஹப்ரகாஷாதிலக்ஷணா விக்ரியா, அநுபலப்யமாநாபி ச கேவலே ஜ்வலநே, ஜ்வலநாதேவ பவதி, தத்ஸஂயோகே தர்ஷநாத்தத்வியோகே சாதர்ஷநாத் — தத்வத்; லோகாயதிகாநாமபி சேதந ஏவ தேஹோசேதநாநாஂ ரதாதீநாஂ ப்ரவர்தகோ தரிஷ்ட இத்யவிப்ரதிஷித்தஂ சேதநஸ்ய ப்ரவர்தகத்வம். நநு தவ தேஹாதிஸஂயுக்தஸ்யாப்யாத்மநோ விஜ்ஞாநஸ்வரூபமாத்ரவ்யதிரேகேண ப்ரவரித்த்யநுபபத்தேரநுபபந்நஂ ப்ரவர்தகத்வமிதி சேத், ந; அயஸ்காந்தவத்ரூபாதிவச்ச ப்ரவரித்திரஹிதஸ்யாபி ப்ரவர்தகத்வோபபத்தேஃ. யதாயஸ்காந்தோ மணிஃ ஸ்வயஂ ப்ரவரித்திரஹிதோப்யயஸஃ ப்ரவர்தகோ பவதி, யதா ச ரூபாதயோ விஷயாஃ ஸ்வயஂ ப்ரவரித்திரஹிதா அபி சக்ஷுராதீநாஂ ப்ரவர்தகா பவந்தி, ஏவஂ ப்ரவரித்திரஹிதோபீஷ்வரஃ ஸர்வகதஃ ஸர்வாத்மா ஸர்வஜ்ஞஃ ஸர்வஷக்திஷ்ச ஸந் ஸர்வஂ ப்ரவர்தயேதித்யுபபந்நம். ஏகத்வாத்ப்ரவர்த்யாபாவே ப்ரவர்தகத்வாநுபபத்திரிதி சேத், ந; அவித்யாப்ரத்யுபஸ்தாபிதநாமரூபமாயாவேஷவஷேநாஸகரித்ப்ரத்யுக்தத்வாத். தஸ்மாத்ஸஂபவதி ப்ரவரித்திஃ ஸர்வஜ்ஞகாரணத்வே, ந த்வசேதநகாரணத்வே||
———————————————
பயோம்புவச்சேத்தத்ராபி||2.2.3||

ஸ்யாதேதத் — யதா க்ஷீரமசேதநஂ ஸ்வபாவேநைவ வத்ஸவிவரித்த்யர்தஂ ப்ரவர்ததே, யதா ச ஜலமசேதநஂ ஸ்வபாவேநைவ லோகோபகாராய ஸ்யந்ததே, ஏவஂ ப்ரதாநமப்யசேதநஂ ஸ்வபாவேநைவ புருஷார்தஸித்தயே ப்ரவர்திஷ்யத இதி. நைதத்ஸாதூச்யதே, யதஸ்தத்ராபி பயோம்புநோஷ்சேதநாதிஷ்டிதயோரேவ ப்ரவரித்திரித்யநுமிமீமஹே, உபயவாதிப்ரஸித்தே ரதாதாவசேதநே கேவலே ப்ரவரித்த்யதர்ஷநாத்; ஷாஸ்த்ரஂ ச — ‘யோப்ஸு திஷ்டந்’ ‘யோபோந்தரோ யமயதி’ ‘ஏதஸ்ய வா அக்ஷரஸ்ய ப்ரஷாஸநே கார்கி ப்ராச்யோந்யா நத்யஃ ஸ்யந்தந்தே’ இத்யேவஂஜாதீயகஂ ஸமஸ்தஸ்ய லோகபரிஸ்பந்திதஸ்யேஷ்வராதிஷ்டிததாஂ ஷ்ராவயதி; தஸ்மாத்ஸாத்யபக்ஷநிக்ஷிப்தத்வாத்பயோம்புவதித்யநுபந்யாஸஃ — -சேதநாயாஷ்ச தேந்வாஃ ஸ்நேஹேச்சயா பயஸஃ ப்ரவர்தகத்வோபபத்தேஃ, வத்ஸசோஷணேந ச பயஸ ஆகரிஷ்யமாணத்வாத்; ந சாம்புநோப்யத்யந்தமநபேக்ஷா, நிம்நபூம்யாத்யபேக்ஷத்வாத்ஸ்யந்தநஸ்ய; சேதநாபேக்ஷத்வஂ து ஸர்வத்ரோபதர்ஷிதம். ‘உபஸஂஹாரதர்ஷநாந்நேதி சேந்ந க்ஷீரவத்தி’ இத்யத்ர து பாஹ்யநிமித்தநிரபேக்ஷமபி ஸ்வாஷ்ரயஂ கார்யஂ பவதீத்யேதல்லோகதரிஷ்ட்யா நிதர்ஷிதம்; ஷாஸ்த்ரதரிஷ்ட்யா புநஃ ஸர்வத்ரைவேஷ்வராபேக்ஷத்வமாபத்யமாநஂ ந பராணுத்யதே||
———————————-
வ்யதிரேகாநவஸ்திதேஷ்சாநபேக்ஷத்வாத்||2.2.4||

ஸாஂக்யாநாஂ த்ரயோ குணாஃ ஸாம்யேநாவதிஷ்டமாநாஃ ப்ரதாநம்; ந து தத்வ்யதிரேகேண ப்ரதாநஸ்ய ப்ரவர்தகஂ நிவர்தகஂ வா கிஂசித்பாஹ்யமபேக்ஷ்யமவஸ்திதமஸ்தி; புருஷஸ்தூதாஸீநோ ந ப்ரவர்தகோ ந நிவர்தகஃ — இத்யதோநபேக்ஷஂ ப்ரதாநம்; அநபேக்ஷத்வாச்ச கதாசித்ப்ரதாநஂ மஹதாத்யாகாரேண பரிணமதே, கதாசிந்ந பரிணமதே, இத்யேததயுக்தம். ஈஷ்வரஸ்ய து ஸர்வஜ்ஞத்வாத்ஸர்வஷக்தித்வாந்மஹாமாயத்வாச்ச ப்ரவரித்த்யப்ரவரித்தீ ந விருத்யேதே||
————————————–
அந்யத்ராபாவாச்ச ச தரிணாதிவத்||2.2.5||

ஸ்யாதேதத் — யதா தரிணபல்லவோதகாதி நிமித்தாந்தரநிரபேக்ஷஂ ஸ்வபாவாதேவ க்ஷீராத்யாகாரேண பரிணமதே, ஏவஂ ப்ரதாநமபி மஹதாத்யாகாரேண பரிணஂஸ்யத இதி; கதஂ ச நிமித்தாந்தரநிரபேக்ஷஂ தரிணாதீதி கம்யதே? நிமித்தாந்தராநுபலம்பாத். யதி ஹி கிஂசிந்நிமித்தாந்தரமுபலபேமஹி, ததோ யதாகாமஂ தேந தேந நிமித்தேந தரிணாத்யுபாதாய க்ஷீரஂ ஸஂபாதயேமஹி; ந து ஸஂபாதயாமஹே; தஸ்மாத்ஸ்வாபாவிகஸ்தரிணாதேஃ பரிணாமஃ; ததா ப்ரதாநஸ்யாபி ஸ்யாதிதி. அத்ரோச்யதே — பவேத்தரிணாதிவத்ஸ்வாபாவிகஃ ப்ரதாநஸ்யாபி பரிணாமஃ, யதி தரிணாதேரபி ஸ்வாபாவிகஃ பரிணாமோப்யுபகம்யேத; ந த்வப்யுபகம்யதே, நிமித்தாந்தரோபலப்தேஃ. கதஂ நிமித்தாந்தரோபலப்திஃ? அந்யத்ராபாவாத். தேந்வைவ ஹ்யுபபுக்தஂ தரிணாதி க்ஷீரீபவதி, ந ப்ரஹீணம் அநடுஹாத்யுபபுக்தஂ வா; யதி ஹி நிர்நிமித்தமேதத்ஸ்யாத், தேநுஷரீரஸஂபந்தாதந்யத்ராபி தரிணாதி க்ஷீரீபவேத்; ந ச யதாகாமஂ மாநுஷைர்ந ஷக்யஂ ஸஂபாதயிதுமித்யேதாவதா நிர்நிமித்தஂ பவதி; பவதி ஹி கிஂசித்கார்யஂ மாநுஷஸஂபாத்யம், கிஂசித்தைவஸஂபாத்யம், மநுஷ்யா அபி ஷக்நுவந்த்யேவ ஸ்வோசிதேநோபாயேந தரிணாத்யுபாதாய க்ஷீரஂ ஸஂபாதயிதும்; ப்ரபூதஂ ஹி க்ஷீரஂ காமயமாநாஃ ப்ரபூதஂ காஸஂ தேநுஂ சாரயந்தி; ததஷ்ச ப்ரபூதஂ க்ஷீரஂ லபந்தே; தஸ்மாந்ந தரிணாதிவத்ஸ்வாபாவிகஃ ப்ரதாநஸ்ய பரிணாமஃ||
——————————————–
அப்யுபகமேப்யர்தாபாவாத்||2.2.6||

ஸ்வாபாவிகீ ப்ரதாநஸ்ய ப்ரவரித்திர்ந பவதீதி ஸ்தாபிதம்; அதாபி நாம பவதஃ ஷ்ரத்தாமநுருத்யமாநாஃ ஸ்வாபாவிகீமேவ ப்ரதாநஸ்ய ப்ரவரித்திமப்யுபகச்சேம, ததாபி தோஷோநுஷஜ்யேதைவ; குதஃ? அர்தாபாவாத். யதி தாவத்ஸ்வாபாவிகீ ப்ரதாநஸ்ய ப்ரவரித்திர்ந கிஂசிதந்யதிஹாபேக்ஷத இத்யுச்யேத, ததோ யதைவ ஸஹகாரி கிஂசிந்நாபேக்ஷதே ஏவஂ ப்ரயோஜநமபி கிஂசிந்நாபேக்ஷிஷ்யதே — இத்யதஃ ப்ரதாநஂ புருஷஸ்யார்தஂ ஸாதயிதுஂ ப்ரவர்தத இதீயஂ ப்ரதிஜ்ஞா ஹீயேத. ஸ யதி ப்ரூயாத் — ஸஹகார்யேவ கேவலஂ நாபேக்ஷதே, ந ப்ரயோஜநமபீதி; ததாபி ப்ரதாநப்ரவரித்தேஃ ப்ரயோஜநஂ விவேக்தவ்யம் — போகோ வா ஸ்யாத், அபவர்கோ வா, உபயஂ வேதி. போகஷ்சேத் — கீதரிஷோநாதேயாதிஷயஸ்ய புருஷஸ்ய போகோ பவேத்? அநிர்மோக்ஷப்ரஸங்கஷ்ச; அபவர்கஷ்சேத் — ப்ராகபி ப்ரவரித்தேரபவர்கஸ்ய ஸித்தத்வாத்ப்ரவரித்திரநர்திகா ஸ்யாத், ஷப்தாத்யநுபலப்திப்ரஸங்கஷ்ச; உபயார்ததாப்யுபகமேபி போக்தவ்யாநாஂ ப்ரதாநமாத்ராணாமாநந்த்யாதநிர்மோக்ஷப்ரஸங்க ஏவ; ந சௌத்ஸுக்யநிவரித்த்யர்தா ப்ரவரித்திஃ; ந ஹி ப்ரதாநஸ்யாசேதநஸ்யௌத்ஸுக்யஂ ஸஂபவதி; ந ச புருஷஸ்ய நிர்மலஸ்ய; தரிக்ஷக்திஸர்கஷக்திவையர்த்யபயாச்சேத்ப்ரவரித்திஃ, தர்ஹி தரிக்ஷக்த்யநுச்சேதவத்ஸர்கஷக்த்யநுச்சேதாத்ஸஂஸாராநுச்சேதாதநிர்மோக்ஷப்ரஸங்க ஏவ. தஸ்மாத்ப்ரதாநஸ்ய புருஷார்தா ப்ரவரித்திரித்யேததயுக்தம்||
————————————————-
புருஷாஷ்மவதிதி சேத்ததாபி||2.2.7||

ஸ்யாதேதத் — யதா கஷ்சித்புருஷோ தரிக்ஷக்திஸஂபந்நஃ ப்ரவரித்திஷக்திவிஹீநஃ பங்குஃ அபரஂ புருஷஂ ப்ரவரித்திஷக்திஸஂபந்நஂ தரிக்ஷக்திவிஹீநமந்தமதிஷ்டாய ப்ரவர்தயதி, யதா வா அயஸ்காந்தோஷ்மா ஸ்வயமப்ரவர்தமாநோப்யயஃ ப்ரவர்தயதி, ஏவஂ புருஷஃ ப்ரதாநஂ ப்ரவர்தயிஷ்யதி — இதி தரிஷ்டாந்தப்ரத்யயேந புநஃ ப்ரத்யவஸ்தாநம். அத்ரோச்யதே — ததாபி நைவ தோஷாந்நிர்மோக்ஷோஸ்தி; அப்யுபேதஹாநஂ தாவத்தோஷ ஆபததி, ப்ரதாநஸ்ய ஸ்வதந்த்ரஸ்ய ப்ரவரித்த்யப்யுபகமாத், புருஷஸ்ய ச ப்ரவர்தகத்வாநப்யுபகமாத்; கதஂ சோதாஸீநஃ புருஷஃ ப்ரதாநஂ ப்ரவர்தயேத்? பங்குரபி ஹ்யந்தஂ புருஷஂ வாகாதிபிஃ ப்ரவர்தயதி; நைவஂ புருஷஸ்ய கஷ்சிதபி ப்ரவர்தநவ்யாபாரோஸ்தி, நிஷ்க்ரியத்வாந்நிர்குணத்வாச்ச; நாப்யயஸ்காந்தவத்ஸஂநிதிமாத்ரேண ப்ரவர்தயேத், ஸஂநிதிநித்யத்வேந ப்ரவரித்திநித்யத்வப்ரஸங்காத்; அயஸ்காந்தஸ்ய த்வநித்யஸஂநிதேரஸ்தி ஸ்வவ்யாபாரஃ ஸஂநிதிஃ, பரிமார்ஜநாத்யபேக்ஷா சாஸ்யாஸ்தி — இத்யநுபந்யாஸஃ புருஷாஷ்மவதிதி. ததா ப்ரதாநஸ்யாசைதந்யாத்புருஷஸ்ய சௌதாஸீந்யாத்தரிதீயஸ்ய ச தயோஃ ஸஂபந்தயிதுரபாவாத்ஸஂபந்தாநுபபத்திஃ; யோக்யதாநிமித்தே ச ஸஂபந்தே யோக்யதாநுச்சேதாதநிர்மோக்ஷப்ரஸங்கஃ; பூர்வவச்சேஹாப்யர்தாபாவோ விகல்பயிதவ்யஃ; பரமாத்மநஸ்து ஸ்வரூபவ்யபாஷ்ரயமௌதாஸீந்யம், மாயாவ்யபாஷ்ரயஂ ச ப்ரவர்தகத்வம் — இத்யஸ்த்யதிஷயஃ||
—————————————————–
அங்கித்வாநுபபத்தேஷ்ச||2.2.8.

இதஷ்ச ந ப்ரதாநஸ்ய ப்ரவரித்திரவகல்பதே — யத்தி ஸத்த்வரஜஸ்தமஸாமந்யோந்யகுணப்ரதாநபாவமுத்ஸரிஜ்ய ஸாம்யேந ஸ்வரூபமாத்ரேணாவஸ்தாநம், ஸா ப்ரதாநாவஸ்தா; தஸ்யாமவஸ்தாயாமநபேக்ஷஸ்வரூபாணாஂ ஸ்வரூபப்ரணாஷபயாத்பரஸ்பரஂ ப்ரத்யங்காங்கிபாவாநுபபத்தேஃ, பாஹ்யஸ்ய ச கஸ்யசித்க்ஷோபயிதுரபாவாத், குணவைஷம்யநிமித்தோ மஹதாத்யுத்பாதோ ந ஸ்யாத்||
—————————————————
அந்யதாநுமிதௌ ச ஜ்ஞஷக்திவியோகாத்||2.2.9||

அதாபி ஸ்யாத் — அந்யதா வயமநுமிமீமஹே — யதா நாயமநந்தரோ தோஷஃ ப்ரஸஜ்யேத; ந ஹ்யநபேக்ஷஸ்வபாவாஃ கூடஸ்தாஷ்சாஸ்மாபிர்குணா அப்யுபகம்யந்தே, ப்ரமாணாபாவாத்; கார்யவஷேந து குணாநாஂ ஸ்வபாவோப்யுபகம்யதே; யதா யதா கார்யோத்பாத உபபத்யதே, ததா ததைதேஷாஂ ஸ்வபாவோப்யுபகந்தவ்யஃ; சலஂ குணவரித்தமிதி சாஸ்த்யப்யுபகமஃ; தஸ்மாத்ஸாம்யாவஸ்தாயாமபி வைஷம்யோபகமயோக்யா ஏவ குணா அவதிஷ்டந்த இதி. ஏவமபி ப்ரதாநஸ்ய ஜ்ஞஷக்திவியோகாத்ரசநாநுபபத்த்யாதயஃ பூர்வோக்தா தோஷாஸ்ததவஸ்தா ஏவ; ஜ்ஞஷக்திமபி த்வநுமிமாநஃ ப்ரதிவாதித்வாந்நிவர்தேத, சேதநமேகமநேகப்ரபஞ்சஸ்ய ஜகத உபாதாநமிதி ப்ரஹ்மவாதப்ரஸங்காத்; வைஷம்யோபகமயோக்யா அபி குணாஃ ஸாம்யாவஸ்தாயாஂ நிமித்தாபாவாந்நைவ வைஷம்யஂ பஜேரந், பஜமாநா வா நிமித்தாபாவாவிஷேஷாத்ஸர்வதைவ வைஷம்யஂ பஜேரந் — இதி ப்ரஸஜ்யத ஏவாயமநந்தரோபி தோஷஃ||
——————————————-
விப்ரதிஷேதாச்சாஸமஞ்ஜஸம்||2.2.10||

பரஸ்பரவிருத்தஷ்சாயஂ ஸாஂக்யாநாமப்யுபகமஃ — க்வசித்ஸப்தேந்த்ரியாண்யநுக்ராமந்தி, க்வசிதேகாதஷ; ததா க்வசிந்மஹதஸ்தந்மாத்ரஸர்கமுபதிஷந்தி, க்வசிதஹஂகாராத்; ததா க்வசித்த்ரீண்யந்தஃகரணாநி வர்ணயந்தி, க்வசிதேகமிதி; ப்ரஸித்த ஏவ து ஷ்ருத்யேஷ்வரகாரணவாதிந்யா விரோதஸ்ததநுவர்திந்யா ச ஸ்மரித்யா; தஸ்மாதப்யஸமஞ்ஜஸஂ ஸாஂக்யாநாஂ தர்ஷநமிதி||

அத்ராஹ — நந்வௌபநிஷதாநாமப்யஸமஞ்ஜஸமேவ தர்ஷநம், தப்யதாபகயோர்ஜாத்யந்தரபாவாநப்யுபகமாத்; ஏகஂ ஹி ப்ரஹ்ம ஸர்வாத்மகஂ ஸர்வஸ்ய ப்ரபஞ்சஸ்ய காரணமப்யுபகச்சதாம் — ஏகஸ்யைவாத்மநோ விஷேஷௌ தப்யதாபகௌ, ந ஜாத்யந்தரபூதௌ — இத்யப்யுபகந்தவ்யஂ ஸ்யாத்; யதி சைதௌ தப்யதாபகாவேகஸ்யாத்மநோ விஷேஷௌ ஸ்யாதாம், ஸ தாப்யாஂ தப்யதாபகாப்யாஂ ந நிர்முச்யேத — இதி தாபோபஷாந்தயே ஸம்யக்தர்ஷநமுபதிஷச்சாஸ்த்ரமநர்தகஂ ஸ்யாத்; ந ஹ்யௌஷ்ண்யப்ரகாஷதர்மஸ்ய ப்ரதீபஸ்ய ததவஸ்தஸ்யைவ தாப்யாஂ நிர்மோக்ஷ உபபத்யதே; யோபி ஜலதரங்கவீசீபேநாத்யுபந்யாஸஃ, தத்ராபி ஜலாத்மந ஏகஸ்ய வீச்யாதயோ விஷேஷா ஆவிர்பாவதிரோபாவரூபேண நித்யா ஏவ — இதி ஸமாநோ ஜலாத்மநோ வீச்யாதிபிரநிர்மோக்ஷஃ. ப்ரஸித்தஷ்சாயஂ தப்யதாபகயோர்ஜாத்யந்தரபாவோ லோகே; ததா ஹி — அர்தீ சார்தஷ்சாந்யோந்யபிந்நௌ லக்ஷ்யேதே; யத்யர்திநஃ ஸ்வதோந்யோர்தோ ந ஸ்யாத், யஸ்யார்திநோ யத்விஷயமர்தித்வஂ ஸ தஸ்யார்தோ நித்யஸித்த ஏவேதி, ந தஸ்ய தத்விஷயமர்தித்வஂ ஸ்யாத் — யதா ப்ரகாஷாத்மநஃ ப்ரதீபஸ்ய ப்ரகாஷாக்யோர்தோ நித்யஸித்த ஏவேதி, ந தஸ்ய தத்விஷயமர்தித்வஂ பவதி — அப்ராப்தே ஹ்யர்தேர்திநோர்தித்வஂ ஸ்யாதிதி; ததார்தஸ்யாப்யர்தத்வஂ ந ஸ்யாத்; யதி ஸ்யாத் ஸ்வார்தத்வமேவ ஸ்யாத்; ந சைததஸ்தி; ஸஂபந்திஷப்தௌ ஹ்யேதாவர்தீ சார்தஷ்சேதி; த்வயோஷ்ச ஸஂபந்திநோஃ ஸஂபந்தஃ ஸ்யாத், நைகஸ்யைவ; தஸ்மாத்பிந்நாவேதாவர்தார்திநௌ. ததாநர்தாநர்திநாவபி; அர்திநோநுகூலஃ அர்தஃ, ப்ரதிகூலஃ அநர்தஃ; தாப்யாமேகஃ பர்யாயேணோபாப்யாஂ ஸஂபத்யதே. தத்ரார்தஸ்யால்பீயஸ்த்வாத், பூயஸ்த்வாச்சாநர்தஸ்ய உபாவப்யர்தாநர்தௌ அநர்த ஏவேதி — தாபகஃ ஸ உச்யதே; தப்யஸ்து புருஷஃ — ய ஏகஃ பர்யாயேணோபாப்யாஂ ஸஂபத்யதே — இதி தயோஸ்தப்யதாபகயோரேகாத்மதாயாஂ மோக்ஷாநுபபத்திஃ; ஜாத்யந்தரபாவே து தத்ஸஂயோகஹேதுபரிஹாராத்ஸ்யாதபி கதாசிந்மோக்ஷோபபத்திரிதி||

அத்ரோச்யதே — ந , ஏகத்வாதேவ தப்யதாபகபாவாநுபபத்தேஃ — பவேதேஷ தோஷஃ, யத்யேகாத்மதாயாஂ தப்யதாபகாவந்யோந்யஸ்ய விஷயவிஷயிபாவஂ ப்ரதிபத்யேயாதாம்; ந த்வேததஸ்தி, ஏகத்வாதேவ; ந ஹ்யக்நிரேகஃ ஸந்ஸ்வமாத்மாநஂ தஹதி, ப்ரகாஷயதி வா, ஸத்யப்யௌஷ்ண்யப்ரகாஷாதிதர்மபேதே பரிணாமித்வே ச; கிமு கூடஸ்தே ப்ரஹ்மண்யேகஸ்மிஂஸ்தப்யதாபகபாவஃ ஸஂபவேத்? க்வ புநரயஂ தப்யதாபகபாவஃ ஸ்யாதிதி; உச்யதே — கிஂ ந பஷ்யஸி — கர்மபூதோ ஜீவத்தேஹஸ்தப்யஃ, தாபகஃ ஸவிதேதி?
நநு தப்திர்நாம துஃகம்; ஸா சேதயிதுஃ; நாசேதநஸ்ய தேஹஸ்ய; யதி ஹி தேஹஸ்யைவ தப்திஃ ஸ்யாத், ஸா தேஹநாஷே ஸ்வயமேவ நஷ்யதீதி தந்நாஷாய ஸாதநஂ நைஷிதவ்யஂ ஸ்யாதிதி; உச்யதே — தேஹாபாவேபி கேவலஸ்ய சேதநஸ்ய தப்திர்ந தரிஷ்டா; ந ச த்வயாபி தப்திர்நாம விக்ரியா சேதயிதுஃ கேவலஸ்யேஷ்யதே; நாபி தேஹசேதநயோஃ ஸஂஹதத்வம், அஷுத்த்யாதிதோஷப்ரஸங்காத்; ந ச தப்தேரேவ தப்திமப்யுபகச்சஸி; கதஂ தவாபி தப்யதாபகபாவஃ? ஸத்த்வஂ தப்யம், தாபகஂ ரஜஃ — இதி சேத், ந; தாப்யாஂ சேதநஸ்ய ஸஂஹதத்வாநுபபத்தேஃ; ஸத்த்வாநுரோதித்வாச்சேதநோபி தப்யத இவேதி சேத் — பரமார்ததஸ்தர்ஹி நைவ தப்யத இத்யாபததி இவஷப்தப்ரயோகாத்; ந சேத்தப்யதே நேவஷப்தோ தோஷாய; ந ஹி — டுண்டுபஃ ஸர்ப இவ — இத்யேதாவதா ஸவிஷோ பவதி, ஸர்போ வா டுண்டுப ஸர்ப இவ — இத்யேதாவதா நிர்விஷோ பவதி; அதஷ்சாவித்யாகரிதோயஂ தப்யதாபகபாவஃ, ந பாரமார்திகஃ — இத்யப்யுபகந்தவ்யமிதி — நைவஂ ஸதி மமாபி கிஂசித்துஷ்யதி. அத பாரமார்திகமேவ சேதநஸ்ய தப்யத்வமப்யுபகச்சஸி, தவைவ ஸுதராமநிர்மோக்ஷஃ ப்ரஸஜ்யேத, நித்யத்வாப்யுபகமாச்ச தாபகஸ்ய. தப்யதாபகஷக்த்யோர்நித்யத்வேபி, ஸநிமித்தஸஂயோகாபேக்ஷத்வாத்தப்தேஃ, ஸஂயோகநிமித்தாதர்ஷநநிவரித்தௌ, ஆத்யந்திகஃ ஸஂயோகோபரமஃ, ததஷ்சாத்யந்திகோ மோக்ஷ உபபந்நஃ — இதி சேத், ந; அதர்ஷநஸ்ய தமஸோ நித்யத்வாப்யுபகமாத்; குணாநாஂ சோத்பவாபிபவயோரநியதத்வாதநியதஃ ஸஂயோகநிமித்தோபரம இதி வியோகஸ்யாப்யநியதத்வாத்ஸாஂக்யஸ்யைவாநிர்மோக்ஷோபரிஹார்யஃ ஸ்யாத். ஔபநிஷதஸ்ய து ஆத்மைகத்வாப்யுபகமாத், ஏகஸ்ய ச விஷயவிஷயிபாவாநுபபத்தேஃ, விகாரபேதஸ்ய ச வாசாரம்பணமாத்ரத்வஷ்ரவணாத், அநிர்மோக்ஷஷங்கா ஸ்வப்நேபி நோபஜாயஂதே; வ்யவஹாரே து — யத்ர யதா தரிஷ்டஸ்தப்யதாபகபாவஸ்தத்ர ததைவ ஸஃ — இதி ந சோதயிதவ்யஃ பரிஹர்தவ்யோ வா பவதி||

ப்ரதாநகாரணவாதோ நிராகரிதஃ, பரமாணுகாரணவாத இதாநீஂ நிராகர்தவ்யஃ; தத்ராதௌ தாவத் — யோணுவாதிநா ப்ரஹ்மவாதிநி தோஷ உத்ப்ரேக்ஷ்யதே, ஸ ப்ரதிஸமாதீயதே. தத்ராயஂ வைஷேஷிகாணாமப்யுபகமஃ — காரணத்ரவ்யஸமவாயிநோ குணாஃ கார்யத்ரவ்யே ஸமாநஜாதீயஂ குணாந்தரமாரபந்தே, ஷுக்லேப்யஸ்தந்துப்யஃ ஷுக்லஸ்ய படஸ்ய ப்ரஸவதர்ஷநாத், தத்விபர்யயாதர்ஷநாச்ச; தஸ்மாச்சேதநஸ்ய ப்ரஹ்மணோ ஜகத்காரணத்வேப்யுபகம்யமாநே, கார்யேபி ஜகதி சைதந்யஂ ஸமவேயாத்; தததர்ஷநாத்து ந சேதநஂ ப்ரஹ்ம ஜகத்காரணஂ பவிதுமர்ஹதீதி. இமமப்யுபகமஂ ததீயயைவ ப்ரக்ரியயா வ்யபிசாரயதி —
—————————————————

மஹத்தீர்காதிகரணம்||2.2.11||–மஹத்தீர்கவத்வா ஹ்ரஸ்வபரிமண்டலாப்யாம்||2.2.11||

ஏஷா தேஷாஂ ப்ரக்ரியா — பரமாணவஃ கில கஂசித்காலமநாரப்தகார்யா யதாயோகஂ ரூபாதிமந்தஃ பாரிமாண்டல்யபரிமாணாஷ்ச திஷ்டந்தி; தே ச பஷ்சாததரிஷ்டாதிபுரஃஸராஃ ஸஂயோகஸசிவாஷ்ச ஸந்தோ த்வ்யணுகாதிக்ரமேண கரித்ஸ்நஂ கார்யஜாதமாரபந்தே, காரணகுணாஷ்ச கார்யே குணாந்தரம்; யதா த்வௌ பரமாணூ த்வ்யணுகமாரபேதே, ததா பரமாணுகதா ரூபாதிகுணவிஷேஷாஃ ஷுக்லாதயோ த்வ்யணுகே ஷுக்லாதீநபராநாரபந்தே; பரமாணுகுணவிஷேஷஸ்து பாரிமாண்டல்யஂ ந த்வ்யணுகே பாரிமாண்டல்யமபரமாரபதே, த்வ்யணுகஸ்ய பரிமாணாந்தரயோகாப்யுபகமாத்; அணுத்வஹ்ரஸ்வத்வே ஹி த்வ்யணுகவர்திநீ பரிமாணே வர்ணயந்தி. யதாபி த்வே த்வ்யணுகே சதுரணுகமாரபேதே, ததாபி ஸமாநஂ த்வ்யணுகஸமவாயிநாஂ ஷுக்லாதீநாமாரம்பகத்வம்; அணுத்வஹ்ரஸ்வத்வே து த்வ்யணுகஸமவாயிநீ அபி நைவாரபேதே, சதுரணுகஸ்ய மஹத்த்வதீர்கத்வபரிமாணயோகாப்யுபகமாத். யதாபி பஹவஃ பரமாணவஃ, பஹூநி வா த்வ்யணுகாநி, த்வ்யணுகஸஹிதோ வா பரமாணுஃ கார்யமாரபதே, ததாபி ஸமாநைஷா யோஜநா. ததேவஂ யதா பரமாணோஃ பரிமண்டலாத்ஸதோணு ஹ்ரஸ்வஂ ச த்வ்யணுகஂ ஜாயதே, மஹத்தீர்கஂ ச த்ர்யணுகாதி, ந பரிமண்டலம்; யதா வா த்வ்யணுகாதணோர்ஹ்ரஸ்வாச்ச ஸதோ மஹத்தீர்கஂ ச த்ர்யணுகஂ ஜாயதே, நாணு, நோ ஹ்ரஸ்வம்; ஏவஂ சேதநாத்ப்ரஹ்மணோசேதநஂ ஜகஜ்ஜநிஷ்யதே — இத்யப்யுபகமே கிஂ தவ ச்சிந்நம்||

அத மந்யஸே — விரோதிநா பரிமாணாந்தரேணாக்ராந்தஂ கார்யத்ரவ்யஂ த்வ்யணுகாதி — இத்யதோ நாரம்பகாணி காரணகதாநி பாரிமாண்டல்யாதீநி — இத்யப்யுபகச்சாமி; ந து சேதநாவிரோதிநா குணாந்தரேண ஜகத ஆக்ராந்தத்வமஸ்தி, யேந காரணகதா சேதநா கார்யே சேதநாந்தரஂ நாரபேத; ந ஹ்யசேதநா நாம சேதநாவிரோதீ கஷ்சித்குணோஸ்தி, சேதநாப்ரதிஷேதமாத்ரத்வாத்; தஸ்மாத்பாரிமாண்டல்யாதிவைஷம்யாத்ப்ராப்நோதி சேதநாயா ஆரம்பகத்வமிதி. மைவஂ மஂஸ்தாஃ — யதா காரணே வித்யமாநாநாமபி பாரிமாண்டல்யாதீநாமநாரம்பகத்வம், ஏவஂ சைதந்யஸ்யாபி — இத்யஸ்யாஂஷஸ்ய ஸமாநத்வாத்; ந ச பரிமாணாந்தராக்ராந்தத்வஂ பாரிமாண்டல்யாதீநாமநாரம்பகத்வே காரணம், ப்ராக்பரிமாணாந்தராரம்பாத்பாரிமாண்டல்யாதீநாமாரம்பகத்வோபபத்தேஃ, ஆரப்தமபி கார்யத்ரவ்யஂ ப்ராக்குணாரம்பாத்க்ஷணமாத்ரமகுணஂ
திஷ்டதீத்யப்யுபகமாத்; ந ச பரிமாணாந்தராரம்பே வ்யக்ராணி பாரிமாண்டல்யாதீநீத்யதஃ ஸ்வஸமாநஜாதீயஂ பரிமாணாந்தரஂ நாரபந்தே, பரிமாணாந்தரஸ்யாந்யஹேதுத்வாப்யுபகமாத்; ‘காரணபஹுத்வாத்காரணமஹத்த்வாத்ப்ரசயவிஷேஷாச்ச மஹத்’ ‘தத்விபரீதமணு’ ‘ஏதேந தீர்கத்வஹ்ரஸ்வத்வே வ்யாக்யாதே’ இதி ஹி காணபுஜாநி ஸூத்ராணி; ந ச — ஸஂநிதாநவிஷேஷாத்குதஷ்சித்காரணபஹுத்வாதீந்யேவாரபந்தே, ந பாரிமாண்டல்யாதீநீதி — உச்யேத, த்ரவ்யாந்தரே குணாந்தரே வா ஆரப்யமாணே ஸர்வேஷாமேவ காரணகுணாநாஂ ஸ்வாஷ்ரயஸமவாயாவிஷேஷாத்; தஸ்மாத்ஸ்வபாவாதேவ பாரிமாண்டல்யாதீநாமநாரம்பகத்வம், ததா சேதநாயா அபீதி த்ரஷ்டவ்யம்||

ஸஂயோகாச்ச த்ரவ்யாதீநாஂ விலக்ஷணாநாமுத்பத்திதர்ஷநாத்ஸமாநஜாதீயோத்பத்திவ்யபிசாரஃ. த்ரவ்யே ப்ரகரிதே குணோதாஹரணமயுக்தமிதி சேத், ந; தரிஷ்டாந்தேந விலக்ஷணாரம்பமாத்ரஸ்ய விவக்ஷிதத்வாத்; ந ச த்ரவ்யஸ்ய த்ரவ்யமேவோதாஹர்தவ்யம், குணஸ்ய வா குண ஏவேதி கஷ்சிந்நியமே ஹேதுரஸ்தி; ஸூத்ரகாரோபி பவதாஂ த்ரவ்யஸ்ய குணமுதாஜஹார — ‘ப்ரத்யக்ஷாப்ரத்யக்ஷாணாமப்ரத்யக்ஷத்வாத்ஸஂயோகஸ்ய பஞ்சாத்மகஂ ந வித்யதே’ இதி — யதா ப்ரத்யக்ஷாப்ரத்யக்ஷயோர்பூம்யாகாஷயோஃ ஸமவயந்ஸஂயோகோப்ரத்யக்ஷஃ, ஏவஂ ப்ரத்யக்ஷாப்ரத்யக்ஷேஷு பஞ்சஸு பூதேஷு ஸமவயச்சரீரமப்ரத்யக்ஷஂ ஸ்யாத்; ப்ரத்யக்ஷஂ ஹி ஷரீரம், தஸ்மாந்ந பாஞ்சபௌதிகமிதி — ஏததுக்தஂ பவதி — குணஷ்ச ஸஂயோகோ த்ரவ்யஂ ஷரீரம். ‘தரிஷ்யதே து’ இதி சாத்ராபி விலக்ஷணோத்பத்திஃ ப்ரபஞ்சிதா. நந்வேவஂ ஸதி தேநைவைதத்கதம்; நேதி ப்ரூமஃ — தத்ஸாஂக்யஂ ப்ரத்யுக்தமேதத்து வைஷேஷிகஂ ப்ரதி. நந்வதிதேஷோபி ஸமாநந்யாயதயா கரிதஃ — ‘ஏதேந ஷிஷ்டாபரிக்ரஹா அபி வ்யாக்யாதாஃ’ இதி; ஸத்யமேதத்; தஸ்யைவ த்வயஂ வைஷேஷிகபரீக்ஷாரம்பே தத்ப்ரக்ரியாநுகதேந நிதர்ஷநேந ப்ரபஞ்சஃ கரிதஃ||
———————————————-

பரமாணுஜகதகாரணத்வாதிகரணம்||2.2.12||–உபயதாபி ந கர்மாதஸ்ததபாவஃ||2.2.12||

இதாநீஂ பரமாணுகாரணவாதஂ நிராகரோதி. ஸ ச வாத இத்தஂ ஸமுத்திஷ்டதி — படாதீநி ஹி லோகே ஸாவயவாநி த்ரவ்யாணி ஸ்வாநுகதைரேவ ஸஂயோகஸசிவைஸ்தந்த்வாதிபிர்த்ரவ்யைராரப்யமாணாநி தரிஷ்டாநி; தத்ஸாமாந்யேந யாவத்கிஂசித்ஸாவயவம், தத்ஸர்வஂ ஸ்வாநுகதைரேவ ஸஂயோகஸசிவைஸ்தைஸ்தைர்த்ரவ்யைராரப்தமிதி கம்யதே; ஸ சாயமவயவாவயவிவிபாகோ யதோ நிவர்ததே, ஸோபகர்ஷபர்யந்தகதஃ பரமாணுஃ; ஸர்வஂ சேதஂ கிரிஸமுத்ராதிகஂ ஜகத்ஸாவயவம்; ஸாவயத்வாச்சாத்யந்தவத்; ந சாகாரணேந கார்யேண பவிதவ்யம் — இத்யதஃ பரமாணவோ ஜகதஃ காரணம் — இதி கணபுகபிப்ராயஃ. தாநீமாநி சத்வாரி பூதாநி பூம்யுதகதேஜஃபவநாக்யாநி ஸாவயவாந்யுபலப்ய சதுர்விதாஃ பரமாணவஃ பரிகல்ப்யந்தே; தேஷாஂ சாபகர்ஷபர்யந்தகதத்வேந பரதோ விபாகாஸஂபவாத்விநஷ்யதாஂ பரிதிவ்யாதீநாஂ பரமாணுபர்யந்தோ விபாகோ பவதி; ஸ ப்ரலயகாலஃ. ததஃ ஸர்ககாலே ச வாயவீயேஷ்வணுஷ்வதரிஷ்டாபேக்ஷஂ கர்மோத்பத்யதே; தத்கர்ம ஸ்வாஷ்ரயமணுமண்வந்தரேண ஸஂயுநக்தி; ததோ த்வ்யணுகாதிக்ரமேண வாயுருத்பத்யதே; ஏவமக்நிஃ; ஏவமாபஃ; ஏவஂ பரிதிவீ; ஏவமேவ ஷரீரஂ ஸேந்த்ரியம் — இத்யேவஂ ஸர்வமிதஂ ஜகத் அணுப்யஃ ஸஂபவதி; அணுகதேப்யஷ்ச ரூபாதிப்யோ த்வ்யணுகாதிகதாநி ரூபாதீநி ஸஂபவந்தி, தந்துபடந்யாயேந — இதி காணாதா மந்யந்தே||

தத்ரேதமபிதீயதே — விபாகாவஸ்தாநாஂ தாவதணூநாஂ ஸஂயோகஃ கர்மாபேக்ஷோப்யுபகந்தவ்யஃ, கர்மவதாஂ தந்த்வாதீநாஂ ஸஂயோகதர்ஷநாத்; கர்மணஷ்ச கார்யத்வாந்நிமித்தஂ கிமப்யப்யுபகந்தவ்யம்; அநப்யுபகமே நிமித்தாபாவாந்நாணுஷ்வாத்யஂ கர்ம ஸ்யாத்; அப்யுபகமேபி — யதி ப்ரயத்நோபிகாதாதிர்வா யதா தரிஷ்டஂ கிமபி கர்மணோ நிமித்தமப்யுபகம்யேத, தஸ்யாஸஂபவாந்நைவாணுஷ்வாத்யஂ கர்ம ஸ்யாத்; ந ஹி தஸ்யாமவஸ்தாயாமாத்மகுணஃ ப்ரயத்நஃ ஸஂபவதி, ஷரீராபாவாத்; ஷரீரப்ரதிஷ்டே ஹி மநஸ்யாத்மநஃ ஸஂயோகே ஸதி ஆத்மகுணஃ ப்ரயத்நோ ஜாயதே. ஏதேநாபிகாதாத்யபி தரிஷ்டஂ நிமித்தஂ ப்ரத்யாக்யாதவ்யம். ஸர்கோத்தரகாலஂ ஹி தத்ஸர்வஂ நாத்யஸ்ய கர்மணோ நிமித்தஂ ஸஂபவதி. அதாதரிஷ்டமாத்யஸ்ய கர்மணோ நிமித்தமித்யுச்யேத — தத்புநராத்மஸமவாயி வா ஸ்யாத்? அணுஸமவாயி வா? உபயதாபி நாதரிஷ்டநிமித்தமணுஷு கர்மாவகல்பேத, அதரிஷ்டஸ்யாசேதநத்வாத்; ந ஹ்யசேதநஂ சேதநேநாநதிஷ்டிதஂ ஸ்வதந்த்ரஂ ப்ரவர்ததே ப்ரவர்தயதி வேதி ஸாஂக்யபரீக்ஷாயாமபிஹிதம்; ஆத்மநஷ்சாநுத்பந்நசைதந்யஸ்ய தஸ்யாமவஸ்தாயாமசேதநத்வாத்; ஆத்மஸமவாயித்வாப்யுபகமாச்ச நாதரிஷ்டமணுஷு கர்மணோ நிமித்தஂ ஸ்யாத், அஸஂபந்தாத்; அதரிஷ்டவதா புருஷேணாஸ்த்யணூநாஂ ஸஂபந்த இதி சேத் — ஸஂபந்தஸாதத்யாத்ப்ரவரித்திஸாதத்யப்ரஸங்கஃ, நியாமகாந்தராபாவாத். ததேவஂ நியதஸ்ய கஸ்யசித்கர்மநிமித்தஸ்யாபாவாந்நாணுஷ்வாத்யஂ கர்ம ஸ்யாத்; கர்மாபாவாத்தந்நிபந்தநஃ ஸஂயோகோ ந ஸ்யாத்; ஸஂயோகாபாவாச்ச
தந்நிபந்தநஂ த்வ்யுணகாதி கார்யஜாதஂ ந ஸ்யாத். ஸஂயோகஷ்சாணோரண்வந்தரேண ஸர்வாத்மநா வா ஸ்யாத்? ஏகதேஷேந வா? ஸர்வாத்மநா சேத், உபசயாநுபபத்தேரணுமாத்ரத்வப்ரஸங்கஃ, தரிஷ்டவிபர்யயப்ரஸங்கஷ்ச, ப்ரதேஷவதோ த்ரவ்யஸ்ய ப்ரதேஷவதா த்ரவ்யாந்தரேண ஸஂயோகஸ்ய தரிஷ்டத்வாத்; ஏகதேஷேந சேத், ஸாவயவத்வப்ரஸங்கஃ; பரமாணூநாஂ கல்பிதாஃ ப்ரதேஷாஃ ஸ்யுரிதி சேத், கல்பிதாநாமவஸ்துத்வாதவஸ்த்வேவ ஸஂயோக இதி வஸ்துநஃ கார்யஸ்யாஸமவாயிகாரணஂ ந ஸ்யாத்; அஸதி சாஸமவாயிகாரணே த்வ்யணுகாதிகார்யத்ரவ்யஂ நோத்பத்யேத. யதா சாதிஸர்கே நிமித்தாபாவாத்ஸஂயோகோத்பத்த்யர்தஂ கர்ம நாணூநாஂ ஸஂபவதி, ஏவஂ மஹாப்ரலயேபி விபாகோத்பத்த்யர்தஂ கர்ம நைவாணூநாஂ ஸஂபவேத்; ந ஹி தத்ராபி கிஂசிந்நியதஂ தந்நிமித்தஂ தரிஷ்டமஸ்தி; அதரிஷ்டமபி போகப்ரஸித்த்யர்தம், ந ப்ரலயப்ரஸித்த்யர்தம் — இத்யதோ நிமித்தாபாவாந்ந ஸ்யாதணூநாஂ ஸஂயோகோத்பத்த்யர்தஂ விபாகோத்பத்த்யர்தஂ வா கர்ம. அதஷ்ச ஸஂயோகவிபாகாபாவாத்ததாயத்தயோஃ ஸர்கப்ரலயயோரபாவஃ ப்ரஸஜ்யேத. தஸ்மாதநுபபந்நோயஂ பரமாணுகாரணவாதஃ||
——————————————-
ஸமவாயாப்யுபகமாச்ச ஸாம்யாதநவஸ்திதேஃ||2.2.13||

ஸமவாயாப்யுபகமாச்ச — ததபாவ இதி — ப்ரகரிதேநாணுவாதநிராகரணேந ஸஂபத்யதே. த்வாப்யாஂ சாணுப்யாஂ த்வ்யணுகமுத்பத்யமாநமத்யந்தபிந்நமணுப்யாமண்வோஃ ஸமவைதீத்யப்யுபகம்யதே பவதா; ந சைவமப்யுபகச்சதா ஷக்யதேணுகாரணதா ஸமர்தயிதும்; குதஃ? ஸாம்யாதநவஸ்திதேஃ — யதைவ ஹ்யணுப்யாமத்யந்தபிந்நஂ ஸத் த்வ்யணுகஂ ஸமவாயலக்ஷணேந ஸஂபந்தேந தாப்யாஂ ஸஂபத்யதே, ஏவஂ ஸமவாயோபி ஸமவாயிப்யோத்யந்தபிந்நஃ ஸந் ஸமவாயலக்ஷணேநாந்யேநைவ ஸஂபந்தேந ஸமவாயிபிஃ ஸஂபத்யேத, அத்யந்தபேதஸாம்யாத்; ததஷ்ச தஸ்ய தஸ்யாந்யோந்யஃ ஸஂபந்தஃ கல்பயிதவ்ய இத்யநவஸ்தைவ ப்ரஸஜ்யேத. நநு இஹ ப்ரத்யயக்ராஹ்யஃ ஸமவாயோ நித்யஸஂபத்த ஏவ ஸமவாயிபிர்கரிஹ்யதே, நாஸஂபத்தஃ, ஸஂபந்தாந்தராபேக்ஷோ வா; ததஷ்ச ந தஸ்யாந்யஃ ஸஂபந்தஃ கல்பயிதவ்யஃ யேநாநவஸ்தா ப்ரஸஜ்யேதேதி. நேத்யுச்யதே; ஸஂயோகோப்யேவஂ ஸதி ஸஂயோகிபிர்நித்யஸஂபத்த ஏவேதி ஸமவாயவந்நாந்யஂ ஸஂபந்தமபேக்ஷேத. அதார்தாந்தரத்வாத்ஸஂயோகஃ ஸஂபந்தாந்தரமபேக்ஷேத, ஸமவாயோபி தர்ஹ்யர்தாந்தரத்வாத்ஸஂபந்தாந்தரமபேக்ஷேத. ந ச — குணத்வாத்ஸஂயோகஃ ஸஂபந்தாந்தரமபேக்ஷதே, ந ஸமவாயஃ அகுணத்வாதிதி — யுஜ்யதே வக்தும்; அபேக்ஷாகாரணஸ்ய துல்யத்வாத், குணபரிபாஷாயாஷ்சாதந்த்ரத்வாத். தஸ்மாதர்தாந்தரஂ ஸமவாயமப்யுபகச்சதஃ ப்ரஸஜ்யேதைவாநவஸ்தா; ப்ரஸஜ்யமாநாயாஂ சாநவஸ்தாயாமேகாஸித்தௌ ஸர்வாஸித்தேர்த்வாப்யாமணுப்யாஂ த்வ்யணுகஂ நைவோத்பத்யேத; தஸ்மாதப்யநுபபந்நஃ பரமாணுகாரணவாதஃ||
———————————–
நித்யமேவ ச பாவாத்||2.2.14||

அபி சாணவஃ ப்ரவரித்திஸ்வபாவா வா, நிவரித்திஸ்வபாவா வா, உபயஸ்வபாவா வா, அநுபயஸ்வபாவா வா அப்யுபகம்யந்தே — கத்யந்தராபாவாத்; சதுர்தாபி நோபபத்யதே — ப்ரவரித்திஸ்வபாவத்வே நித்யமேவ ப்ரவரித்தேர்பாவாத்ப்ரலயாபாவப்ரஸங்கஃ; நிவரித்திஸ்வபாவத்வேபி நித்யமேவ நிவரித்தேர்பாவாத்ஸர்காபாவப்ரஸங்கஃ; உபயஸ்வபாவத்வஂ ச விரோதாதஸமஞ்ஜஸம்; அநுபயஸ்வபாவத்வே து நிமித்தவஷாத்ப்ரவரித்திநிவரித்த்யோரப்யுபகம்யமாநயோரதரிஷ்டாதேர்நிமித்தஸ்ய நித்யஸஂநிதாநாந்நித்யப்ரவரித்திப்ரஸங்கஃ, அதந்த்ரத்வேப்யதரிஷ்டாதேர்நித்யாப்ரவரித்திப்ரஸங்கஃ. தஸ்மாதப்யநுபபந்நஃ பரமாணுகாரணவாதஃ||
——————————–
ரூபாதிமத்த்வாச்ச விபர்யயோ தர்ஷநாத்||2.2.15||

ஸாவயவாநாஂ த்ரவ்யாணாமவயவஷோ விபஜ்யமாநாநாஂ யதஃ பரோ விபாகோ ந ஸஂபவதி தே சதுர்விதா ரூபாதிமந்தஃ பரமாணவஷ்சதுர்விதஸ்ய ரூபாதிமதோ பூதபௌதிகஸ்யாரம்பகா நித்யாஷ்சேதி யத்வைஷேஷிகா அப்யுபகச்சந்தி, ஸ தேஷாமப்யுபகமோ நிராலம்பந ஏவ; யதோ ரூபாதிமத்த்வாத்பரமாணூநாமணுத்வநித்யத்வவிபர்யயஃ ப்ரஸஜ்யேத; பரமகாரணாபேக்ஷயா ஸ்தூலத்வமநித்யத்வஂ ச தேஷாமபிப்ரேதவிபரீதமாபத்யேதேத்யர்தஃ. குதஃ? ஏவஂ லோகே தரிஷ்டத்வாத் — யத்தி லோகே ரூபாதிமத்வஸ்து தத் ஸ்வகாரணாபேக்ஷயா ஸ்தூலமநித்யஂ ச தரிஷ்டம்; தத்யதா — படஸ்தந்தூநபேக்ஷ்ய ஸ்தூலோநித்யஷ்ச பவதி; தந்தவஷ்சாஂஷூநபேக்ஷ்ய ஸ்தூலா அநித்யாஷ்ச பவந்தி — ததா சாமீ பரமாணவோ ரூபாதிமந்தஸ்தைரப்யுபகம்யந்தே; தஸ்மாத்தேபி காரணவந்தஸ்ததபேக்ஷயா ஸ்தூலா அநித்யாஷ்ச ப்ராப்நுவந்தி. யச்ச நித்யத்வே காரணஂ தைருக்தம் — ‘ஸதகாரணவந்நித்யம்’
இதி, ததப்யேவஂ ஸதி அணுஷு ந ஸஂபவதி, உக்தேந ப்ரகாரேணாணூநாமபி காரணவத்த்வோபபத்தேஃ. யதபி நித்யத்வே த்விதீயஂ காரணமுக்தம் — ‘அநித்யமிதி ச விஷேஷதஃ ப்ரதிஷேதாபாவஃ’ இதி, ததபி நாவஷ்யஂ பரமாணூநாஂ நித்யத்வஂ ஸாதயதி; அஸதி ஹி யஸ்மிந்கஸ்ிம்சிந்நித்யே வஸ்துநி நித்யஷப்தேந நஞஃ ஸமாஸோ நோபபத்யதே; ந புநஃ பரமாணுநித்யத்வமேவாபேக்ஷ்யதே; தச்சாஸ்த்யேவ நித்யஂ பரமகாரணஂ ப்ரஹ்ம; ந ச ஷப்தார்தவ்யவஹாரமாத்ரேண கஸ்யசிதர்தஸ்ய ப்ரஸித்திர்பவதி, ப்ரமாணாந்தரஸித்தயோஃ ஷப்தார்தயோர்வ்யவஹாராவதாராத். யதபி நித்யத்வே தரிதீயஂ காரணமுக்தம் — ‘அவித்யா ச’ இதி — தத்யத்யேவஂ விவ்ரீயேத — ஸதாஂ பரிதரிஷ்யமாநகார்யாணாஂ காரணாநாஂ ப்ரத்யக்ஷேணாக்ரஹணமவித்யேதி, ததோ த்வ்யணுகநித்யதாப்யாபத்யேத; அதாத்ரவ்யத்வே ஸதீதி விஷேஷ்யேத, ததாப்யகாரணவத்த்வமேவ நித்யதாநிமித்தமாபத்யேத, தஸ்ய ச ப்ராகேவோக்தத்வாத் ‘அவித்யா ச’ இதி புநருக்தஂ ஸ்யாத்; அதாபி காரணவிபாகாத்காரணவிநாஷாச்சாந்யஸ்ய தரிதீயஸ்ய விநாஷஹேதோரஸஂபவோவித்யா, ஸா பரமாணூநாஂ நித்யத்வஂ க்யாபயதி — இதி வ்யாக்யாயேத — நாவஷ்யஂ விநஷ்யத்வஸ்து த்வாப்யாமேவ ஹேதுப்யாஂ விநஷ்டுமர்ஹதீதி நியமோஸ்தி; ஸஂயோகஸசிவே ஹ்யநேகஸ்மிஂஷ்ச த்ரவ்யே த்ரவ்யாந்தரஸ்யாரம்பகேப்யுபகம்யமாந ஏததேவஂ ஸ்யாத்; யதா த்வபாஸ்தவிஷேஷஂ ஸாமாந்யாத்மகஂ காரணஂ விஷேஷவதவஸ்தாந்தரமாபத்யமாநமாரம்பகமப்யுபகம்யதே, ததா கரிதகாடிந்யவிலயநவந்மூர்த்யவஸ்தாவிலயநேநாபி விநாஷ உபபத்யதே. தஸ்மாத்ரூபாதிமத்த்வாத்ஸ்யாதபிப்ரேதவிபர்யயஃ பரமாணூநாம். தஸ்மாதப்யநுபபந்நஃ பரமாணுகாரணவாதஃ||
———————————————
உபயதா ச தோஷாத்||2.2.16||

கந்தரஸரூபஸ்பர்ஷகுணா ஸ்தூலா பரிதிவீ, ரூபரஸஸ்பர்ஷகுணாஃ ஸூக்ஷ்மா ஆபஃ, ரூபஸ்பர்ஷகுணஂ ஸூக்ஷ்மதரஂ தேஜஃ, ஸ்பர்ஷகுணஃ ஸூக்ஷ்மதமோ வாயுஃ — இத்யேவமேதாநி சத்வாரி பூதாந்யுபசிதாபசிதகுணாநி ஸ்தூலஸூக்ஷ்மஸூக்ஷ்மதரஸூக்ஷ்மதமதாரதம்யோபேதாநி ச லோகே லக்ஷ்யந்தே; தத்வத்பரமாணவோப்யுபசிதாபசிதகுணாஃ கல்பேரந் ந வா; உபயதாபி ச தோஷாநுஷங்கோபரிஹார்ய ஏவ ஸ்யாத். கல்ப்யமாநே தாவதுபசிதாபசிதகுணத்வே, உபசிதகுணாநாஂ மூர்த்யுபசயாதபரமாணுத்வப்ரஸங்கஃ; ந சாந்தரேணாபி மூர்த்யுபசயஂ குணோபசயோ பவதீத்யுச்யேத, கார்யேஷு பூதேஷு குணோபசயே மூர்த்யுபசயதர்ஷநாத். அகல்ப்யமாநே தூபசிதாபசிதகுணத்வே — பரமாணுத்வஸாம்யப்ரஸித்தயே யதி தாவத்ஸர்வ ஏகைககுணா ஏவ கல்ப்யேரந், ததஸ்தேஜஸி ஸ்பர்ஷஸ்யோபலப்திர்ந ஸ்யாத், அப்ஸு ரூபஸ்பர்ஷயோஃ, பரிதிவ்யாஂ ச ரஸரூபஸ்பர்ஷாநாம், காரணகுணபூர்வகத்வாத்கார்யகுணாநாம்; அத ஸர்வே சதுர்குணா ஏவ கல்ப்யேரந், ததோப்ஸ்வபி கந்தஸ்யோபலப்திஃ ஸ்யாத், தேஜஸி கந்தரஸயோஃ, வாயௌ ச கந்தரூபரஸாநாம். ந சைவஂ தரிஷ்யதே. தஸ்மாதப்யநுபபந்நஃ பரமாணுகாரணவாதஃ||
————————————–
அபரிக்ரஹாச்சாத்யந்தமநபேக்ஷா||2.2.17||

ப்ரதாநகாரணவாதோ வேதவித்பிரபி கைஷ்சிந்மந்வாதிபிஃ ஸத்கார்யத்வாத்யஂஷோபஜீவநாபிப்ராயேணோபநிபத்தஃ; அயஂ து பரமாணுகாரணவாதோ ந கைஷ்சிதபி ஷிஷ்டைஃ கேநசிதப்யஂஷேந பரிகரிஹீத இத்யத்யந்தமேவாநாதரணீயோ வேதவாதிபிஃ. அபி ச வைஷேஷிகாஸ்தந்த்ரார்தபூதாந் ஷட்பதார்தாந் த்ரவ்யகுணகர்மஸாமாந்யவிஷேஷஸமவாயாக்யாந் அத்யந்தபிந்நாந் பிந்நலக்ஷணாந் அப்யுபகச்சந்தி — யதா மநுஷ்யோஷ்வஃ ஷஷ இதி; ததாத்வஂ சாப்யுபகம்ய தத்விருத்தஂ த்ரவ்யாதீநத்வஂ ஷேஷாணாமப்யுபகச்சந்தி; தந்நோபபத்யதே; கதம்? யதா ஹி லோகே ஷஷகுஷபலாஷப்ரபரிதீநாமத்யந்தபிந்நாநாஂ ஸதாஂ நேதரேதராதீநத்வஂ பவதி, ஏவஂ த்ரவ்யாதீநாமப்யத்யந்தபிந்நத்வாத், நைவ த்ரவ்யாதீநத்வஂ குணாதீநாஂ பவிதுமர்ஹதி; அத பவதி த்ரவ்யாதீநத்வஂ குணாதீநாம், ததோ த்ரவ்யபாவே பாவாத்த்ரவ்யாபாவேபாவாத்த்ரவ்யமேவ ஸஂஸ்தாநாதிபேதாதநேகஷப்தப்ரத்யயபாக்பவதி — யதா தேவதத்த ஏக ஏவ ஸந் அவஸ்தாந்தரயோகாதநேகஷப்தப்ரத்யயபாக்பவதி, தத்வத்; ததா ஸதி ஸாஂக்யஸித்தாந்தப்ரஸங்கஃ ஸ்வஸித்தாந்தவிரோதஷ்சாபத்யேயாதாம். நந்வக்நேரந்யஸ்யாபி ஸதோ தூமஸ்யாக்ந்யதீநத்வஂ தரிஷ்யதே; ஸத்யஂ தரிஷ்யதே; பேதப்ரதீதேஸ்து தத்ராக்நிதூமயோரந்யத்வஂ நிஷ்சீயதே; இஹ து — ஷுக்லஃ கம்பலஃ, ரோஹிணீ தேநுஃ, நீலமுத்பலம் — இதி த்ரவ்யஸ்யைவ தஸ்ய தஸ்ய தேந தேந விஷேஷணேந ப்ரதீயமாநத்வாத் நைவ த்ரவ்யகுணயோரக்நிதூமயோரிவ பேதப்ரதீதிரஸ்தி; தஸ்மாத்த்ரவ்யாத்மகதா குணஸ்ய. ஏதேந கர்மஸாமாந்யவிஷேஷஸமவாயாநாஂ த்ரவ்யாத்மகதா வ்யாக்யாதா||

குணாநாஂ த்ரவ்யாதீநத்வஂ த்ரவ்யகுணயோரயுதஸித்தத்வாதிதி யத்யுச்யேத, தத்புநரயுதஸித்தத்வமபரிதக்தேஷத்வஂ வா ஸ்யாத்,
அபரிதக்காலத்வஂ வா, அபரிதக்ஸ்வபாவத்வஂ வா; ஸர்வதாபி நோபபத்யதே — அபரிதக்தேஷத்வே தாவத்ஸ்வாப்யுபகமோ விருத்யேத; கதம்? தந்த்வாரப்தோ ஹி படஸ்தந்துதேஷோப்யுபகம்யதே, ந படதேஷஃ; படஸ்ய து குணாஃ ஷுக்லத்வாதயஃ படதேஷா அப்யுபகம்யந்தே, ந தந்துதேஷாஃ; ததா சாஹுஃ — ‘த்ரவ்யாணி த்ரவ்யாந்தரமாரபந்தே குணாஷ்ச குணாந்தரம்’ இதி; தந்தவோ ஹி காரணத்ரவ்யாணி கார்யத்ரவ்யஂ படமாரபந்தே, தந்துகதாஷ்ச குணாஃ ஷுக்லாதயஃ கார்யத்ரவ்யே படே ஷுக்லாதிகுணாந்தரமாரபந்தே — இதி ஹி தேப்யுபகச்சந்தி; ஸோப்யுபகமோ த்ரவ்யகுணயோரபரிதக்தேஷத்வேப்யுபகம்யமாநே பாத்யேத. அத அபரிதக்காலத்வமயுதஸித்தத்வமுச்யேத, ஸவ்யதக்ஷிணயோரபி கோவிஷாணயோரயுதஸித்தத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத. ததா அபரிதக்ஸ்வபாவத்வே த்வயுதஸித்தத்வே, ந த்ரவ்யகுணயோராத்மபேதஃ ஸஂபவதி, தஸ்ய தாதாத்ம்யேநைவ ப்ரதீயமாநத்வாத்||

யுதஸித்தயோஃ ஸஂபந்தஃ ஸஂயோகஃ, அயுதஸித்தயோஸ்து ஸமவாயஃ — இத்யயமப்யுபகமோ மரிஷைவ தேஷாம், ப்ராக்ஸித்தஸ்ய கார்யாத்காரணஸ்யாயுதஸித்தத்வாநுபபத்தேஃ. அதாந்யதராபேக்ஷ ஏவாயமப்யுபகமஃ ஸ்யாத் — அயுதஸித்தஸ்ய கார்யஸ்ய காரணேந ஸஂபந்தஃ ஸமவாய இதி, ஏவமபி ப்ராகஸித்தஸ்யாலப்தாத்மகஸ்ய கார்யஸ்ய காரணேந ஸஂபந்தோ நோபபத்யதே, த்வயாயத்தத்வாத்ஸஂபந்தஸ்ய. ஸித்தஂ பூத்வா ஸஂபத்யத இதி சேத், ப்ராக்காரணஸஂபந்தாத்கார்யஸ்ய ஸித்தாவப்யுபகம்யமாநாயாமயுதஸித்த்யபாவாத், கார்யகாரணயோஃ ஸஂயோகவிபாகௌ ந வித்யேதே இதீதமுக்தஂ துருக்தஂ ஸ்யாத். யதா சோத்பந்நமாத்ரஸ்யாக்ரியஸ்ய கார்யத்ரவ்யஸ்ய விபுபிராகாஷாதிபிர்த்ரவ்யாந்தரைஃ ஸஂபந்தஃ ஸஂயோக ஏவாப்யுபகம்யதே, ந ஸமவாயஃ, ஏவஂ காரணத்ரவ்யேணாபி ஸஂபந்தஃ ஸஂயோக ஏவ ஸ்யாத், ந ஸமவாயஃ. நாபி ஸஂயோகஸ்ய ஸமவாயஸ்ய வா ஸஂபந்தஸ்ய ஸஂபந்திவ்யதிரேகேணாஸ்தித்வே கிஂசித்ப்ரமாணமஸ்தி; ஸஂபந்திஷப்தப்ரத்யயவ்யதிரேகேண ஸஂயோகஸமவாயஷப்தப்ரத்யயதர்ஷநாத்தயோரஸ்தித்வமிதி சேத், ந; ஏகத்வேபி ஸ்வரூபபாஹ்யரூபாபேக்ஷயா அநேகஷப்தப்ரத்யயதர்ஷநாத். யதைகோபி ஸந் தேவதத்தோ லோகே ஸ்வரூபஂ ஸஂபந்திரூபஂ சாபேக்ஷ்ய அநேகஷப்தப்ரத்யயபாக்பவதி — மநுஷ்யோ ப்ராஹ்மணஃ ஷ்ரோத்ரியோ வதாந்யோ பாலோ யுவா ஸ்தவிரஃ பிதா புத்ரஃ பௌத்ரோ ப்ராதா ஜாமாதேதி, யதா சைகாபி ஸதீ ரேகா ஸ்தாநாந்யத்வேந நிவிஷமாநா ஏகதஷஷதஸஹஸ்ராதிஷப்தப்ரத்யயபேதமநுபவதி, ததா ஸஂபந்திநோரேவ ஸஂபந்திஷப்தப்ரத்யயவ்யதிரேகேண ஸஂயோகஸமவாயஷப்தப்ரத்யயார்ஹத்வம், ந வ்யதிரிக்தவஸ்த்வஸ்தித்வேந — இத்யுபலப்திலக்ஷணப்ராப்தஸ்யாநுபலப்தேஃ அபாவஃ வஸ்த்வந்தரஸ்ய; நாபி ஸஂபந்திவிஷயத்வே ஸஂபந்தஷப்தப்ரத்யயயோஃ ஸஂததபாவப்ரஸங்கஃ; ஸ்வரூபபாஹ்யரூபாபேக்ஷயேதி — உக்தோத்தரத்வாத். ததாண்வாத்மமநஸாமப்ரதேஷத்வாந்ந ஸஂயோகஃ ஸஂபவதி, ப்ரதேஷவதோ த்ரவ்யஸ்ய ப்ரதேஷவதா த்ரவ்யாந்தரேண ஸஂயோகதர்ஷநாத்; கல்பிதாஃ ப்ரதேஷா அண்வாத்மமநஸாஂ பவிஷ்யந்தீதி சேத், ந; அவித்யமாநார்தகல்பநாயாஂ ஸர்வார்தஸித்திப்ரஸங்காத், இயாநேவாவித்யமாநோ விருத்தோவிருத்தோ வா அர்தஃ கல்பநீயஃ, நாதோதிகஃ — இதி நியமஹேத்வபாவாத், கல்பநாயாஷ்ச ஸ்வாயத்தத்வாத்ப்ரபூதத்வஸஂபவாச்ச — ந ச வைஷேஷிகைஃ கல்பிதேப்யஃ ஷ஀ட்ப்யஃ பதார்தேப்யோந்யேதிகாஃ ஷதஂ ஸஹஸ்ரஂ வா அர்தா ந கல்பயிதவ்யா இதி நிவாரகோ ஹேதுரஸ்தி; தஸ்மாத்யஸ்மை யஸ்மை யத்யத்ரோசதே தத்தத்ஸித்யேத்; கஷ்சித்கரிபாலுஃ ப்ராணிநாஂ துஃகபஹுலஃ ஸஂஸார ஏவ மா பூதிதி கல்பயேத்; அந்யோ வா வ்யஸநீ முக்தாநாமபி புநருத்பத்திஂ கல்பயேத்; கஸ்தயோர்நிவாரகஃ ஸ்யாத். கிஂசாந்யத் — த்வாப்யாஂ பரமாணுப்யாஂ நிரவயவாப்யாஂ ஸாவயவஸ்ய த்வ்யணுகஸ்யாகாஷேநேவ ஸஂஷ்லேஷாநுபபத்திஃ; ந ஹ்யாகாஷஸ்ய பரிதிவ்யாதீநாஂ ச ஜதுகாஷ்டவத்ஸஂஷ்லேஷோஸ்தி; கார்யகாரணத்ரவ்யயோராஷ்ரிதாஷ்ரயபாவோந்யதா நோபபத்யத இத்யவஷ்யஂ கல்ப்யஃ ஸமவாய இதி சேத், ந; இதரேதராஷ்ரயத்வாத் — கார்யகாரணயோர்ஹி பேதஸித்தாவாஷ்ரிதாஷ்ரயபாவஸித்திஃ, ஆஷ்ரிதாஷ்ரயபாவஸித்தௌ ச தயோர்பேதஸித்திஃ — குண்டபதரவத் — இதீதரேதராஷ்ரயதா ஸ்யாத்; ந ஹி கார்யகாரணயோர்பேத ஆஷ்ரிதாஷ்ரயபாவோ வா வேதாந்தவாதிபிரப்யுபகம்யதே, காரணஸ்யைவ ஸஂஸ்தாநமாத்ரஂ கார்யமித்யப்யுபகமாத்||

கிஂசாந்யத் — பரமாணூநாஂ பரிச்சிந்நத்வாத், யாவத்யோ திஷஃ — ஷட் அஷ்டௌ தஷ வா-தாவத்பிரவயவைஃ ஸாவயவாஸ்தே ஸ்யுஃ, ஸாவயவத்வாதநித்யாஷ்ச — இதி நித்யத்வநிரவயவத்வாப்யுபகமோ பாத்யேத. யாஂஸ்த்வஂ திக்பேதபேதிநோவயவாந்கல்பயஸி, த ஏவ பரமாணவ இதி சேத், ந; ஸ்தூலஸூக்ஷ்மதாரதம்யக்ரமேண ஆ பரமகாரணாத்விநாஷோபபத்தேஃ — யதா பரிதிவீ த்வ்யணுகாத்யபேக்ஷயா ஸ்தூலதமா வஸ்துபூதாபி விநஷ்யதி, ததஃ ஸூக்ஷ்மஂ ஸூக்ஷ்மதரஂ ச பரிதிவ்யேகஜாதீயகஂ விநஷ்யதி, ததஃ த்வ்யணுகம், ததா பரமாணவோபி பரிதிவ்யேகஜாதீயகத்வாத்விநஷ்யேயுஃ. விநஷ்யந்தோப்யவயவவிபாகேநைவ விநஷ்யந்தீதி சேத், நாயஂ தோஷஃ; யதோ கரிதகாடிந்யவிலயநவதபி விநாஷோபபத்திமவோசாம — யதா ஹி கரிதஸுவர்ணாதீநாமவிபஜ்யமாநாவயவாநாமப்யக்நிஸஂயோகாத் த்ரவபாவாபத்த்யா காடிந்யவிநாஷோ பவதி, ஏவஂ பரமாணூநாமபி
பரமகாரணபாவாபத்த்யா மூர்த்யாதிவிநாஷோ பவிஷ்யதி. ததா கார்யாரம்போபி நாவயவஸஂயோகேநைவ கேவலேந பவதி, க்ஷீரஜலாதீநாமந்தரேணாப்யவயவஸஂயோகாந்தரஂ ததிஹிமாதிகார்யாரம்பதர்ஷநாத். ததேவமஸாரதரதர்கஸஂதரிப்தத்வாதீஷ்வரகாரணஷ்ருதிவிருத்தத்வாச்ச்ருதிப்ரவணைஷ்ச ஷிஷ்டைர்மந்வாதிபிரபரிகரிஹீதத்வாதத்யந்தமேவாநபேக்ஷா அஸ்மிந்பரமாணுகாரணவாதே கார்யா ஆர்யைஃ ஷ்ரேயோர்திபிரிதி வாக்யஷேஷஃ||
——————————————
ஸமுதாயாதிகரணம்||2.2.18||–ஸமுதாய உபயஹேதுகேபி ததப்ராப்திஃ||2.2.18||

வைஷேஷிகராத்தாந்தோ துர்யுக்தியோகாத்வேதவிரோதாச்சிஷ்டாபரிக்ரஹாச்ச நாபேக்ஷிதவ்ய இத்யுக்தம்; ஸோர்தவைநாஷிக இதி வைநாஷிகத்வஸாம்யாத்ஸர்வவைநாஷிகராத்தாந்தோ நதராமபேக்ஷிதவ்ய இதீதமிதாநீமுபபாதயாமஃ. ஸ ச பஹுப்ரகாரஃ, ப்ரதிபத்திபேதாத்விநேயபேதாத்வா; தத்ரைதே த்ரயோ வாதிநோ பவந்தி — கேசித்ஸர்வாஸ்தித்வவாதிநஃ; கேசித்விஜ்ஞாநாஸ்தித்வமாத்ரவாதிநஃ; அந்யே புநஃ ஸர்வஷூந்யத்வவாதிந இதி. தத்ர யே ஸர்வாஸ்தித்வவாதிநோ பாஹ்யமாந்தரஂ ச வஸ்த்வப்யுபகச்சந்தி, பூதஂ பௌதிகஂ ச, சித்தஂ சைத்தஂ ச, தாஂஸ்தாவத்ப்ரதிப்ரூமஃ. தத்ர பூதஂ பரிதிவீதாத்வாதயஃ, பௌதிகஂ ரூபாதயஷ்சக்ஷுராதயஷ்ச, சதுஷ்டயே ச பரிதிவ்யாதிபரமாணவஃ கரஸ்நேஹோஷ்ணேரணஸ்வபாவாஃ, தே பரிதிவ்யாதிபாவேந ஸஂஹந்யந்தே — இதி மந்யந்தே; ததா ரூபவிஜ்ஞாநவேதநாஸஂஜ்ஞாஸஂஸ்காரஸஂஜ்ஞகாஃ பஞ்சஸ்கந்தாஃ, தேப்யாத்யாத்மஂ ஸர்வவ்யவஹாராஸ்பதபாவேந ஸஂஹந்யந்தே — இதி மந்யந்தே||

தத்ரேதமபிதீயதே — யோயமுபயஹேதுக உபயப்ரகாரஃ ஸமுதாயஃ பரேஷாமபிப்ரேதஃ — அணுஹேதுகஷ்ச பூதபௌதிகஸஂஹதிரூபஃ, ஸ்கந்தஹேதுகஷ்ச பஞ்சஸ்கந்தீரூபஃ — தஸ்மிந்நுபயஹேதுகேபி ஸமுதாயேபிப்ரேயமாணே, ததப்ராப்திஃ ஸ்யாத் — ஸமுதாயாப்ராப்திஃ ஸமுதாயபாவாநுபபத்திரித்யர்தஃ; குதஃ? ஸமுதாயிநாமசேதநத்வாத், சித்தாபிஜ்வலநஸ்ய ச ஸமுதாயஸித்த்யதீநத்வாத், அந்யஸ்ய ச கஸ்யசிச்சேதநஸ்ய போக்துஃ ப்ரஷாஸிதுர்வா ஸ்திரஸ்ய ஸஂஹந்துரநப்யுபகமாத், நிரபேக்ஷப்ரவரித்த்யப்யுபகமே ச ப்ரவரித்த்யநுபரமப்ரஸங்காத், ஆஷயஸ்யாப்யந்யத்வாநந்யத்வாப்யாமநிரூப்யத்வாத், க்ஷணிகத்வாப்யுபகமாச்ச நிர்வ்யாபாரத்வாத்ப்ரவரித்த்யநுபபத்தேஃ. தஸ்மாத்ஸமுதாயாநுபபத்திஃ; ஸமுதாயாநுபபத்தௌ ச ததாஷ்ரயா லோகயாத்ரா லுப்யேத||
———————————————
இதரேதரப்ரத்யயத்வாதிதி சேந்நோத்பத்திமாத்ரநிமித்தத்வாத்||2.2.19||

யத்யபி போக்தா ப்ரஷாஸிதா வா கஷ்சிச்சேதநஃ ஸஂஹந்தா ஸ்திரோ நாப்யுபகம்யதே, ததாப்யவித்யாதீநாமிதரேதரகாரணத்வாதுபபத்யதே லோகயாத்ரா; தஸ்யாஂ சோபபத்யமாநாயாஂ ந கிஂசிதபரமபேக்ஷிதவ்யமஸ்தி; தே சாவித்யாதயஃ — அவித்யா ஸஂஸ்காரஃ விஜ்ஞாநஂ நாம ரூபஂ ஷடாயதநஂ ஸ்பர்ஷஃ வேதநா தரிஷ்ணா உபாதாநஂ பவஃ ஜாதிஃ ஜரா மரணஂ ஷோகஃ பரிதேவநா துஃகஂ துர்மநஸ்தா — இத்யேவஂஜாதீயகா இதரேதரஹேதுகாஃ ஸௌகதே ஸமயே க்வசித்ஸஂக்ஷிப்தா நிர்திஷ்டாஃ, க்வசித்ப்ரபஞ்சிதாஃ; ஸர்வேஷாமப்யயமவித்யாதிகலாபோப்ரத்யாக்யேயஃ; ததேவமவித்யாதிகலாபே பரஸ்பரநிமித்தநைமித்திகபாவேந கடீயந்த்ரவதநிஷமாவர்தமாநேர்தாக்ஷிப்த உபபந்நஃ ஸஂகாத இதி சேத், தந்ந; கஸ்மாத்? உத்பத்திமாத்ரநிமித்தத்வாத் — பவேதுபபந்நஃ ஸஂகாதஃ, யதி ஸஂகாதஸ்ய கிஂசிந்நிமித்தமவகம்யேத; ந த்வவகம்யதே; யத இதரேதரப்ரத்யயத்வேப்யவித்யாதீநாஂ பூர்வபூர்வம் உத்தரோத்தரஸ்யோத்பத்திமாத்ரநிமித்தஂ பவத் பவேத், ந து ஸஂகாதோத்பத்தேஃ கிஂசிந்நிமித்தஂ ஸஂபவதி. நந்வவித்யாதிபிரர்தாதாக்ஷிப்யதே ஸஂகாத இத்யுக்தம்; அத்ரோச்யதே — யதி தாவதயமபிப்ராயஃ — அவித்யாதயஃ ஸஂகாதமந்தரேணாத்மாநமலபமாநா அபேக்ஷந்தே ஸஂகாதமிதி, ததஸ்தஸ்ய ஸஂகாதஸ்ய கிஂசிந்நிமித்தஂ வக்தவ்யம்; தச்ச நித்யேஷ்வப்யணுஷ்வப்யுகம்யமாநேஷ்வாஷ்ரயாஷ்ரயிபூதேஷு ச போக்தரிஷு ஸத்ஸு ந ஸஂபவதீத்யுக்தஂ வைஷேஷிகபரீக்ஷாயாம்; கிமங்க புநஃ க்ஷணிகேஷ்வப்யணுஷு போக்தரிரஹிதேஷ்வாஷ்ரயாஷ்ரயிஷூந்யேஷு வாப்யுபகம்யமாநேஷு ஸஂபவேத்? அதாயமபிப்ராயஃ — அவித்யாதய ஏவ ஸஂகாதஸ்ய நிமித்தமிதி, கதஂ தமேவாஷ்ரித்யாத்மாநஂ லபமாநாஸ்தஸ்யைவ நிமித்தஂ ஸ்யுஃ? அத மந்யஸே — ஸஂகாதா ஏவாநாதௌ ஸஂஸாரே ஸஂதத்யாநுவர்தந்தே, ததாஷ்ரயாஷ்சாவித்யாதய இதி, ததாபி ஸஂகாதாத்ஸஂகாதாந்தரமுத்பத்யமாநஂ நியமேந வா ஸதரிஷமேவோத்பத்யேத, அநியமேந வா ஸதரிஷஂ விஸதரிஷஂ வோத்பத்யேத; நியமாப்யுபகமே மநுஷ்யபுத்கலஸ்ய தேவதிர்யக்யோநிநாரகப்ராப்த்யபாவஃ ப்ராப்நுயாத்; அநியமாப்யுபகமேபி மநுஷ்யபுத்கலஃ
கதாசித்க்ஷணேந ஹஸ்தீ பூத்வா தேவோ வா புநர்மநுஷ்யோ வா பவேதிதி ப்ராப்நுயாத்; உபயமப்யப்யுபகமவிருத்தம். அபி ச யத்போகார்தஃ ஸஂகாதஃ ஸ்யாத், ஸ ஜீவோ நாஸ்தி ஸ்திரோ போக்தா இதி தவாப்யுபகமஃ; ததஷ்ச போகோ போகார்த ஏவ, ஸ நாந்யேந ப்ரார்தநீயஃ; ததா மோக்ஷோ மோக்ஷார்த ஏவேதி முமுக்ஷுணா நாந்யேந பவிதவ்யம்; அந்யேந சேத்ப்ரார்த்யேதோபயம், போகமோக்ஷகாலாவஸ்தாயிநா தேந பவிதவ்யம்; அவஸ்தாயித்வே க்ஷணிகத்வாப்யுபகமவிரோதஃ. தஸ்மாதிதரேதரோத்பத்திமாத்ரநிமித்தத்வமவித்யாதீநாஂ யதி பவேத், பவது நாம; ந து ஸஂகாதஃ ஸித்யேத், போக்த்ரபாவாத் — இத்யபிப்ராயஃ||
———————————————–
உத்தரோத்பாதே ச பூர்வநிரோதாத்||2.2.20||

உக்தமேதத் — அவித்யாதீநாமுத்பத்திமாத்ரநிமித்தத்வாந்ந ஸஂகாதஸித்திரஸ்தீதி; ததபி து உத்பத்திமாத்ரநிமித்தத்வஂ ந ஸஂபவதீதீதமிதாநீமுபபாத்யதே. க்ஷணபங்கவாதிநோயமப்யுபகமஃ — உத்தரஸ்மிந்க்ஷணே உத்பத்யமாநே பூர்வஃ க்ஷணோ நிருத்யத இதி; ந சைவமப்யுபகச்சதா பூர்வோத்தரயோஃ க்ஷணயோர்ஹேதுபலபாவஃ ஷக்யதே ஸஂபாதயிதும், நிருத்யமாநஸ்ய நிருத்தஸ்ய வா பூர்வக்ஷணஸ்யாபாவக்ரஸ்தத்வாதுத்தரக்ஷணஹேதுத்வாநுபபத்தேஃ; அத பாவபூதஃ பரிநிஷ்பந்நாவஸ்தஃ பூர்வக்ஷண உத்தரக்ஷணஸ்ய ஹேதுரித்யபிப்ராயஃ, ததாபி நோபபத்யதே, பாவபூதஸ்ய புநர்வ்யாபாரகல்பநாயாஂ க்ஷணாந்தரஸஂபந்தப்ரஸங்காத்; அத பாவ ஏவாஸ்ய வ்யாபார இத்யபிப்ராயஃ, ததாபி நைவோபபத்யதே, ஹேதுஸ்வபாவாநுபரக்தஸ்ய பலஸ்யோத்பத்த்யஸஂபவாத்; ஸ்வபாவோபராகாப்யுபகமே ச, ஹேதுஸ்வபாவஸ்ய பலகாலாவஸ்தாயித்வே ஸதி, க்ஷணபங்காப்யுபகமத்யாகப்ரஸங்கஃ; விநைவ வா ஸ்வபாவோபராகேண ஹேதுபலபாவமப்யுபகச்சதஃ ஸர்வத்ர தத்ப்ராப்தேரதிப்ரஸங்கஃ. அபி சோத்பாதநிரோதௌ நாம வஸ்துநஃ ஸ்வரூபமேவ வா ஸ்யாதாம், அவஸ்தாந்தரஂ வா, வஸ்த்வந்தரமேவ வா — ஸர்வதாபி நோபபத்யதே; யதி தாவத்வஸ்துநஃ ஸ்வரூபமேவோத்பாதநிரோதௌ ஸ்யாதாம், ததோ வஸ்துஷப்த உத்பாதநிரோதஷப்தௌ ச பர்யாயாஃ ப்ராப்நுயுஃ; அதாஸ்தி கஷ்சித்விஷேஷ இதி மந்யேத — உத்பாதநிரோதஷப்தாப்யாஂ மத்யவர்திநோ வஸ்துந ஆத்யந்தாக்யே அவஸ்தே அபிலப்யேதே இதி, ஏவமப்யாத்யந்தமத்யக்ஷணத்ரயஸஂபந்தித்வாத்வஸ்துநஃ க்ஷணிகத்வாப்யுபகமஹாநிஃ; அதாத்யந்தவ்யதிரிக்தாவேவோத்பாதநிரோதௌ வஸ்துநஃ ஸ்யாதாம் — அஷ்வமஹிஷவத், ததோ வஸ்து உத்பாதநிரோதாப்யாமஸஂஸ்பரிஷ்டமிதி வஸ்துநஃ ஷாஷ்வதத்வப்ரஸங்கஃ; யதி ச தர்ஷநாதர்ஷநே வஸ்துந உத்பாதநிரோதௌ ஸ்யாதாம், ஏவமபி த்ரஷ்டரிதர்மௌ தௌ ந வஸ்துதர்மாவிதி வஸ்துநஃ ஷாஷ்வதத்வப்ரஸங்க ஏவ. தஸ்மாதப்யஸஂகதஂ ஸௌகதஂ மதம்||
————————————————————-
அஸதி ப்ரதிஜ்ஞோபரோதோ யௌகபத்யமந்யதா||2.2.21||

க்ஷணபங்கவாதே பூர்வக்ஷணோ நிரோதக்ரஸ்தத்வாந்நோத்தரஸ்ய க்ஷணஸ்ய ஹேதுர்பவதீத்யுக்தம்; அதாஸத்யேவ ஹேதௌ பலோத்பத்திஂ ப்ரூயாத், ததஃ ப்ரதிஜ்ஞோபரோதஃ ஸ்யாத் — சதுர்விதாந்ஹேதூந்ப்ரதீத்ய சித்தசைத்தா உத்பத்யந்த இதீயஂ ப்ரதிஜ்ஞா ஹீயேத; நிர்ஹேதுகாயாஂ சோத்பத்தாவப்ரதிபந்தாத்ஸர்வஂ ஸர்வத்ரோத்பத்யேத. அதோத்தரக்ஷணோத்பத்திர்யாவத்தாவதவதிஷ்டதே பூர்வக்ஷண இதி ப்ரூயாத், ததோ யௌகபத்யஂ ஹேதுபலயோஃ ஸ்யாத்; ததாபி ப்ரதிஜ்ஞோபரோத ஏவ ஸ்யாத் — க்ஷணிகாஃ ஸர்வே ஸஂஸ்காரா இதீயஂ ப்ரதிஜ்ஞோபருத்யேத||
——————————————–
ப்ரதிஸஂக்யாப்ரதிஸஂக்யாநிரோதாப்ராப்திரவிச்சேதாத்||2.2.22||

அபி ச வைநாஷிகாஃ கல்பயந்தி — புத்திபோத்யஂ த்ரயாதந்யத்ஸஂஸ்கரிதஂ க்ஷணிகஂ சேதி; ததபி ச த்ரயம் — ப்ரதிஸஂக்யாப்ரதிஸஂக்யாநிரோதௌ ஆகாஷஂ சேத்யாசக்ஷதே; த்ரயமபி சைதத் அவஸ்து அபாவமாத்ரஂ நிருபாக்யமிதி மந்யந்தே; புத்திபூர்வகஃ கில விநாஷோ பாவாநாஂ ப்ரதிஸஂக்யாநிரோதோ நாம பாஷ்யதே; தத்விபரீதோப்ரதிஸஂக்யாநிரோதஃ; ஆவரணாபாவமாத்ரமாகாஷமிதி. தேஷாமாகாஷஂ பரஸ்தாத்ப்ரத்யாக்யாஸ்யதி; நிரோதத்வயமிதாநீஂ ப்ரத்யாசஷ்டே — ப்ரதிஸஂக்யாப்ரதிஸஂக்யாநிரோதயோஃ அப்ராப்திரஸஂபவ இத்யர்தஃ; கஸ்மாத்? அவிச்சேதாத் — ஏதௌ ஹி ப்ரதிஸஂக்யாப்ரதிஸஂக்யாநிரோதௌ ஸஂதாநகோசரௌ வா ஸ்யாதாம், பாவகோசரௌ வா; ந தாவத்ஸஂதாநகோசரௌ ஸஂபவதஃ, ஸர்வேஷ்வபி ஸஂதாநேஷு ஸஂதாநிநாமவிச்சிந்நேந ஹேதுபலபாவேந ஸஂதாநவிச்சேதஸ்யாஸஂபவாத்; நாபி பாவகோசரௌ ஸஂபவதஃ — ந ஹி பாவாநாஂ நிரந்வயோ நிருபாக்யோ விநாஷஃ ஸஂபவதி, ஸர்வாஸ்வப்யவஸ்தாஸு ப்ரத்யபிஜ்ஞாநபலேநாந்வய்யவிச்சேததர்ஷநாத், அஸ்பஷ்டப்ரத்யபிஜ்ஞாநாஸ்வப்யவஸ்தாஸு க்வசித்தரிஷ்டேநாந்வய்யவிச்சேதேநாந்யத்ராபி ததநுமாநாத். தஸ்மாத்பரபரிகல்பிதஸ்ய
நிரோதத்வயஸ்யாநுபபத்திஃ||
—————————————-
உபயதா ச தோஷாத்||2.2.23||

யோயமவித்யாதிநிரோதஃ ப்ரதிஸஂக்யாநிரோதாந்தஃபாதீ பரபரிகல்பிதஃ, ஸ ஸம்யக்ஜ்ஞாநாத்வா ஸபரிகராத்ஸ்யாத்; ஸ்வயமேவ வா — பூர்வஸ்மிந்விகல்பே நிர்ஹேதுகவிநாஷாப்யுபகமஹாநிப்ரஸங்கஃ; உத்தரஸ்மிஂஸ்து மார்கோபதேஷாநர்தக்யப்ரஸங்கஃ. ஏவமுபயதாபி தோஷப்ரஸங்காதஸமஞ்ஜஸமிதஂ தர்ஷநம்||
————————————-
ஆகாஷே சாவிஷேஷாத்||2.2.24||

யச்ச தேஷாமேவாபிப்ரேதஂ நிரோதத்வயமாகாஷஂ ச நிருபாக்யமிதி — தத்ர நிரோதத்வயஸ்ய நிருபாக்யத்வஂ புரஸ்தாந்நிராகரிதம்; ஆகாஷஸ்யேதாநீஂ நிராக்ரியதே. ஆகாஷே சாயுக்தோ நிருபாக்யத்வாப்யுபகமஃ, ப்ரதிஸஂக்யாப்ரதிஸஂக்யாநிரோதயோரிவ வஸ்துத்வப்ரதிபத்தேரவிஷேஷாத். ஆகமப்ராமாண்யாத்தாவத் ‘ஆத்மந ஆகாஷஃ ஸஂபூதஃ’ இத்யாதிஷ்ருதிப்ய ஆகாஷஸ்ய ச வஸ்துத்வப்ரஸித்திஃ. விப்ரதிபந்நாந்ப்ரதி து ஷப்தகுணாநுமேயத்வஂ வக்தவ்யம் — கந்தாதீநாஂ குணாநாஂ பரிதிவ்யாதிவஸ்த்வாஷ்ரயத்வதர்ஷநாத். அபி ச ஆவரணாபாவமாத்ரமாகாஷமிச்சதாம், ஏகஸ்மிந்ஸுபர்ணே பதத்யாவரணஸ்ய வித்யமாநத்வாத்ஸுபர்ணாந்தரஸ்யோத்பித்ஸதோநவகாஷத்வப்ரஸங்கஃ; யத்ராவரணாபாவஸ்தத்ர பதிஷ்யதீதி சேத் — யேநாவரணாபாவோ விஷேஷ்யதே, தத்தர்ஹி வஸ்துபூதமேவாகாஷஂ ஸ்யாத், ந ஆவரணாபாவமாத்ரம்; அபி ச ஆவரணாபாவமாத்ரமாகஷஂ மந்யமாநஸ்ய ஸௌகதஸ்ய ஸ்வாப்யுபகமவிரோதஃ ப்ரஸஜ்யேத; ஸௌகதே ஹி ஸமயே ‘பரிதிவீ பகவஃ கிஂஸஂநிஷ்ரயா’ இத்யஸ்மிந்ப்ரஷ்நப்ரதிவசநப்ரவாஹே பரிதிவ்யாதீநாமந்தே ‘வாயுஃ கிஂஸஂநிஷ்ரயஃ’ இத்யஸ்ய ப்ரஷ்நஸ்ய ப்ரதிவசநஂ பவதி — ‘வாயுராகாஷஸஂநிஷ்ரயஃ’ இதி; ததாகாஷஸ்யாவஸ்துத்வே ந ஸமஞ்ஜஸஂ ஸ்யாத்; தஸ்மாதப்யயுக்தமாகாஷஸ்யாவஸ்துத்வம். அபி ச நிரோதத்வயமாகாஷஂ ச த்ரயமப்யேதந்நிருபாக்யமவஸ்து நித்யஂ சேதி விப்ரதிஷித்தம்; ந ஹ்யவஸ்துநோ நித்யத்வமநித்யத்வஂ வா ஸஂபவதி, வஸ்த்வாஷ்ரயத்வாத்தர்மதர்மிவ்யவஹாரஸ்ய; தர்மதர்மிபாவே ஹி கடாதிவத்வஸ்துத்வமேவ ஸ்யாத், ந நிருபாக்யத்வம்||
————————————————–
அநஸ்மரிதேஷ்ச||2.2.25||

அபி ச வைநாஷிகஃ ஸர்வஸ்ய வஸ்துநஃ க்ஷணிகதாமப்யுபயந் உபலப்துரபி க்ஷணிகதாமப்யுபேயாத்; ந ச ஸா ஸஂபவதி; அநுஸ்மரிதேஃ — அநுபவம் உபலப்திமநூத்பத்யமாநஂ ஸ்மரணமேவ அநுஸ்மரிதிஃ; ஸா சோபலப்த்யேககர்தரிகா ஸதீ ஸஂபவதி, புருஷாந்தரோபலப்திவிஷயே புருஷாந்தரஸ்ய ஸ்மரித்யதர்ஷநாத்; கதஂ ஹி ‘அஹமதோத்ராக்ஷம் — இதமிதாநீஂ பஷ்யாமி’ இதி ச பூர்வோத்தரதர்ஷிந்யேகஸ்மிந்நஸதி ப்ரத்யயஃ ஸ்யாத். அபி ச தர்ஷநஸ்மரணயோஃ கர்தர்யேகஸ்மிந்ப்ரத்யக்ஷஃ ப்ரத்யபிஜ்ஞாப்ரத்யயஃ ஸர்வஸ்ய லோகஸ்ய ப்ரஸித்தஃ — ‘அஹமதோத்ராக்ஷம் — இதஂ பஷ்யாமி’ இதி; யதி ஹி தயோர்பிந்நஃ கர்தா ஸ்யாத், ததஃ ‘அஹஂ ஸ்மராமி — அத்ராக்ஷீதந்யஃ’ இதி ப்ரதீயாத்; ந த்வேவஂ ப்ரத்யேதி கஷ்சித்; யத்ரைவஂ ப்ரத்யயஸ்தத்ர தர்ஷநஸ்மரணயோர்பிந்நமேவ கர்தாரஂ ஸர்வலோகோவகச்சதி — ‘ஸ்மராம்யஹம் — அஸாவதோத்ராக்ஷீத்’ இதி; இஹ து ‘அஹமதோத்ராக்ஷம்’ இதி தர்ஷநஸ்மரணயோர்வைநாஷிகோப்யாத்மாநமேவைகஂ கர்தாரமவகச்சதி; ந ‘நாஹம்’ இத்யாத்மநோ தர்ஷநஂ நிர்வரித்தஂ நிஹ்நுதே — யதா அக்நிரநுஷ்ணோப்ரகாஷ இதி வா. தத்ரைவஂ ஸத்யேகஸ்ய தர்ஷநஸ்மரணலக்ஷணக்ஷணத்வயஸஂபந்தே க்ஷணிகத்வாப்யுபகமஹாநிரபரிஹார்யா வைநாஷிகஸ்ய ஸ்யாத். ததா அநந்தராமநந்தராமாத்மந ஏவ ப்ரதிபத்திஂ ப்ரத்யபிஜாநந்நேககர்தரிகாம் ஆ உத்தமாதுச்ச்வாஸாத், அதீதாஷ்ச ப்ரதிபத்தீஃ ஆ ஜந்மந ஆத்மைககர்தரிகாஃ, ப்ரதிஸஂததாநஃ, கதஂ க்ஷணபங்கவாதீ வைநாஷிகோ நாபத்ரபேத? ஸ யதி ப்ரூயாத் ஸாதரிஷ்யாதேதத்ஸஂபத்ஸ்யத இதி, தஂ ப்ரதிப்ரூயாத் — தேநேதஂ ஸதரிஷமிதி த்வயாயத்தத்வாத்ஸாதரிஷ்யஸ்ய, க்ஷணபங்கவாதிநஃ ஸதரிஷயோர்த்வயோர்வஸ்துநோர்க்ரஹீதுரேகஸ்யாபாவாத், ஸாதரிஷ்யநிமித்தஂ ப்ரதிஸஂதாநமிதி மித்யாப்ரலாப ஏவ ஸ்யாத்; ஸ்யாச்சேத்பூர்வோத்தரயோஃ க்ஷணயோஃ ஸாதரிஷ்யஸ்ய க்ரஹீதைகஃ, ததா ஸத்யேகஸ்ய க்ஷணத்வயாவஸ்தாநாத்க்ஷணிகத்வப்ரதிஜ்ஞா பீட்யேத; ‘தேநேதஂ ஸதரிஷம்’ இதி ப்ரத்யயாந்தரமேவேதம், ந பூர்வோத்தரக்ஷணத்வயக்ரஹணநிமித்தமிதி சேத், ந; தேந இதம் இதி பிந்நபதார்தோபாதாநாத்; ப்ரத்யயாந்தரமேவ சேத்ஸாதரிஷ்யவிஷயஂ ஸ்யாத், ‘தேநேதஂ ஸதரிஷம்’ இதி வாக்யப்ரயோகோநர்தகஃ ஸ்யாத், ஸாதரிஷ்யம் இத்யேவ ப்ரயோகஃ ப்ராப்நுயாத். யதா ஹி லோகே ப்ரஸித்தஃ பதார்தஃ பரீக்ஷகைர்ந பரிகரிஹ்யதே, ததா ஸ்வபக்ஷஸித்திஃ பரபக்ஷதோஷோ வா உபயமப்யுச்யமாநஂ பரீக்ஷகாணாமாத்மநஷ்ச
யதார்தத்வேந ந புத்திஸஂதாநமாரோஹதி. ஏவமேவைஷோர்தஃ இதி நிஷ்சிதஂ யத், ததேவ வக்தவ்யம்; ததோந்யதுச்யமாநஂ பஹுப்ரலாபித்வமாத்மநஃ கேவலஂ ப்ரக்யாபயேத். ந சாயஂ ஸாதரிஷ்யாத்ஸஂவ்யவஹாரோ யுக்தஃ; தத்பாவாவகமாத், தத்ஸதரிஷபாவாநவகமாச்ச. பவேதபி கதாசித்பாஹ்யவஸ்துநி விப்ரலம்பஸஂபவாத் ‘ததேவேதஂ ஸ்யாத், தத்ஸதரிஷஂ வா’ இதி ஸஂதேஹஃ; உபலப்தரி து ஸஂதேஹோபி ந கதாசித்பவதி — ‘ஸ ஏவாஹஂ ஸ்யாஂ தத்ஸதரிஷோ வா’ இதி, ய ‘ஏவாஹஂ பூர்வேத்யுரத்ராக்ஷஂ ஸ ஏவாஹமத்ய ஸ்மராமி’ இதி நிஷ்சிததத்பாவோபலம்பாத். தஸ்மாதப்யநுபபந்நோ வைநாஷிகஸமயஃ||
——————————————-
நாஸதோதரிஷ்டத்வாத்||2.2.26||

இதஷ்சாநுபபந்நோ வைநாஷிகஸமயஃ, யதஃ ஸ்திரமநுயாயிகாரணமநப்யுபகச்சதாம் அபாவாத்பாவோத்பத்திரித்யேததாபத்யேத; தர்ஷயந்தி சாபாவாத்பாவோத்பத்திம் — ‘நாநுபமரித்ய ப்ராதுர்பாவாத்’ இதி; விநஷ்டாத்தி கில பீஜாதங்குர உத்பத்யதே, ததா விநஷ்டாத்க்ஷீராத்ததி, மரித்பிண்டாச்ச கடஃ; கூடஸ்தாச்சேத்காரணாத்கார்யமுத்பத்யேத, அவிஷேஷாத்ஸர்வஂ ஸர்வத உத்பத்யேத; தஸ்மாதபாவக்ரஸ்தேப்யோ பீஜாதிப்யோங்குராதீநாமுத்பத்யமாநத்வாதபாவாத்பாவோத்பத்திஃ — இதி மந்யந்தே. தத்ரேதமுச்யதே — ‘நாஸதோதரிஷ்டத்வாத்’ இதி. நாபாவாத்பாவ உத்பத்யதே; யத்யபாவாத்பாவ உத்பத்யேத, அபாவத்வாவிஷேஷாத்காரணவிஷேஷாப்யுபகமோநர்தகஃ ஸ்யாத்; ந ஹி, பீஜாதீநாமுபமரிதிதாநாஂ யோபாவஸ்தஸ்யாபாவஸ்ய ஷஷவிஷாணாதீநாஂ ச, நிஃஸ்வபாவத்வாவிஷேஷாதபாவத்வே கஷ்சித்விஷேஷோஸ்தி; யேந, பீஜாதேவாங்குரோ ஜாயதே க்ஷீராதேவ ததி — இத்யேவஂஜாதீயகஃ காரணவிஷேஷாப்யுபகமோர்தவாந்ஸ்யாத்; நிர்விஷேஷஸ்ய த்வபாவஸ்ய காரணத்வாப்யுபகமே ஷஷவிஷாணாதிப்யோப்யங்குராதயோ ஜாயேரந்; ந சைவஂ தரிஷ்யதே; யதி புநரபாவஸ்யாபி விஷேஷோப்யுபகம்யேத — உத்பலாதீநாமிவ நீலத்வாதிஃ, ததோ விஷேஷவத்த்வாதேவாபாவஸ்ய பாவத்வமுத்பலாதிவத்ப்ரஸஜ்யேத; நாப்யபாவஃ கஸ்யசிதுத்பத்திஹேதுஃ ஸ்யாத், அபாவத்வாதேவ,ஷஷவிஷாணாதிவத்; அபாவாச்ச பாவோத்பத்தாவபாவாந்விதமேவ ஸர்வஂ கார்யஂ ஸ்யாத்; ந சைவஂ தரிஷ்யதே, ஸர்வஸ்ய ச வஸ்துநஃ ஸ்வேந ஸ்வேந ரூபேண பாவாத்மநைவோபலப்யமாநத்வாத்; ந ச மரிதந்விதாஃ ஷராவாதயோ பாவாஸ்தந்த்வாதிவிகாராஃ கேநசிதப்யுபகம்யந்தே; மரித்விகாராநேவ து மரிதந்விதாந்பாவாந் லோகஃ ப்ரத்யேதி. யத்தூக்தம் — ஸ்வரூபோபமர்தமந்தரேண கஸ்யசித்கூடஸ்தஸ்ய வஸ்துநஃ காரணத்வாநுபபத்தேரபாவாத்பாவோத்பத்திர்பவிதுமர்ஹதீதி, தத்துருக்தம், ஸ்திரஸ்வபாவாநாமேவ ஸுவர்ணாதீநாஂ ப்ரத்யபிஜ்ஞாயமாநாநாஂ ருசகாதிகாரணபாவதர்ஷநாத்; யேஷ்வபி பீஜாதிஷு ஸ்வரூபோபமர்தோ லக்ஷ்யதே, தேஷ்வபி நாஸாவுபமரித்யமாநா பூர்வாவஸ்தா உத்தராவஸ்தாயாஃ காரணமப்யுபகம்யதே, அநுபமரித்யமாநாநாமேவாநுயாயிநாஂ பீஜாத்யவயவாநாமங்குராதிகாரணபாவாப்யுபகமாத். தஸ்மாதஸத்ப்யஃ ஷஷவிஷாணாதிப்யஃ ஸதுத்பத்த்யதர்ஷநாத், ஸத்ப்யஷ்ச ஸுவர்ணாதிப்யஃ ஸதுத்பத்திதர்ஷநாத், அநுபபந்நோயமபாவாத்பாவோத்பத்த்யப்யுபகமஃ. அபி ச சதுர்பிஷ்சித்தசைத்தா உத்பத்யந்தே பரமாணுப்யஷ்ச பூதபௌதிகலக்ஷணஃ ஸமுதாய உத்பத்யதே — இத்யப்யுபகம்ய, புநரபாவாத்பாவோத்பத்திஂ கல்பயத்பிரப்யுபகமமபஹ்நுவாநைர்வைநாஷிகைஃ ஸர்வோ லோக ஆகுலீக்ரியதே||
————————————————–
உதீஸீநாநாமபி சைவஂ ஸித்திஃ||2.2.27||

யதி சாபாவாத்பாவோத்பத்திரப்யுபகம்யேத, ஏவஂ ஸத்யுதாஸீநாநாமநீஹமாநாநாமபி ஜநாநாமபிமதஸித்திஃ ஸ்யாத், அபாவஸ்ய ஸுலபத்வாத். கரிஷீவலஸ்ய க்ஷேத்ரகர்மண்யப்ரயதமாநஸ்யாபி ஸஸ்யநிஷ்பத்திஃ ஸ்யாத்; குலாலஸ்ய ச மரித்ஸஂஸ்க்ரியாயாமப்ரயதமாநஸ்யாபி அமத்ரோத்பத்திஃ. தந்துவாயஸ்யாபி தந்தூநதந்வாநஸ்யாபி தந்வாநஸ்யேவ வஸ்த்ரலாபஃ; ஸ்வர்காபவர்கயோஷ்ச ந கஷ்சித்கதஂசித்ஸமீஹேத. ந சைதத்யுஜ்யதே அப்யுபகம்யதே வா கேநசித். தஸ்மாதநுபபந்நோயமபாவாத்பாவோத்பத்த்யப்யுபகமஃ||
——————————————
நாபாவாதிகரணம்||2.2.28||–நாபாவ உபலப்தேஃ||2.2.28||

ஏவஂ பாஹ்யார்தவாதமாஷ்ரித்ய ஸமுதாயாப்ராப்த்யாதிஷு தூஷணேஷூத்பாவிதேஷு விஜ்ஞாநவாதீ பௌத்த இதாநீஂ ப்ரத்யவதிஷ்டதே — கேஷாஂசித்கில விநேயாநாஂ பாஹ்யே வஸ்துந்யபிநிவேஷமாலக்ஷ்ய ததநுரோதேந பாஹ்யார்தவாதப்ரக்ரியேயஂ விரசிதா. நாஸௌ ஸுகதாபிப்ராயஃ. தஸ்ய து விஜ்ஞாநைகஸ்கந்தவாத ஏவாபிப்ரேதஃ. தஸ்மிஂஷ்ச விஜ்ஞாநவாதே புத்த்யாரூடேந
ரூபேணாந்தஸ்த ஏவ ப்ரமாணப்ரமேயபலவ்யவஹாரஃ ஸர்வ உபபத்யதே, ஸத்யபி பாஹ்யார்தே புத்த்யாரோஹமந்தரேண ப்ரமாணாதிவ்யவஹாராநவதாராத். கதஂ புநரவகம்யதே — அந்தஸ்த ஏவாயஂ ஸர்வவ்யவஹாரஃ, ந விஜ்ஞாநவ்யதிரிக்தோ பாஹ்யோர்தோஸ்தீதி; ததஸஂபவாதித்யாஹ — ஸ ஹி பாஹ்யோர்தோப்யுபகம்யமாநஃ பரமாணவோ வா ஸ்யுஃ, தத்ஸமூஹா வா ஸ்தம்பாதயஃ ஸ்யுஃ; தத்ர ந தாவத்பரமாணவஃ ஸ்தம்பாதிப்ரத்யயபரிச்சேத்யா பவிதுமர்ஹந்தி, பரமாண்வாபாஸஜ்ஞாநாநுபபத்தேஃ; நாபி தத்ஸமூஹாஃ ஸ்தம்பாதயஃ, தேஷாஂ பரமாணுப்யோந்யத்வாநந்யத்வாப்யாஂ நிரூபயிதுமஷக்யத்வாத். ஏவஂ ஜாத்யாதீநபி ப்ரத்யாசக்ஷீத. அபி ச அநுபவமாத்ரேண ஸாதாரணாத்மநோ ஜ்ஞாநஸ்ய ஜாயமாநஸ்ய யோயஂ ப்ரதிவிஷயஂ பக்ஷபாதஃ — ஸ்தம்பஜ்ஞாநஂ குட்யஜ்ஞாநஂ கடஜ்ஞாநஂ படஜ்ஞாநமிதி, நாஸௌ ஜ்ஞாநகதவிஷேஷமந்தரேணோபபத்யத இத்யவஷ்யஂ விஷயஸாரூப்யஂ ஜ்ஞாநஸ்யாங்கீகர்தவ்யம்; அங்கீகரிதே ச தஸ்மிந்விஷயாகாரஸ்ய ஜ்ஞாநேநைவாவருத்தத்வாதபார்திகா பாஹ்யார்தஸத்பாவகல்பநா. அபி ச ஸஹோபலம்பநியமாதபேதோ விஷயவிஜ்ஞாநயோராபததி; ந ஹ்யநயோரேகஸ்யாநுபலம்பேந்யஸ்யோபலம்போஸ்தி; ந சைதத்ஸ்வபாவவிவேகே யுக்தம், ப்ரதிபந்தகாரணாபாவாத்; தஸ்மாதப்யர்தாபாவஃ. ஸ்வப்நாதிவச்சேதஂ த்ரஷ்டவ்யம் — யதா ஹி ஸ்வப்நமாயாமரீச்யுதககந்தர்வநகராதிப்ரத்யயா விநைவ பாஹ்யேநார்தேந க்ராஹ்யக்ராஹகாகாரா பவந்தி; ஏவஂ ஜாகரிதகோசரா அபி ஸ்தம்பாதிப்ரத்யயா பவிதுமர்ஹந்தீத்யவகம்யதே, ப்ரத்யயத்வாவிஷேஷாத். கதஂ புநரஸதி பாஹ்யார்தே ப்ரத்யயவைசித்ர்யமுபபத்யதே? வாஸநாவைசித்ர்யாதித்யாஹ — அநாதௌ ஹி ஸஂஸாரே பீஜாங்குரவத்விஜ்ஞாநாநாஂ வாஸநாநாஂ சாந்யோந்யநிமித்தநைமித்திகபாவேந வைசித்ர்யஂ ந விப்ரதிஷித்யதே; அபி ச அந்வயவ்யதிரேகாப்யாஂ வாஸநாநிமித்தமேவ ஜ்ஞாநவைசித்ர்யமித்யவகம்யதே, ஸ்வப்நாதிஷ்வந்தரேணாப்யர்தஂ வாஸநாநிமித்தஸ்ய ஜ்ஞாநவைசித்ர்யஸ்ய உபாப்யாமப்யாவாப்யாமப்யுபகம்யமாநத்வாத், அந்தரேண து வாஸநாமர்தநிமித்தஸ்ய ஜ்ஞாநவைசித்ர்யஸ்ய மயா அநப்யுபகம்யமாநத்வாத்; தஸ்மாதப்யபாவோ பாஹ்யார்தஸ்யேதி. ஏவஂ ப்ராப்தே —

ப்ரூமஃ — நாபாவ உபலப்தேரிதி. ந கல்வபாவோ பாஹ்யஸ்யார்தஸ்யாத்யவஸாதுஂ ஷக்யதே; கஸ்மாத்? உபலப்தேஃ — உபலப்யதே ஹி ப்ரதிப்ரத்யயஂ பாஹ்யோர்தஃ — ஸ்தம்பஃ குட்யஂ கடஃ பட இதி; ந சோபலப்யமாநஸ்யைவாபாவோ பவிதுமர்ஹதி; யதா ஹி கஷ்சித்புஞ்ஜாநோ புஜிஸாத்யாயாஂ தரிப்தௌ ஸ்வயமநுபூயமாநாயாமேவஂ ப்ரூயாத் — ‘நாஹஂ புஞ்ஜே ந வா தரிப்யாமி’ இதி — தத்வதிந்த்ரியஸஂநிகர்ஷேண ஸ்வயமுபலபமாந ஏவ பாஹ்யமர்தம், ‘நாஹமுபலபே ந ச ஸோஸ்தி’ இதி ப்ருவந், கதமுபாதேயவசநஃ ஸ்யாத். நநு நாஹமேவஂ ப்ரவீமி — ‘ந கஂசிதர்தமுபலபே’ இதி; கிஂ து ‘உபலப்திவ்யதிரிக்தஂ நோபலபே’ இதி ப்ரவீமி; பாடமேவஂ ப்ரவீஷி நிரங்குஷத்வாத்தே துண்டஸ்ய, ந து யுக்த்யுபேதஂ ப்ரவீஷி, யத உபலப்திவ்யதிரேகோபி பலாதர்தஸ்யாப்யுபகந்தவ்யஃ, உபலப்தேரேவ; ந ஹி கஷ்சிதுபலப்திமேவ ஸ்தம்பஃ குட்யஂ சேத்யுபலபதே; உபலப்திவிஷயத்வேநைவ து ஸ்தம்பகுட்யாதீந்ஸர்வே லௌகிகா உபலபந்தே. அதஷ்ச ஏவமேவ ஸர்வே லௌகிகா உபலபந்தே, யத் ப்ரத்யாசக்ஷாணா அபி பாஹ்யமர்தம் ஏவமாசக்ஷதே — ‘யதந்தர்ஜ்ஞேயரூபஂ தத்பஹிர்வதவபாஸதே’ இதி — தேபி ஹி ஸர்வலோகப்ரஸித்தாஂ பஹிரவபாஸமாநாஂ ஸஂவிதஂ ப்ரதிலபமாநாஃ, ப்ரத்யாக்யாதுகாமாஷ்ச பாஹ்யமர்தம், ‘பஹிர்வத்’ இதி வத்காரஂ குர்வந்தி; இதரதா ஹி கஸ்மாத் ‘பஹிர்வத்’ இதி ப்ரூயுஃ; ந ஹி ‘விஷ்ணுமித்ரோ வந்த்யாபுத்ரவதவபாஸதே’ இதி கஷ்சிதாசக்ஷீத; தஸ்மாத் யதாநுபவஂ தத்த்வம் அப்யுபகச்சத்பிஃ பஹிரேவாவபாஸதே இதி யுக்தம் அப்யுபகந்தும், ந து பஹிர்வத் அவபாஸத இதி. நநு பாஹ்யஸ்யார்தஸ்யாஸஂபவாத் பஹிர்வதவபாஸதே இத்யத்யவஸிதம்; நாயஂ ஸாதுரத்யவஸாயஃ, யதஃ ப்ரமாணப்ரவரித்த்யஂப்ரவரித்திபூர்வகௌ ஸஂபவாஸஂபவாவவதார்யேதே, ந புநஃ ஸஂபவாஸஂபவபூர்வகே ப்ரமாணப்ரவரித்த்யப்ரவரித்தீ; யத்தி ப்ரத்யக்ஷாதீநாமந்யதமேநாபி ப்ரமாணேநோபலப்யதே, தத்ஸஂபவதி; யத்து ந கேநசிதபி ப்ரமாணேநோபலப்யதே, தந்ந ஸஂபவதி; இஹ து யதாஸ்வஂ ஸர்வைரேவ ப்ரமாணைர்பாஹ்யோர்த உபலப்யமாநஃ கதஂ வ்யதிரேகாவ்யதிரேகாதிவிகல்பைர்ந ஸஂபவதீத்யுச்யேத — உபலப்தேரேவ? ந ச ஜ்ஞாநஸ்ய விஷயஸாரூப்யாத்விஷயநாஷோ பவதி, அஸதி விஷயே விஷயஸாரூப்யாநுபபத்தேஃ, பஹிருபலப்தேஷ்ச விஷயஸ்ய; அத ஏவ ஸஹோபலம்பநியமோபி ப்ரத்யயவிஷயயோருபாயோபேயபாவஹேதுகஃ, ந அபேதஹேதுகஃ — இத்யப்யுபகந்தவ்யம். அபி ச கடஜ்ஞாநஂ படஜ்ஞாநமிதி விஷேஷணயோரேவே கடபடயோர்பேதஃ, ந விஷேஷ்யஸ்ய ஜ்ஞாநஸ்ய — யதா ஷுக்லோ கௌஃ கரிஷ்ணோ கௌரிதி ஷௌக்ல்யகார்ஷ்ண்யயோரேவ பேதஃ, ந கோத்வஸ்ய; த்வாப்யாஂ ச பேத ஏகஸ்ய ஸித்தோ பவதி, ஏகஸ்மாச்ச த்வயோஃ; தஸ்மாதர்தஜ்ஞாநயோர்பேதஃ; ததா கடதர்ஷநஂ கடஸ்மரணமித்யத்ராபி ப்ரதிபத்தவ்யம்; அத்ராபி ஹி விஷேஷ்யயோரேவ தர்ஷநஸ்மரணயோர்பேதஃ, ந விஷேஷணஸ்ய கடஸ்ய — யதா க்ஷீரகந்தஃ க்ஷீரரஸ இதி விஷேஷ்யயோரேவ கந்தரஸயோர்பேதஃ, ந விஷேஷணஸ்ய க்ஷீரஸ்ய, தத்வத். அபி ச த்வயோர்விஜ்ஞாநயோஃ பூர்வோத்தரகாலயோஃ ஸ்வஸஂவேதநேநைவ உபக்ஷீணயோஃ இதரேதரக்ராஹ்யக்ராஹகத்வாநுபபத்திஃ; ததஷ்ச — விஜ்ஞாநபேதப்ரதிஜ்ஞா க்ஷணிகத்வாதிதர்மப்ரதிஜ்ஞா ஸ்வலக்ஷணஸாமாந்யலக்ஷணவாஸ்யவாஸகத்வாவித்யோபப்லவஸதஸத்தர்மபந்தமோக்ஷாதிப்ரதிஜ்ஞாஷ்ச ஸ்வஷாஸ்த்ரகதாஃ — தா ஹீயேரந்.
கிஂசாந்யத் — விஜ்ஞாநஂ விஜ்ஞாநமித்யப்யுபகச்சதா, பாஹ்யார்தஃ ஸ்தம்பஃ குட்யமித்யேவஂஜாதீயகஃ கஸ்மாந்நாப்யுபகம்யத இதி வக்தவ்யம்? விஜ்ஞாநமநுபூயத இதி சேத், பாஹ்யோப்யர்தோநுபூயத ஏவேதி யுக்தமப்யுபகந்தும்; அத விஜ்ஞாநஂ ப்ரகாஷாத்மகத்வாத்ப்ரதீபவத்ஸ்வயமேவாநுபூயதே, ந ததா பாஹ்யோப்யர்த இதி சேத் — அத்யந்தவிருத்தாஂ ஸ்வாத்மநி க்ரியாமப்யுபகச்சஸி — அக்நிராத்மாநஂ தஹதீதிவத்; அவிருத்தஂ து லோகப்ரஸித்தம் — ஸ்வாத்மவ்யதிரிக்தேந விஜ்ஞாநேந பாஹ்யார்தோநுபூயத இதி நேச்சஸி; அஹோ பாண்டித்யஂ மஹத்தர்ஷிதம்; ந சார்தவ்யதிரிக்தமபி விஜ்ஞாநஂ ஸ்வயமேவாநுபூயதே, ஸ்வாத்மநி க்ரியாவிரோதாதேவ. நநு விஜ்ஞாநஸ்ய ஸ்வரூபவ்யதிரிக்தக்ராஹ்யத்வே, ததப்யந்யேந க்ராஹ்யஂ ததப்யந்யேந — இத்யநவஸ்தா ப்ராப்நோதி; அபி ச ப்ரதீபவதவபாஸாத்மகத்வாஜ்ஜ்ஞாநஸ்ய ஜ்ஞாநாந்தரஂ கல்பயதஃ ஸமத்வாதவபாஸ்யாவபாஸகபாவாநுபபத்தேஃ கல்பநாநர்தக்யமிதி ததுபயமப்யஸத், விஜ்ஞாநக்ரஹணமாத்ர ஏவ விஜ்ஞாநஸாக்ஷிணோ க்ரஹணாகாங்க்ஷாநுத்பாதாதநவஸ்தாஷங்காநுபபத்தேஃ, ஸாக்ஷிப்ரத்யயயோஷ்ச ஸ்வபாவவைஷம்யாதுபலப்த்ருபலப்யபாவோபபத்தேஃ, ஸ்வயஂஸித்தஸ்ய ச ஸாக்ஷிணோப்ரத்யாக்யேயத்வாத். கிஂசாந்யத் — ப்ரதீபவத்விஜ்ஞாநமவபாஸகாந்தரநிரபேக்ஷஂ ஸ்வயமேவ ப்ரததே — இதி ப்ருவதா அப்ரமாணகம்யஂ விஜ்ஞாநமநவகந்தரிகமித்யுக்தஂ ஸ்யாத் — ஷிலாகநமத்யஸ்தப்ரதீபஸஹஸ்ரப்ரதநவத்; பாடமேவம் — அநுபவரூபத்வாத்து விஜ்ஞாநஸ்யேஷ்டோ நஃ பக்ஷஸ்த்வயா அநுஜ்ஞாயத இதி சேத், ந; அந்யஸ்யாவகந்துஷ்சக்ஷுஃஸாதநஸ்ய ப்ரதீபாதிப்ரதநதர்ஷநாத்; அதோ விஜ்ஞாநஸ்யாப்யவபாஸ்யத்வாவிஷேஷாத்ஸத்யேவாந்யஸ்மிந்நவகந்தரி ப்ரதநஂ ப்ரதீபவதித்யவகம்யதே. ஸாக்ஷிணோவகந்துஃ ஸ்வயஂஸித்ததாமுபக்ஷிபதா, ஸ்வயஂ ப்ரததே விஜ்ஞாநம் இத்யேஷ ஏவ மம பக்ஷஸ்த்வயா வாசோயுக்த்யந்தரேணாஷ்ரித இதி சேத், ந; விஜ்ஞாநஸ்யோத்பத்திப்ரத்வஂஸாநேகத்வாதிவிஷேஷவத்த்வாப்யுபகமாத்; அதஃ ப்ரதீபவத்விஜ்ஞாநஸ்யாபி வ்யதிரிக்தாவகம்யத்வமஸ்மாபிஃ ப்ரஸாதிதம்||
————————————————–
வைதர்ம்யாச்ச ந ஸ்வப்நாதிவத்||2.2.29||

யதுக்தஂ பாஹ்யார்தாபலாபிநா — ஸ்வப்நாதிப்ரத்யயவஜ்ஜாகரிதகோசரா அபி ஸ்தம்பாதிப்ரத்யயா விநைவ பாஹ்யேநார்தேந பவேயுஃ, ப்ரத்யயத்வாவிஷேஷாதிதி, தத்ப்ரதிவக்தவ்யம்; அத்ரோச்யதே — ந ஸ்வப்நாதிப்ரத்யயவஜ்ஜாக்ரத்ப்ரத்யயா பவிதுமர்ஹந்தி; கஸ்மாத்? வைதர்ம்யாத் — வைதர்ம்யஂ ஹி பவதி ஸ்வப்நஜாகரிதயோஃ; கிஂ புநர்வைதர்ம்யம்? பாதாபாதாவிதி ப்ரூமஃ — பாத்யதே ஹி ஸ்வப்நோபலப்தஂ வஸ்து ப்ரதிபுத்தஸ்ய — மித்யா மயோபலப்தோ மஹாஜநஸமாகம இதி, ந ஹ்யஸ்தி மம மஹாஜநஸமாகமஃ, நித்ராக்லாநஂ து மே மநோ பபூவ, தேநைஷா ப்ராந்திருத்பபூவேதி; ஏவஂ மாயாதிஷ்வபி பவதி யதாயதஂ பாதஃ; நைவஂ ஜாகரிதோபலப்தஂ வஸ்து ஸ்தம்பாதிகஂ கஸ்யாஂசிதப்யவஸ்தாயாஂ பாத்யதே. அபி ச ஸ்மரிதிரேஷா, யத்ஸ்வப்நதர்ஷநம்; உபலப்திஸ்து ஜாகரிததர்ஷநம்; ஸ்மரித்யுபலப்த்யோஷ்ச ப்ரத்யக்ஷமந்தரஂ ஸ்வயமநுபூயதே அர்தவிப்ரயோகஸஂப்ரயோகாத்மகம் — இஷ்டஂ புத்ரஂ ஸ்மராமி, நோபலபே, உபலப்துமிச்சாமீதி. தத்ரைவஂ ஸதி ந ஷக்யதே வக்தும் — மித்யா ஜாகரிதோபலப்திஃ, உபலப்தித்வாத், ஸ்வப்நோபலப்திவதிதி — உபயோரந்தரஂ ஸ்வயமநுபவதா; ந ச ஸ்வாநுபவாபலாபஃ ப்ராஜ்ஞமாநிபிர்யுக்தஃ கர்தும். அபி ச அநுபவவிரோதப்ரஸங்காஜ்ஜாகரிதப்ரத்யயாநாஂ ஸ்வதோ நிராலம்பநதாஂ வக்துமஷக்நுவதா ஸ்வப்நப்ரத்யயஸாதர்ம்யாத்வக்துமிஷ்யதே; ந ச, யோ யஸ்ய ஸ்வதோ தர்மோ ந ஸஂபவதி ஸோந்யஸ்ய ஸாதர்ம்யாத்தஸ்ய ஸஂபவிஷ்யதி; ந ஹ்யக்நிருஷ்ணோநுபூயமாந உதகஸாதர்ம்யாச்சீதோ பவிஷ்யதி; தர்ஷிதஂ து வைதர்ம்யஂ ஸ்வப்நஜாகரிதயோஃ||
——————————————————
ந பாவோநுபலப்தேஃ||2.2.30||

யதப்யுக்தம் — விநாப்யர்தேந ஜ்ஞாநவைசித்ர்யஂ வாஸநாவைசித்ர்யாதேவாவகல்பத இதி, தத்ப்ரதிவக்தவ்யம்; அத்ரோச்யதே — ந பாவோ வாஸநாநாமுபபத்யதே, த்வத்பக்ஷேநுபலப்தேர்பாஹ்யாநாமர்தாநாம்; அர்தோபலப்திநிமித்தா ஹி ப்ரத்யர்தஂ நாநாரூபா வாஸநா பவந்தி; அநுபலப்யமாநேஷு த்வர்தேஷு கிஂநிமித்தா விசித்ரா வாஸநா பவேயுஃ? அநாதித்வேப்யந்தபரஂபராந்யாயேநாப்ரதிஷ்டைவாநவஸ்தா வ்யவஹாரலோபிநீ ஸ்யாத், நாபிப்ராயஸித்திஃ; யாவப்யந்வயவ்யதிரேகாவர்தாபலாபிநோபந்யஸ்தௌ — வாஸநாநிமித்தமேவேதஂ ஜ்ஞாநஜாதஂ நார்தநிமித்தமிதி, தாவப்யேவஂ ஸதி ப்ரத்யுக்தௌ த்ரஷ்டவ்யௌ, விநா அர்தோபலப்த்யா வாஸநாநுபபத்தேஃ. அபி ச விநாபி வாஸநாபிரர்தோபலப்த்யுபகமாத், விநா த்வர்தோபலப்த்யா வாஸநோத்பத்த்யநப்யுபகமாத் அர்தஸத்பாவமேவாந்வயவ்யதிரேகாவபி ப்ரதிஷ்டாபயதஃ. அபி ச வாஸநா நாம ஸஂஸ்காரவிஷேஷாஃ; ஸஂஸ்காராஷ்ச நாஷ்ரயமந்தரேணாவகல்பந்தே, ஏவஂ லோகே தரிஷ்டத்வாத்; ந ச தவ வாஸநாஷ்ரயஃ கஷ்சிதஸ்தி, ப்ரமாணதோநுபலப்தேஃ||
———————————————————
க்ஷணிகத்வாச்ச||2.2.31||

யதப்யாலயவிஜ்ஞாநஂ நாம வாஸநாஷ்ரயத்வேந பரிகல்பிதம், ததபி க்ஷணிகத்வாப்யுபகமாதநவஸ்திதஸ்வரூபஂ ஸத், ப்ரவரித்திவிஜ்ஞாநவந்ந வாஸநாநாமதிகரணஂ பவிதுமர்ஹதி; ந ஹி காலத்ரயஸஂபந்திந்யேகஸ்மிந்நந்வயிந்யஸதி கூடஸ்தே வா ஸர்வார்ததர்ஷிநி தேஷகாலநிமித்தாபேக்ஷவாஸநாதீநஸ்மரிதிப்ரதிஸஂதாநாதிவ்யவஹாரஃ ஸஂபவதி; ஸ்திரஸ்வரூபத்வே த்வாலயவிஜ்ஞாநஸ்ய ஸித்தாந்தஹாநிஃ. அபி ச விஜ்ஞாநவாதேபிக்ஷணிகத்வாப்யுபகமஸ்ய ஸமாநத்வாத், யாநி பாஹ்யார்தவாதே க்ஷணிகத்வநிபந்தநாநி தூஷணாந்யுத்பாவிதாநி — ‘உத்தரோத்பாதே ச பூர்வநிரோதாத்’ இத்யேவமாதீநி, தாநீஹாப்யநுஸஂதாதவ்யாநி. ஏவமேதௌ த்வாவபி வைநாஷிகபக்ஷௌ நிராகரிதௌ — பாஹ்யார்தவாதிபக்ஷோ விஜ்ஞாநவாதிபக்ஷஷ்ச; ஷூந்யவாதிபக்ஷஸ்து ஸர்வப்ரமாணவிப்ரதிஷித்த இதி தந்நிராகரணாய நாதரஃ க்ரியதே. ந ஹ்யயஂ ஸர்வப்ரமாணஸித்தோ லோகவ்யவஹாரோந்யத்தத்த்வமநதிகம்ய ஷக்யதேபஹ்நோதும், அபவாதாபாவே உத்ஸர்கப்ரஸித்தேஃ||
—————————————————————–
ஸர்வதாநுபபத்தேஷ்ச||2.2.32||

கிஂ பஹுநா? ஸர்வப்ரகாரேண — யதா யதாயஂ வைநாஷிகஸமய உபபத்திமத்த்வாய பரீக்ஷ்யதே ததா ததா — ஸிகதாகூபவத்விதீர்யத ஏவ; ந காஂசிதப்யத்ரோபபத்திஂ பஷ்யாமஃ; அதஷ்சாநுபபந்நோ வைநாஷிகதந்த்ரவ்யவஹாரஃ. அபி ச பாஹ்யார்தவிஜ்ஞாநஷூந்யவாதத்ரயமிதரேதரவிருத்தமுபதிஷதா ஸுகதேந ஸ்பஷ்டீகரிதமாத்மநோஸஂபத்தப்ரலாபித்வம், ப்ரத்வேஷோ வா ப்ரஜாஸு — விருத்தார்தப்ரதிபத்த்யா விமுஹ்யேயுரிமாஃ ப்ரஜா இதி. ஸர்வதாப்யநாதரணீயோயஂ ஸுகதஸமயஃ ஷ்ரேயஸ்காமைரித்யபிப்ராயஃ||
—————————————————
ஏகஸ்மிந்நஸஂபவாதிகரணம்||2.2.33||–நைகஸ்மிந்நஸம்பவாத்||2.2.33||

நிரஸ்தஃ ஸுகதஸமயஃ; விவஸநஸமய இதாநீஂ நிரஸ்யதே. ஸப்த சைஷாஂ பதார்தாஃ ஸஂமதாஃ — ஜீவாஜீவாஸ்ரவஸஂவரநிர்ஜரபந்தமோக்ஷா நாம; ஸஂக்ஷேபதஸ்து த்வாவேவ பதார்தௌ ஜீவாஜீவாக்யௌ, யதாயோகஂ தயோரேவேதராந்தர்பாவாத் — இதி மந்யந்தே. தயோரிமமபரஂ ப்ரபஞ்சமாசக்ஷதே, பஞ்சாஸ்திகாயா நாம — ஜீவாஸ்திகாயஃ புத்கலாஸ்திகாயோ தர்மாஸ்திகாயோதர்மாஸ்திகாய ஆகாஷாஸ்திகாயஷ்சேதி. ஸர்வேஷாமப்யேஷாமவாந்தரபேதாந்பஹுவிதாந்ஸ்வஸமயபரிகல்பிதாந்வர்ணயந்தி. ஸர்வத்ர சேமஂ ஸப்தபங்கீநயஂ நாம ந்யாயமவதாரயந்தி — ஸ்யாதஸ்தி, ஸ்யாந்நாஸ்தி, ஸ்யாதஸ்தி ச நாஸ்தி ச, ஸ்யாதவக்தவ்யஃ, ஸ்யாதஸ்தி சாவக்தவ்யஷ்ச, ஸ்யாந்நாஸ்தி சாவக்தவ்யஷ்ச, ஸ்யாதஸ்தி ச நாஸ்தி சாவக்தவ்யஷ்சேதி; ஏவமேவைகத்வநித்யத்வாதிஷ்வபீமஂ ஸப்தபங்கீநயஂ யோஜயந்தி||

அத்ராசக்ஷ்மஹே — நாயமப்யுபகமோ யுக்த இதி; குதஃ? ஏகஸ்மிந்நஸஂபவாத். ந ஹ்யேகஸ்மிந்தர்மிணி யுகபத்ஸதஸத்த்வாதிவிருத்ததர்மஸமாவேஷஃ ஸஂபவதி, ஷீதோஷ்ணவத்; ய ஏதே ஸப்தபதார்தா நிர்தாரிதா ஏதாவந்த ஏவஂரூபாஷ்சேதி, தே ததைவ வா ஸ்யுஃ, நைவ வா ததா ஸ்யுஃ; இதரதா ஹி, ததா வா ஸ்யுரததா வேத்யநிர்தாரிதரூபஂ ஜ்ஞாநஂ ஸஂஷயஜ்ஞாநவதப்ரமாணமேவ ஸ்யாத். நந்வநேகாத்மகஂ வஸ்த்விதி நிர்தாரிதரூபமேவ ஜ்ஞாநமுத்பத்யமாநஂ ஸஂஷயஜ்ஞாநவந்நாப்ரமாணஂ பவிதுமர்ஹதி; நேதி ப்ரூமஃ — நிரங்குஷஂ ஹ்யநேகாந்தத்வஂ ஸர்வவஸ்துஷு ப்ரதிஜாநாநஸ்ய நிர்தாரணஸ்யாபி வஸ்துத்வாவிஷேஷாத், ‘ஸ்யாதஸ்தி ஸ்யாந்நாஸ்தி’ இத்யாதிவிகல்போபநிபாதாதநிர்தாரணாத்மகதைவ ஸ்யாத்; ஏவஂ நிர்தாரயிதுர்நிர்தாரணபலஸ்ய ச ஸ்யாத்பக்ஷேஸ்திதா, ஸ்யாச்ச பக்ஷே நாஸ்திதேதி; ஏவஂ ஸதி கதஂ ப்ரமாணபூதஃ ஸந் தீர்தகரஃ ப்ரமாணப்ரமேயப்ரமாதரிப்ரமிதிஷ்வநிர்தாரிதாஸு உபதேஷ்டுஂ ஷக்நுயாத்? கதஂ வா ததபிப்ராயாநுஸாரிணஸ்ததுபதிஷ்டேர்தேநிர்தாரிதரூபே ப்ரவர்தேரந்? ஐகாந்திகபலத்வநிர்தாரணே ஹி ஸதி தத்ஸாதநாநுஷ்டாநாய ஸர்வோ லோகோநாகுலஃ ப்ரவர்ததே, நாந்யதா; அதஷ்சாநிர்தாரிதார்தஂ ஷாஸ்த்ரஂ ப்ரணயந் மத்தோந்மத்தவதநுபாதேயவசநஃ ஸ்யாத். ததா பஞ்சாநாமஸ்திகாயாநாஂ பஞ்சத்வஸஂக்யா ‘அஸ்தி வா நாஸ்தி வா’ இதி விகல்ப்யமாநா, ஸ்யாத்தாவதேகஸ்மிந்பக்ஷே, பக்ஷாந்தரே து ந ஸ்யாத் — இத்யதோ ந்யூநஸஂக்யாத்வமதிகஸஂக்யாத்வஂ வா ப்ராப்நுயாத்
. ந சைஷாஂ பதார்தாநாமவக்தவ்யத்வஂ ஸஂபவதி; அவக்தவ்யாஷ்சேந்நோச்யேரந்; உச்யந்தே சாவக்தவ்யாஷ்சேதி விப்ரதிஷித்தம்; உச்யமாநாஷ்ச ததைவாவதார்யந்தே நாவதார்யந்த இதி ச. ததா ததவதாரணபலஂ ஸம்யக்தர்ஷநமஸ்தி வா நாஸ்தி வா — ஏவஂ தத்விபரீதமஸம்யக்தர்ஷநமப்யஸ்தி வா நாஸ்தி வா — இதி ப்ரலபந் மத்தோந்மத்தபக்ஷஸ்யைவ பக்ஷஃ ஸ்யாத், ந ப்ரத்யயிதவ்யபக்ஷஸ்ய. ஸ்வர்காபவர்கயோஷ்ச பக்ஷே பாவஃ பக்ஷே சாபாவஃ, ததா பக்ஷே நித்யதா பக்ஷே சாநித்யதா-இத்யநவதாரணாயாஂ ப்ரவரித்த்யநுபபத்திஃ. அநாதிஸித்தஜீவப்ரபரிதீநாஂ ச ஸ்வஷாஸ்த்ராவதரிதஸ்வபாவாநாமயதாவதரிதஸ்வபாவத்வப்ரஸங்கஃ. ஏவஂ ஜீவாதிஷு பதார்தேஷ்வேகஸ்மிந்தர்மிணி ஸத்த்வாஸத்த்வயோர்விருத்தயோர்தர்மயோரஸஂபவாத், ஸத்த்வே சைகஸ்மிந்தர்மேஸத்த்வஸ்ய தர்மாந்தரஸ்யாஸஂபவாத், அஸத்த்வே சைவஂ ஸத்த்வஸ்யாஸஂபவாத், அஸஂகதமிதமார்ஹதஂ மதம். ஏதேநைகாநேகநித்யாநித்யவ்யதிரிக்தாவ்யதிரிக்தாத்யநேகாந்தாப்யுபகமா நிராகரிதா மந்தவ்யாஃ. யத்து புத்கலஸஂஜ்ஞகேப்யோணுப்யஃ ஸஂகாதாஃ ஸஂபவந்தீதி கல்பயந்தி, தத்பூர்வேணைவாணுவாதநிராகரணேந நிராகரிதஂ பவதீத்யதோ ந பரிதக்தந்நிராகரணாய ப்ரயத்யதே||
———————————————–
ஏவஂ சாத்மாகாத்ஸ்ந்ர்யம்||2.2.34||

யதைகஸ்மிந்தர்மிணி விருத்ததர்மாஸஂபவோ தோஷஃ ஸ்யாத்வாதே ப்ரஸக்தஃ, ஏவமாத்மநோபி ஜீவஸ்ய அகாத்ஸ்ந்ர்யமபரோ தோஷஃ ப்ரஸஜ்யேத; கதம்? ஷரீரபரிமாணோ ஹி ஜீவ இத்யார்ஹதா மந்யந்தே; ஷரீரபரிமாணதாயாஂ ச ஸத்யாம், அகரித்ஸ்நோஸர்வகதஃ பரிச்சிந்ந ஆத்மேத்யதோ கடாதிவதநித்யத்வமாத்மநஃ ப்ரஸஜ்யேத; ஷரீராணாஂ சாநவஸ்திதபரிமாணத்வாத் மநுஷ்யஜீவோ மநுஷ்யஷரீரபரிமாணோ பூத்வா புநஃ கேநசித்கர்மவிபாகேந ஹஸ்திஜந்ம ப்ராப்நுவந் ந கரித்ஸ்நஂ ஹஸ்திஷரீரஂ வ்யாப்நுயாத்; புத்திகாஜந்ம ச ப்ராப்நுவந் ந கரித்ஸ்நஃ புத்திகாஷரீரே ஸஂமீயேத; ஸமாந ஏஷ ஏகஸ்மிந்நபி ஜந்மநி கௌமாரயௌவநஸ்தாவிரேஷு தோஷஃ. ஸ்யாதேதத் — அநந்தாவயவோ ஜீவஃ; தஸ்ய த ஏவாவயவா அல்பே ஷரீரே ஸஂகுசேயுஃ; மஹதி ச விகஸேயுரிதி. தேஷாஂ புநரநந்தாநாஂ ஜீவாவயவாநாஂ ஸமாநதேஷத்வஂ ப்ரதிவிஹந்யதே வா, ந வேதி வக்தவ்யம்; ப்ரதிகாதே தாவத் நாநந்தாவயவாஃ பரிச்சிந்நே தேஷே ஸஂமீயேரந்; அப்ரதிகாதேப்யேகாவயவதேஷத்வோபபத்தேஃ ஸர்வேஷாமவயவாநாஂ ப்ரதிமாநுபபத்தேர்ஜீவஸ்யாணுமாத்ரத்வப்ரஸங்கஃ ஸ்யாத்; அபி ச ஷரீரமாத்ரபரிச்சிந்நாநாஂ ஜீவாவயவாநாமாநந்த்யஂ நோத்ப்ரேக்ஷிதுமபி ஷக்யம்||

அத பர்யாயேண பரிஹச்சரீரப்ரதிபத்தௌ கேசிஜ்ஜீவாவயவா உபகச்சந்தி, தநுஷரீரப்ரதிபத்தௌ ச கேசிதபகச்சந்தீத்யுச்யேத; தத்ராப்யுச்யதே —
———————————————
ந ச பர்யாயாதப்யவிரோதோ விகாராதிப்யஃ||2.2.35||

ந ச பர்யாயேணாப்யவயவோபகமாபகமாப்யாமேதத்தேஹபரிமாணத்வஂ ஜீவஸ்யாவிரோதேநோபபாதயிதுஂ ஷக்யதே; குதஃ? விகாராதிதோஷப்ரஸங்காத் — அவயவோபகமாபகமாப்யாஂ ஹ்யநிஷமாபூர்யமாணஸ்யாபக்ஷீயமாணஸ்ய ச ஜீவஸ்ய விக்ரியாவத்த்வஂ தாவதபரிஹார்யம்; விக்ரியாவத்த்வே ச சர்மாதிவதநித்யத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத; ததஷ்ச பந்தமோக்ஷாப்யுபகமோ பாத்யேத — கர்மாஷ்டகபரிவேஷ்டிதஸ்ய ஜீவஸ்ய அலாபூவத்ஸஂஸாரஸாகரே நிமக்நஸ்ய பந்தநோச்சேதாதூர்த்வகாமித்வஂ பவதீதி. கிஂசாந்யத் — ஆகச்சதாமபகச்சதாஂ ச அவயவாநாமாகமாபாயதர்மவத்த்வாதேவ அநாத்மத்வஂ ஷரீராதிவத்; ததஷ்சாவஸ்திதஃ கஷ்சிதவயவ ஆத்மேதி ஸ்யாத்; ந ச ஸ நிரூபயிதுஂ ஷக்யதே — அயமஸாவிதி. கிஂசாந்யத் — ஆகச்சந்தஷ்சைதே ஜீவாவயவாஃ குதஃ ப்ராதுர்பவந்தி, அபகச்சந்தஷ்ச க்வ வா லீயந்த இதி வக்தவ்யம்; ந ஹி பூதேப்யஃ ப்ராதுர்பவேயுஃ, பூதேஷு ச நிலீயேரந், அபௌதிகத்வாஜ்ஜீவஸ்ய; நாபி கஷ்சிதந்யஃ ஸாதாரணோஸாதாரணோ வா ஜீவாநாமவயவாதாரோ நிரூப்யதே, ப்ரமாணாபாவாத். கிஂசாந்யத் — அநவதரிதஸ்வரூபஷ்சைவஂ ஸதி ஆத்மா ஸ்யாத், ஆகச்சதாமபகச்சதாஂ ச அவயவாநாமநியதபரிமாணத்வாத்; அத ஏவமாதிதோஷப்ரஸங்காத் ந பர்யாயேணாப்யவயவோபகமாபகமாவாத்மந ஆஷ்ரயிதுஂ ஷக்யேதே. அதவா பூர்வேண ஸூத்ரேண ஷரீரபரிமாணஸ்யாத்மந உபசிதாபசிதஷரீராந்தரப்ரதிபத்தாவகாத்ஸ்ந்ர்யப்ரஸஞ்ஜநத்வாரேணாநித்யதாயாஂ சோதிதாயாம், புநஃ பர்யாயேண பரிமாணாநவஸ்தாநேபி ஸ்ரோதஃஸஂதாநநித்யதாந்யாயேந ஆத்மநோ நித்யதா ஸ்யாத் — யதா ரக்தபடாநாஂ விஜ்ஞாநாநவஸ்தாநேபி தத்ஸஂதாநநித்யதா, தத்வத்விஸிசாமபி — இத்யாஷங்க்ய, அநேந ஸூத்ரேணோத்தரமுச்யதே — ஸஂதாநஸ்ய தாவதவஸ்துத்வே
நைராத்ம்யவாதப்ரஸங்கஃ, வஸ்துத்வேப்யாத்மநோ விகாராதிதோஷப்ரஸங்காதஸ்ய பக்ஷஸ்யாநுபபத்திரிதி||
——————————————————-
அந்த்யாவஸ்திதேஷ்சோபயநித்யத்வாதவிஷேஷஃ||2.2.36||

அபி ச அந்த்யஸ்ய மோக்ஷாவஸ்தாபாவிநோ ஜீவபரிமாணஸ்ய நித்யத்வமிஷ்யதே ஜைநைஃ; தத்வத்பூர்வயோரப்யாத்யமத்யமயோர்ஜீவபரிமாணயோர்நித்யத்வப்ரஸங்காதவிஷேஷப்ரஸங்கஃ ஸ்யாத்; ஏகஷரீரபரிமாணதைவ ஸ்யாத், ந உபசிதாபசிதஷரீராந்தரப்ராப்திஃ. அதவா அந்த்யஸ்ய ஜீவபரிமாணஸ்ய அவஸ்திதத்வாத் பூர்வயோரப்யவஸ்தயோரவஸ்திதபரிமாண ஏவ ஜீவஃ ஸ்யாத்; ததஷ்சாவிஷேஷேண ஸர்வதைவ அணுர்மஹாந்வா ஜீவோப்யுபகந்தவ்யஃ, ந ஷரீரபரிமாணஃ. அதஷ்ச ஸௌகதவதார்ஹதமபி மதமஸஂகதமித்யுபேக்ஷிதவ்யம்||
—————————————————
பத்யதிகரணம்||2.2.37||–பத்யுரஸாமஞ்ஜஸ்யாத்||2.2.37||–

இதாநீஂ கேவலாதிஷ்டாத்ரீஷ்வரகாரணவாதஃ ப்ரதிஷித்யதே. தத்கதமவகம்யதே? ‘ப்ரகரிதிஷ்ச ப்ரதிஜ்ஞாதரிஷ்டாந்தாநுபரோதாத்’ ‘ அபித்யோபதேஷாச்ச’ இத்யத்ர ப்ரகரிதிபாவேந அதிஷ்டாதரிபாவேந ச உபயஸ்வபாவஸ்யேஷ்வரஸ்ய ஸ்வயமேவ ஆசார்யேண ப்ரதிஷ்டாபிதத்வாத்; யதி புநரவிஷேஷேணேஷ்வரகாரணவாதமாத்ரமிஹ ப்ரதிஷித்யேத, பூர்வோத்தரவிரோதாத்வ்யாஹதாபிவ்யாஹாரஃ ஸூத்ரகார இத்யேததாபத்யேத; தஸ்மாதப்ரகரிதிரதிஷ்டாதா கேவலஂ நிமித்தகாரணமீஷ்வரஃ — இத்யேஷ பக்ஷோ வேதாந்தவிஹிதப்ரஹ்மைகத்வப்ரதிபக்ஷத்வாத் யத்நேநாத்ர ப்ரதிஷித்யதே. ஸா சேயஂ வேதபாஹ்யேஷ்வரகல்பநா அநேகப்ரகாரா — கேசித்தாவத்ஸாஂக்யயோகவ்யபாஷ்ரயாஃ கல்பயந்தி — ப்ரதாநபுருஷயோரதிஷ்டாதா கேவலஂ நிமித்தகாரணமீஷ்வரஃ; இதரேதரவிலக்ஷணாஃ ப்ரதாநபுருஷேஷ்வரா இதி; மாஹேஷ்வராஸ்து மந்யந்தே — கார்யகாரணயோகவிதிதுஃகாந்தாஃ பஞ்ச பதார்தாஃ பஷுபதிநேஷ்வரேண பஷுபாஷவிமோக்ஷணாயோபதிஷ்டாஃ; பஷுபதிரீஷ்வரோ நிமித்தகாரணமிதி; ததா வைஷேஷிகாதயோபி கேசித்கதஂசித்ஸ்வப்ரக்ரியாநுஸாரேண நிமித்தகாரணமீஷ்வரம் — இதி||

அத உத்தரமுச்யதே — பத்யுரஸாமஞ்ஜஸ்யாதிதி; பத்யுரீஷ்வரஸ்ய ப்ரதாநபுருஷயோரதிஷ்டாதரித்வேந ஜகத்காரணத்வஂ நோபபத்யதே; கஸ்மாத்? அஸாமஞ்ஜஸ்யாத்; கிஂ புநரஸாமஞ்ஜஸ்யம்? ஹீநமத்யமோத்தமபாவேந ஹி ப்ராணிபேதாந்விததத ஈஷ்வரஸ்ய ராகத்வேஷாதிதோஷப்ரஸக்தேஃ அஸ்மதாதிவதநீஷ்வரத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத. ப்ராணிகர்மாபேக்ஷிதத்வாததோஷ இதி சேத், ந; கர்மேஷ்வரயோஃ ப்ரவர்த்யப்ரவர்தயிதரித்வே இதரேதராஷ்ரயதோஷப்ரஸங்காத். ந, அநாதித்வாத், இதி சேத், ந; வர்தமாநகாலவததீதேஷ்வபி காலேஷ்விதரேதராஷ்ரயதோஷாவிஷேஷாதந்தபரஂபராந்யாயாபத்தேஃ. அபி ச ‘ப்ரவர்தநாலக்ஷணா தோஷாஃ’ இதி ந்யாயவித்ஸமயஃ; ந ஹி கஷ்சிததோஷப்ரயுக்தஃ ஸ்வார்தே பரார்தே வா ப்ரவர்தமாநோ தரிஷ்யதே; ஸ்வார்தப்ரயுக்த ஏவ ச ஸர்வோ ஜநஃ பரார்தேபி ப்ரவர்தத இத்யேவமப்யஸாமஞ்ஜஸ்யம், ஸ்வார்தவத்த்வாதீஷ்வரஸ்யாநீஷ்வரத்வப்ரஸங்காத். புருஷவிஷேஷத்வாப்யுபகமாச்சேஷ்வரஸ்ய, புருஷஸ்ய சௌதாஸீந்யாப்யுபகமாதஸாமஞ்ஜஸ்யம்||
—————————————————
ஸம்பந்தாநுபபத்தேஷ்ச||2.2.38||

புநரப்யஸாமஞ்ஜஸ்யமேவ — ந ஹி ப்ரதாநபுருஷவ்யதிரிக்த ஈஷ்வரோந்தரேண ஸஂபந்தஂ ப்ரதாநபுருஷயோரீஷிதா; ந தாவத்ஸஂயோகலக்ஷணஃ ஸஂபந்தஃ ஸஂபவதி, ப்ரதாநபுருஷேஷ்வராணாஂ ஸர்வகதத்வாந்நிரவயவத்வாச்ச; நாபி ஸமவாயலக்ஷணஃ ஸஂபந்தஃ, ஆஷ்ரயாஷ்ரயிபாவாநிரூபணாத்; நாப்யந்யஃ கஷ்சித்கார்யகம்யஃ ஸஂபந்தஃ ஷக்யதே கல்பயிதும், கார்யகாரணபாவஸ்யைவாத்யாப்யஸித்தத்வாத். ப்ரஹ்மவாதிநஃ கதமிதி சேத், ந; தஸ்ய தாதாத்ம்யலக்ஷணஸஂபந்தோபபத்தேஃ; அபி ச ஆகமபலேந ப்ரஹ்மவாதீ காரணாதிஸ்வரூபஂ நிரூபயதீதி நாவஷ்யஂ தஸ்ய யதாதரிஷ்டமேவ ஸர்வமப்யுபகந்தவ்யமிதி நியமோஸ்தி; பரஸ்ய து தரிஷ்டாந்தபலேந காரணாதிஸ்வரூபஂ நிரூபயதஃ யதாதரிஷ்டமேவ ஸர்வமப்யுபகந்தவ்யமித்யயமஸ்த்யதிஷயஃ. பரஸ்யாபி ஸர்வஜ்ஞப்ரணீதாகமஸத்பாவாத் ஸமாநமாகமபலமிதி சேத், ந; இதரேதராஷ்ரயப்ரஸங்காத் — ஆகமப்ரத்யயாத்ஸர்வஜ்ஞத்வஸித்திஃ ஸர்வஜ்ஞத்வப்ரத்யயாச்சாகமஸித்திரிதி. தஸ்மாதநுபபந்நா ஸாஂக்யயோகவாதிநாமீஷ்வரகல்பநா. ஏவமந்யாஸ்வபி வேதபாஹ்யாஸ்வீஷ்வரகல்பநாஸு யதாஸஂபவமஸாமஞ்ஜஸ்யஂ யோஜயிதவ்யம்||
——————————————————
அதிஷ்டாநாநுபபத்தேஷ்ச||2.2.39||

இதஷ்சாநுபபத்திஸ்தார்கிகபரிகல்பிதஸ்யேஷ்வரஸ்ய — ஸ ஹி பரிகல்ப்யமாநஃ, கும்பகார இவ மரிதாதீநி, ப்ரதாநாதீந்யதிஷ்டாய ப்ரவர்தயேத்; ந சைவமுபபத்யதே; ந ஹ்யப்ரத்யக்ஷஂ ரூபாதிஹீநஂ ச ப்ரதாநமீஷ்வரஸ்யாதிஷ்டேயஂ ஸஂபவதி, மரிதாதிவைலக்ஷண்யாத்||
————————————————-
கரணவச்சேந்ந போகாதிப்யஃ||2.2.40||

ஸ்யாதேதத் — யதா கரணக்ராமஂ சக்ஷுராதிகமப்ரத்யக்ஷஂ ரூபாதிஹீநஂ ச புருஷோதிதிஷ்டதி, ஏவஂ ப்ரதாநமீஷ்வரோதிஷ்டாஸ்யதீதி; ததாபி நோபபத்யதே; போகாதிதர்ஷநாத்தி கரணக்ராமஸ்ய அதிஷ்டிதத்வஂ கம்யதே; ந சாத்ர போகாதயோ தரிஷ்யந்தே; கரணக்ராமஸாம்யே ச அப்யுபகம்யமாநே ஸஂஸாரிணாமிவ ஈஷ்வரஸ்யாபி போகாதயஃ ப்ரஸஜ்யேரந்||

அந்யதா வா ஸூத்ரத்வயஂ வ்யாக்யாயதே — ‘அதிஷ்டாநாநுபபத்தேஷ்ச’ — இதஷ்சாநுபபத்திஸ்தார்கிகபரிகல்பிதஸ்யேஷ்வரஸ்ய; ஸாதிஷ்டாநோ ஹி லோகே ஸஷரீரோ ராஜா ராஷ்ட்ரஸ்யேஷ்வரோ தரிஷ்யதே; ந நிரதிஷ்டாநஃ; அதஷ்ச தத்தரிஷ்டாந்தவஷேநாதரிஷ்டமீஷ்வரஂ கல்பயிதுமிச்சதஃ ஈஷ்வரஸ்யாபி கிஂசிச்சரீரஂ கரணாயதநஂ வர்ணயிதவ்யஂ ஸ்யாத்; ந ச தத்வர்ணயிதுஂ ஷக்யதே, ஸரிஷ்ட்யுத்தரகாலபாவித்வாச்சரீரஸ்ய, ப்ராக்ஸரிஷ்டேஸ்ததநுபபத்தேஃ; நிரதிஷ்டாநத்வே சேஷ்வரஸ்ய ப்ரவர்தகத்வாநுபபத்திஃ, ஏவஂ லோகே தரிஷ்டத்வாத். ‘கரணவச்சேந்ந போகாதிப்யஃ’ — அத லோகதர்ஷநாநுஸாரேண ஈஷ்வரஸ்யாபி கிஂசித்கரணாநாமாயதநஂ ஷரீரஂ காமேந கல்ப்யேத — ஏவமபி நோபபத்யதே; ஸஷரீரத்வே ஹி ஸதி ஸஂஸாரிவத்போகாதிப்ரஸங்காத் ஈஷ்வரஸ்யாப்யநீஷ்வரத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத||
————————————————–
அந்தவத்த்வமஸர்வஜ்ஞதா வா||2.2.41||

இதஷ்சாநுபபத்திஸ்தார்கிகபரிகல்பிதஸ்யேஷ்வரஸ்ய — ஸ ஹி ஸர்வஜ்ஞஸ்தைரப்யுபகம்யதேநந்தஷ்ச; அநந்தஂ ச ப்ரதாநம், அநந்தாஷ்ச புருஷா மிதோ பிந்நா அப்யுபகம்யந்தே; தத்ர ஸர்வஜ்ஞேநேஷ்வரேண ப்ரதாநஸ்ய புருஷாணாமாத்மநஷ்சேயத்தா பரிச்சித்யேத வா, ந வா பரிச்சித்யேத; உபயதாபி தோஷோநுஷக்த ஏவ; கதம்? பூர்வஸ்மிஂஸ்தாவத்விகல்பே, இயத்தாபரிச்சிந்நத்வாத்ப்ரதாநபுருஷேஷ்வராணாமந்தவத்த்வமவஷ்யஂபாவி, ஏவஂ லோகே தரிஷ்டத்வாத்; யத்தி லோகே இயத்தாபரிச்சிந்நஂ வஸ்து கடாதி, ததந்தவத்தரிஷ்டம் — ததா ப்ரதாநபுருஷேஷ்வரத்ரயமபீயத்தாபரிச்சிந்நத்வாதந்தவத்ஸ்யாத்; ஸஂக்யாபரிமாணஂ தாவத்ப்ரதாநபுருஷேஷ்வரத்ரயரூபேண பரிச்சிந்நம்; ஸ்வரூபபரிமாணமபி தத்கதமீஷ்வரேண பரிச்சித்யேத, புருஷகதா ச மஹாஸஂக்யா. ததஷ்சேயத்தாபரிச்சிந்நாநாஂ மத்யே யே ஸஂஸாராந்முச்யந்தே, தேஷாஂ ஸஂஸாரோந்தவாந், ஸஂஸாரித்வஂ ச தேஷாமந்தவத்; ஏவமிதரேஷ்வபி க்ரமேண முச்யமாநேஷு ஸஂஸாரஸ்ய ஸஂஸாரிணாஂ ச அந்தவத்த்வஂ ஸ்யாத்; ப்ரதாநஂ ச ஸவிகாரஂ புருஷார்தமீஷ்வரஸ்ய அதிஷ்டேயஂ ஸஂஸாரத்வேநாபிமதம்; தச்சூந்யதாயாம் ஈஷ்வரஃ கிமதிதிஷ்டேத்? கிஂவிஷயே வா ஸர்வஜ்ஞதேஷ்வரதே ஸ்யாதாம்? ப்ரதாநபுருஷேஷ்வராணாம் சைவமந்தவத்த்வே ஸதி ஆதிமத்த்வப்ரஸங்கஃ; ஆத்யந்தவத்த்வே ச ஷூந்யவாதப்ரஸங்கஃ. அத மா பூதேஷ தோஷ இத்யுத்தரோ விகல்போப்யுபகம்யேத — ந ப்ரதாநஸ்ய புருஷாணாமாத்மநஷ்ச இயத்தா ஈஷ்வரேண பரிச்சித்யத இதி; தத ஈஷ்வரஸ்ய ஸர்வஜ்ஞத்வாப்யுபகமஹாநிரபரோ தோஷஃ ப்ரஸஜ்யேத. தஸ்மாதப்யஸஂகதஸ்தார்கிகபரிகரிஹீத ஈஷ்வரகாரணவாதஃ||
——————————————————–
உத்பத்த்யஸஂபவாதிகரணம்||2.2.42||–உத்பத்த்யஸம்பவாத்||2.2.42||

யேஷாமப்ரகரிதிரதிஷ்டாதா கேவலநிமித்தகாரணமீஷ்வரோபிமதஃ, தேஷாஂ பக்ஷஃ ப்ரத்யாக்யாதஃ. யேஷாஂ புநஃ ப்ரகரிதிஷ்சாதிஷ்டாதா ச உபயாத்மகஂ காரணமீஷ்வரோபிமதஃ, தேஷாஂ பக்ஷஃ ப்ரத்யாக்யாயதே. நநு ஷ்ருதிஸமாஷ்ரயணேநாப்யேவஂரூப ஏவேஷ்வரஃ ப்ராங்நிர்தாரிதஃ — ப்ரகரிதிஷ்சாதிஷ்டாதா சேதி; ஷ்ருத்யநுஸாரிணீ ச ஸ்மரிதிஃ ப்ரமாணமிதி ஸ்திதிஃ; தத்கஸ்ய ஹேதோரேஷ பக்ஷஃ ப்ரத்யாசிக்யாஸித இதி — உச்யதே — யத்யப்யேவஂஜாதீயகோஂஷஃ ஸமாநத்வாந்ந விஸஂவாதகோசரோ பவதி, அஸ்தி த்வஂஷாந்தரஂ விஸஂவாதஸ்தாநமித்யதஸ்தத்ப்ரத்யாக்யாநாயாரம்பஃ||

தத்ர பாகவதா மந்யதே — பகவாநேவைகோ வாஸுதேவோ நிரஞ்ஜநஜ்ஞாநஸ்வரூபஃ பரமார்ததத்த்வம்; ஸ சதுர்தாத்மாநஂ ப்ரவிபஜ்ய ப்ரதிஷ்டிதஃ — வாஸுதேவவ்யூஹரூபேண, ஸஂகர்ஷணவ்யூஹரூபேண, ப்ரத்யும்நவ்யூஹரூபேண, அநிருத்தவ்யூஹரூபேண ச; வாஸுதேவோ நாம பரமாத்மா உச்யதே; ஸஂகர்ஷணோ நாம ஜீவஃ; ப்ரத்யும்நோ நாம மநஃ; அநிருத்தோ நாம அஹஂகாரஃ; தேஷாஂ வாஸுதேவஃ பரா ப்ரகரிதிஃ, இதரே ஸஂகர்ஷணாதயஃ கார்யம்; தமித்தஂபூதஂ பரமேஷ்வரஂ பகவந்தமபிகமநோபாதாநேஜ்யாஸ்வாத்யாயயோகைர்வர்ஷஷதமிஷ்ட்வா க்ஷீணக்லேஷோ பகவந்தமேவ ப்ரதிபத்யத இதி. தத்ர யத்தாவதுச்யதே — யோஸௌ நாராயணஃ பரோவ்யக்தாத்ப்ரஸித்தஃ பரமாத்மா ஸர்வாத்மா, ஸ ஆத்மநாத்மாநமநேகதா வ்யூஹ்யாவஸ்தித இதி — தந்ந நிராக்ரியதே, ‘ஸ ஏகதா பவதி த்ரிதா பவதி’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஃ பரமாத்மநோநேகதாபாவஸ்யாதிகதத்வாத்; யதபி தஸ்ய பகவதோபிகமநாதிலக்ஷணமாராதநமஜஸ்ரமநந்யசித்ததயாபிப்ரேயதே, ததபி ந ப்ரதிஷித்யதே, ஷ்ருதிஸ்மரித்யோரீஷ்வரப்ரணிதாநஸ்ய ப்ரஸித்தத்வாத். யத்புநரிதமுச்யதே — வாஸுதேவாத்ஸஂகர்ஷண உத்பத்யதே, ஸஂகர்ஷணாச்ச ப்ரத்யும்நஃ, ப்ரத்யும்நாச்சாநிருத்த இதி, அத்ர ப்ரூமஃ — ந வாஸுதேவஸஂஜ்ஞகாத்பரமாத்மநஃ ஸஂகர்ஷணஸஂஜ்ஞகஸ்ய ஜீவஸ்யோத்பத்திஃ ஸஂபவதி, அநித்யத்வாதிதோஷப்ரஸங்காத்; உத்பத்திமத்த்வே ஹி ஜீவஸ்ய அநித்யத்வாதயோ தோஷாஃ ப்ரஸஜ்யேரந்; ததஷ்ச நைவாஸ்ய பகவத்ப்ராப்திர்மோக்ஷஃ ஸ்யாத், காரணப்ராப்தௌ கார்யஸ்ய ப்ரவிலயப்ரஸங்காத்; ப்ரதிஷேதிஷ்யதி ச ஆசார்யோ ஜீவஸ்யோத்பத்திம் — ‘நாத்மாஷ்ருதேர்நித்யத்வாச்ச தாப்யஃ’ இதி. தஸ்மாதஸஂகதைஷா கல்பநா||
————————————————–
ந ச கர்துஃ கரணம்||2.2.43||

இதஷ்சாஸஂகதைஷா கல்பநா — யஸ்மாந்ந ஹி லோகே கர்துர்தேவதத்தாதேஃ கரணஂ பரஷ்வாத்யுத்பத்யமாநஂ தரிஷ்யதே; வர்ணயந்தி ச பாகவதாஃ கர்துர்ஜீவாத்ஸஂகர்ஷணஸஂஜ்ஞகாத்கரணஂ மநஃ ப்ரத்யும்நஸஂஜ்ஞகமுத்பத்யதே, கர்தரிஜாச்ச தஸ்மாதநிருத்தஸஂஜ்ஞகோஹஂகார உத்பத்யத இதி; ந சைதத்தரிஷ்டாந்தமந்தரேணாத்யவஸாதுஂ ஷக்நுமஃ; ந சைவஂபூதாஂ ஷ்ருதிமுபலபாமஹே||
—————————————————–
விஜ்ஞாநாதிபாவே வா ததப்ரதிஷேதஃ||2.2.44||

அதாபி ஸ்யாத் — ந சைதே ஸஂகர்ஷணாதயோ ஜீவாதிபாவேநாபிப்ரேயந்தே; கிஂ தர்ஹி, ஈஷ்வரா ஏவைதே ஸர்வே ஜ்ஞாநைஷ்வர்யஷக்திபலவீர்யதேஜோபிரைஷ்வர்யதர்மைரந்விதா அப்யுபகம்யந்தே — வாஸுதேவா ஏவைதே ஸர்வே நிர்தோஷா நிரதிஷ்டாநா நிரவத்யாஷ்சேதி; தஸ்மாந்நாயஂ யதாவர்ணித உத்பத்த்யஸஂபவோ தோஷஃ ப்ராப்நோதீதி. அத்ரோச்யதே — ஏவமபி, ததப்ரதிஷேதஃ உத்பத்த்யஸஂபவஸ்யாப்ரதிஷேதஃ, ப்ராப்நோத்யேவாயமுத்பத்த்யஸஂபவோ தோஷஃ ப்ரகாராந்தரேணேத்யபிப்ராயஃ; கதம்? யதி தாவதயமபிப்ராயஃ — பரஸ்பரபிந்நா ஏவைதே வாஸுதேவாதயஷ்சத்வார ஈஷ்வராஸ்துல்யதர்மாணஃ, நைஷாமேகாத்மகத்வமஸ்தீதி — ததோநேகேஷ்வரகல்பநாநர்தக்யம், ஏகேநைவேஷ்வரேணேஷ்வரகார்யஸித்தேஃ; ஸித்தாந்தஹாநிஷ்ச, பகவாநேவைகோ வாஸுதேவஃ பரமார்ததத்த்வமித்யப்யுபகமாத். அதாயமபிப்ராயஃ — ஏகஸ்யைவ பகவத ஏதே சத்வாரோ வ்யூஹாஸ்துல்யதர்மாண இதி, ததாபி ததவஸ்த ஏவோத்பத்த்யஸஂபவஃ; ந ஹி வாஸுதேவாத்ஸஂகர்ஷணஸ்யோத்பத்திஃ ஸஂபவதி, ஸஂகர்ஷணாச்ச ப்ரத்யும்நஸ்ய, ப்ரத்யும்நாச்சாநிருத்தஸ்ய, அதிஷயாபாவாத்; பவிதவ்யஂ ஹி கார்யகாரணயோரதிஷயேந, யதா மரித்தடயோஃ; ந ஹ்யஸத்யதிஷயே, கார்யஂ காரணமித்யவகல்பதே. ந ச பஞ்சராத்ரஸித்தாந்திபிர்வாஸுதேவாதிஷு ஏகஸ்மிந்ஸர்வேஷு வா ஜ்ஞாநைஷ்வர்யாதிதாரதம்யகரிதஃ கஷ்சித்பேதோப்யுபகம்யதே; வாஸுதேவா ஏவ ஹி ஸர்வே வ்யூஹா நிர்விஷேஷா இஷ்யந்தே. ந சைதே பகவத்வ்யூஹாஷ்சதுஃஸஂக்யாயாமேவாவதிஷ்டேரந், ப்ரஹ்மாதிஸ்தம்பபர்யந்தஸ்ய ஸமஸ்தஸ்யைவ ஜகதோ பகவத்வ்யூஹத்வாவகமாத்||
———————————————–
விப்ரதிஷேதாச்ச||2.2.45||

விப்ரதிஷேதஷ்ச அஸ்மிந் ஷாஸ்த்ரே பஹுவித உபலப்யதே — குணகுணித்வகல்பநாதிலக்ஷணஃ; ஜ்ஞாநைஷ்வர்யஷக்திபலவீர்யதேஜாஂஸி குணாஃ, ஆத்மாந ஏவைதே பகவந்தோ வாஸுதேவா இத்யாதிதர்ஷநாத். வேதவிப்ரதிஷேதஷ்ச பவதி — சதுர்ஷு வேதேஷு பரஂ ஷ்ரேயோலப்த்வா ஷாண்டில்ய இதஂ ஷாஸ்த்ரமதிகதவாநித்யாதிவேதநிந்தாதர்ஷநாத். தஸ்மாத் அஸஂகதைஷா கல்பநேதி ஸித்தம்||

இதி ஷ்ரீமத்பரமஹஂஸபரிவ்ராஜகாசார்யஸ்ய ஷ்ரீகோவிந்தபகவத்பூஜ்யபாதஷிஷ்யஸ்ய ஷ்ரீமச்சஂகரபகவதஃ கரிதௌ
ஷாரீரகமீமாஂஸாஸூத்ரபாஷ்யே த்விதீயாத்யாயஸ்ய த்விதீயஃ பாதஃ||
————————————————–

ஸ்ரீ கோயில் கந்தாடை அப்பன் ஸ்வாமிகள் திருவடிகளே சரணம் .
ஸ்ரீ பெரிய பெருமாள் பெரிய பிராட்டியார் ஆண்டாள் ஆழ்வார் எம்பெருமானார் ஜீவர் திருவடிகளே சரணம் .

முன்னுரை –

ப்ரதமேத்யாயே — ஸர்வஜ்ஞஃ ஸர்வேஷ்வரோ ஜகதஃ உத்பத்திகாரணம், மரித்ஸுவர்ணாதய இவ கடருசகாதீநாம்; உத்பந்நஸ்ய ஜகதோ நியந்தரித்வேந ஸ்திதிகாரணம், மாயாவீவ மாயாயாஃ; ப்ரஸாரிதஸ்ய ஜகதஃ புநஃ ஸ்வாத்மந்யேவோபஸஂஹாரகாரணம், அவநிரிவ சதுர்விதஸ்ய பூதக்ராமஸ்ய; ஸ ஏவ ச ஸர்வேஷாஂ ந ஆத்மா — இத்யேதத்வேதாந்தவாக்யஸமந்வயப்ரதிபாதநேந ப்ரதிபாதிதம்; ப்ரதாநாதிகாரணவாதாஷ்சாஷப்தத்வேந நிராகரிதாஃ. இதாநீஂ ஸ்வபக்ஷே ஸ்மரிதிந்யாயவிரோதபரிஹாரஃ ப்ரதாநாதிவாதாநாஂ ச ந்யாயாபாஸோபபரிஂஹிதத்வஂ ப்ரதிவேதாந்தஂ ச ஸரிஷ்ட்யாதிப்ரக்ரியாயா அவிகீதத்வமித்யஸ்யார்தஜாதஸ்ய ப்ரதிபாதநாய த்விதீயோத்யாய ஆரப்யதே. தத்ர ப்ரதமஂ தாவத்ஸ்மரிதிவிரோதமுபந்யஸ்ய பரிஹரதி —
——————————–
ஸ்மரித்யதிகரணம்||2.1.1||–ஸ்மரித்யநவகாஷதோஷப்ரஸங்க இதி சேந்நாந்யஸ்மரித்யநவகாஷதோஷப்ரஸங்காத் || 2.1.1 ||

யதுக்தஂ ப்ரஹ்மைவ ஸர்வஜ்ஞஂ ஜகதஃ காரணம் இதி, ததயுக்தம்; குதஃ? ஸ்மரித்யநவகாஷதோஷப்ரஸங்காத் — ஸ்மரிதிஷ்ச தந்த்ராக்யா பரமர்ஷிப்ரணீதா ஷிஷ்டபரிகரிஹீதா அந்யாஷ்ச ததநுஸாரிண்யஃ ஸ்மரிதயஃ, தா ஏவஂ ஸத்யநவகாஷாஃ ப்ரஸஜ்யேரந். தாஸு ஹ்யசேதநஂ ப்ரதாநஂ ஸ்வதந்த்ரஂ ஜகதஃ காரணமுபநிபத்யதே. மந்வாதிஸ்மரிதயஸ்தாவச்சோதநாலக்ஷணேநாக்நிஹோத்ராதிநா தர்மஜாதேநாபேக்ஷிதமர்தஂ ஸமர்பயந்த்யஃ ஸாவகாஷா பவந்தி — அஸ்ய வர்ணஸ்யாஸ்மிந்காலேநேந விதாநேநோபநயநம், ஈதரிஷஷ்சாசாரஃ, இத்தஂ வேதாத்யயநம், இத்தஂ ஸமாவர்தநம், இத்தஂ ஸஹதர்மசாரிணீஸஂயோக இதி; ததா புருஷார்தாஂஷ்சதுர்வர்ணாஷ்ரமதர்மாந்நாநாவிதாந்விதததி. நைவஂ காபிலாதிஸ்மரிதீநாமநுஷ்டேயே விஷயே அவகாஷோஸ்தி. மோக்ஷஸாதநமேவ ஹி ஸம்யக்தர்ஷநமதிகரித்ய தாஃ ப்ரணீதாஃ. யதி தத்ராப்யநவகாஷாஃ ஸ்யுஃ, ஆநர்தக்யமேவாஸாஂ ப்ரஸஜ்யேத. தரமாத்ததவிரோதேந வேதாந்தா வ்யாக்யாதவ்யாஃ. கதஂ புநரீக்ஷத்யாதிப்யோ ஹேதுப்யோ ப்ரஹ்மைவ ஸர்வஜ்ஞஂ ஜகதஃ காரணமித்யவதாரிதஃ ஷ்ருத்யர்தஃ ஸ்மரித்யநவகாஷதோஷப்ரஸங்கேந புநராக்ஷிப்யதே? பவேதயமநாக்ஷேபஃ ஸ்வதந்த்ரப்ரஜ்ஞாநாம்; பரதந்த்ரப்ரஜ்ஞாஸ்து ப்ராயேண ஜநாஃ ஸ்வாதந்த்ர்யேண ஷ்ருத்யர்தமவதாரயிதுமஷக்நுவந்தஃ ப்ரக்யாதப்ரணேதரிகாஸு ஸ்மரிதிஷ்வவலம்பேரந்; தத்பலேந ச ஷ்ருத்யர்தஂ ப்ரதிபித்ஸேரந்; அஸ்மத்கரிதே ச வ்யாக்யாநே ந விஷ்வஸ்யுஃ, பஹுமாநாத்ஸ்மரிதீநாஂ ப்ரணேதரிஷு; கபிலப்ரபரிதீநாஂ சார்ஷஂ ஜ்ஞாநமப்ரதிஹதஂ ஸ்மர்யதே; ஷ்ருதிஷ்ச பவதி ‘றஷிஂ ப்ரஸூதஂ கபிலஂ யஸ்தமக்ரே ஜ்ஞாநைர்பிபர்தி ஜாயமாநஂ ச பஷ்யேத்’ இதி; தஸ்மாந்நைஷாஂ மதமயதார்தஂ ஷக்யஂ ஸஂபாவயிதும்; தர்காவஷ்டம்பேந ச தேர்தஂ ப்ரதிஷ்டாபயந்தி; தஸ்மாதபி ஸ்மரிதிபலேந வேதாந்தா வ்யாக்யேயா இதி புநராக்ஷேபஃ||

தஸ்ய ஸமாதிஃ — ‘நாந்யஸ்மரித்யநவகாஷதோஷப்ரஸங்காத்’ இதி. யதி ஸ்மரித்யநவகாஷதோஷப்ரஸங்கேநேஷ்வரகாரணவாத ஆக்ஷிப்யேத, ஏவமப்யந்யா ஈஷ்வரகாரணவாதிந்யஃ ஸ்மரிதயோநவகாஷாஃ ப்ரஸஜ்யேரந்; தா உதாஹரிஷ்யாமஃ — ‘யத்தத்ஸூக்ஷ்மமவிஜ்ஞேயம்’ இதி பரஂ ப்ரஹ்ம ப்ரகரித்ய, ‘ஸ ஹ்யந்தராத்மா பூதாநாஂ க்ஷேத்ரஜ்ஞஷ்சேதி கத்யதே’ இதி சோக்த்வா, ‘தஸ்மாதவ்யக்தமுத்பந்நஂ த்ரிகுணஂ த்விஜஸத்தம’ இத்யாஹ; ததாந்யத்ராபி ‘அவ்யக்தஂ புருஷே ப்ரஹ்மந்நிர்குணே ஸஂப்ரலீயதே’ இத்யாஹ; ‘அதஷ்ச ஸஂக்ஷேபமிமஂ ஷ்ரரிணுத்வஂ நாராயணஃ ஸர்வமிதஂ புராணஃ. ஸ ஸர்ககாலே ச கரோதி ஸர்கஂ ஸஂஹாரகாலே ச ததத்தி பூயஃ’ இதி புராணே; பகவத்கீதாஸு ச — ‘அஹஂ கரித்ஸ்நஸ்ய ஜகதஃ ப்ரபவஃ ப்ரலயஸ்ததா’ இதி; பரமாத்மாநமேவ ச ப்ரகரித்யாபஸ்தம்பஃ படதி — ‘தஸ்மாத்காயாஃ ப்ரபவந்தி ஸர்வே ஸ மூலஂ ஷாஷ்வதிகஃ ஸ நித்யஃ’ இதி. ஏவமநேகஷஃ ஸ்மரிதிஷ்வபீஷ்வரஃ காரணத்வேநோபாதாநத்வேந ச ப்ரகாஷ்யதே. ஸ்மரிதிபலேந ப்ரத்யவதிஷ்டமாநஸ்ய ஸ்மரிதிபலேநைவோத்தரஂ ப்ரவக்ஷ்யாமீத்யதோயமந்யஸ்மரித்யநவகாஷதோஷோபந்யாஸஃ. தர்ஷிதஂ து ஷ்ருதீநாமீஷ்வரகாரணவாதஂ ப்ரதி தாத்பர்யம்; விப்ரதிபத்தௌ ச ஸ்மரிதீநாமவஷ்யகர்தவ்யேந்யதரபரிக்ரஹேந்யதரபரித்யாகே ச ஷ்ருத்யநுஸாரிண்யஃ ஸ்மரிதயஃ ப்ரமாணம்; அநபேக்ஷ்யா இதராஃ; ததுக்தஂ ப்ரமாணலக்ஷணே — ‘விரோதே த்வநபேக்ஷஂ ஸ்யாதஸதி ஹ்யநுமாநம்’ இதி. ந சாதீந்த்ரியாநர்தாந் ஷ்ருதிமந்தரேண கஷ்சிதுபலபத இதி ஷக்யஂ ஸஂபாவயிதும், நிமித்தாபாவாத்; ஷக்யஂ கபிலாதீநாஂ ஸித்தாநாமப்ரதிஹதஜ்ஞாநத்வாதிதி சேத், ந; ஸித்தேரபி ஸாபேக்ஷத்வாத்; தர்மாநுஷ்டாநாபேக்ஷா ஹி ஸித்திஃ, ஸ ச தர்மஷ்சோதநாலக்ஷணஃ; ததஷ்ச பூர்வஸித்தாயாஷ்சோதநாயா அர்தோ ந
பஷ்சிமஸித்தபுருஷவசநவஷேநாதிஷங்கிதுஂ ஷக்யதே; ஸித்தவ்யபாஷ்ரயகல்பநாயாமபி பஹுத்வாத்ஸித்தாநாஂ ப்ரதர்ஷிதேந ப்ரகாரேண ஸ்மரிதிவிப்ரதிபத்தௌ ஸத்யாஂ ந ஷ்ருதிவ்யபாஷ்ரயாதந்யந்நிர்ணயகாரணமஸ்தி; பரதந்த்ரப்ரஜ்ஞஸ்யாபி நாகஸ்மாத்ஸ்மரிதிவிஷேஷவிஷயஃ பக்ஷபாதோ யுக்தஃ, கஸ்யசித்க்வசித்பக்ஷபாதே ஸதி புருஷமதிவைஷ்வரூப்யேண தத்த்வாவ்யவஸ்தாநப்ரஸங்காத்; தஸ்மாத்தஸ்யாபி ஸ்மரிதிவிப்ரதிபத்த்யுபந்யாஸேந ஷ்ருத்யநுஸாராநநுஸாரவிஷயவிவேசநேந ச ஸந்மார்கே ப்ரஜ்ஞா ஸஂக்ரஹணீயா. யா து ஷ்ருதிஃ கபிலஸ்ய ஜ்ஞாநாதிஷயஂ ப்ரதர்ஷயந்தீ ப்ரதர்ஷிதா ந தயா ஷ்ருதிவிருத்தமபி காபிலஂ மதஂ ஷ்ரத்தாதுஂ ஷக்யம், கபிலமிதி ஷ்ருதிஸாமாந்யமாத்ரத்வாத், அந்யஸ்ய ச கபிலஸ்ய ஸகரபுத்ராணாஂ ப்ரதப்துர்வாஸுதேவநாம்நஃ ஸ்மரணாத், அந்யார்ததர்ஷநஸ்ய ச ப்ராப்திரஹிதஸ்யாஸாதகத்வாத். பவதி சாந்யா மநோர்மாஹாத்ம்யஂ ப்ரக்யாபயந்தீ ஷ்ருதிஃ — ‘யத்வை கிஂச மநுரவதத்தத்பேஷஜம்’ இதி; மநுநா ச ‘ஸர்வபூதேஷு சாத்மாநஂ ஸர்வபூதாநி சாத்மநி. ஸஂபஷ்யந்நாத்மயாஜீ வை ஸ்வாராஜ்யமதிகச்சதி’ இதி ஸர்வாத்மத்வதர்ஷநஂ ப்ரஷஂஸதா காபிலஂ மதஂ நிந்த்யத இதி கம்யதே; கபிலோ ஹி ந ஸர்வாத்மத்வதர்ஷநமநுமந்யதே, ஆத்மபேதாப்யுபகமாத். மஹாபாரதேபி ச — ‘பஹவஃ புருஷா ப்ரஹ்மந்நுதாஹோ ஏக ஏவ து’ இதி விசார்ய, ‘பஹவஃ புருஷா ராஜந்ஸாஂக்யயோகவிசாரிணாம்’ இதி பரபக்ஷமுபந்யஸ்ய தத்வ்யுதாஸேந — ‘பஹூநாஂ புருஷாணாஂ ஹி யதைகா யோநிருச்யதே. ததா தஂ புருஷஂ விஷ்வமாக்யாஸ்யாமி குணாதிகம்’ இத்யுபக்ரம்ய ‘மமாந்தராத்மா தவ ச யே சாந்யே தேஹிஸஂஜ்ஞிதாஃ. ஸர்வேஷாஂ ஸாக்ஷிபூதோஸௌ ந க்ராஹ்யஃ கேநசித்க்வசித்|| விஷ்வமூர்தா விஷ்வபுஜோ விஷ்வபாதாக்ஷிநாஸிகஃ. ஏகஷ்சரதி பூதேஷு ஸ்வைரசாரீ யதாஸுகம்’ — இதி ஸர்வாத்மதைவ நிர்தாரிதா. ஷ்ருதிஷ்ச ஸர்வாத்மதாயாஂ பவதி — ‘யஸ்மிந்ஸர்வாணி பூதாந்யாத்மைவாபூத்விஜாநதஃ. தத்ர கோ மோஹஃ கஃ ஷோக ஏகத்வமநுபஷ்யதஃ’ இத்யேவஂவிதா. அதஷ்ச ஸித்தமாத்மபேதகல்பநயாபி காபிலஸ்ய தந்த்ரஸ்ய வேதவிருத்தத்வஂ வேதாநுஸாரிமநுவசநவிருத்தத்வஂ ச, ந கேவலஂ ஸ்வதந்த்ரப்ரகரிதிகல்பநயைவேதி. வேதஸ்ய ஹி நிரபேக்ஷஂ ஸ்வார்தே ப்ராமாண்யம், ரவேரிவ ரூபவிஷயே; புருஷவசஸாஂ து மூலாந்தராபேக்ஷஂ வக்தரிஸ்மரிதிவ்யவஹிதஂ சேதி விப்ரகர்ஷஃ. தஸ்மாத்வேதவிருத்தே விஷயே ஸ்மரித்யநவகாஷதோஷப்ரஸங்கோ ந தோஷஃ||

குதஷ்ச ஸ்மரித்யநவகாஷதோஷப்ரஸங்கோ ந தோஷஃ? —
——————————————-
இதரேஷாஂ சாநுபலப்தேஃ||2.1.2||

ப்ரதாநாதிதராணி யாநி ப்ரதாநபரிணாமத்வேந ஸ்மரிதௌ கல்பிதாநி மஹதாதீநி, ந தாநி வேதே லோகே சோபலப்யந்தே. பூதேந்த்ரியாணி தாவல்லோகவேதப்ரஸித்தத்வாச்சக்யந்தே ஸ்மர்தும். அலோகவேதப்ரஸித்தத்வாத்து மஹதாதீநாஂ ஷஷ்டஸ்யேவேந்த்ரியார்தஸ்ய ந ஸ்மரிதிரவகல்பதே. யதபி க்வசித்தத்பரமிவ ஷ்ரவணமவபாஸதே, ததப்யதத்பரஂ வ்யாக்யாதம் — ‘ஆநுமாநிகமப்யேகேஷாம்’ இத்யத்ர. கார்யஸ்மரிதேரப்ராமாண்யாத்காரணஸ்மரிதேரப்யப்ராமாண்யஂ யுக்தமித்யபிப்ராயஃ. தஸ்மாதபி ந ஸ்மரித்யநவகாஷதோஷப்ரஸங்கோ தோஷஃ. தர்காவஷ்டம்பஂ து ‘ந விலக்ஷணத்வாத்’ இத்யாரப்யோந்மதிஷ்யதி||
——————————————-
யோகப்ரத்யுக்த்யதிகரணம்||2.1.3||–ஏதேந யோகஃ ப்ரத்யுக்தஃ||2.1.3||–

ஏதேந ஸாஂக்யஸ்மரிதிப்ரத்யாக்யாநேந, யோகஸ்மரிதிரபி ப்ரத்யாக்யாதா த்ரஷ்டவ்யேத்யதிதிஷதி. தத்ராபி ஷ்ருதிவிரோதேந ப்ரதாநஂ ஸ்வதந்த்ரமேவ காரணம், மஹதாதீநி ச கார்யாண்யலோகவேதப்ரஸித்தாநி கல்ப்யந்தே. நந்வேவஂ ஸதி ஸமாநந்யாயத்வாத்பூர்வேணைவைதத்கதம்; கிமர்தஂ புநரதிதிஷ்யதே? அஸ்தி ஹ்யத்ராப்யதிகாஷங்கா — -ஸம்யக்தர்ஷநாப்யுபாயோ ஹி யோகோ வேதே விஹிதஃ — ‘ஷ்ரோதவ்யோ மந்தவ்யோ நிதித்யாஸிதவ்யஃ’ இதி; ‘த்ரிருந்நதஂ ஸ்தாப்ய ஸமஂ ஷரீரம்’ இத்யாதிநா சாஸநாதிகல்பநாபுரஃஸரஂ பஹுப்ரபஞ்சஂ யோகவிதாநஂ ஷ்வேதாஷ்வதரோபநிஷதி தரிஷ்யதே; லிங்காநி ச வைதிகாநி யோகவிஷயாணி ஸஹஸ்ரஷ உபலப்யந்தே — ‘தாஂ யோகமிதி மந்யந்தே ஸ்திராமிந்த்ரியதாரணாம்’ இதி, ‘வித்யாமேதாஂ யோகவிதிஂ ச கரித்ஸ்நம்’ இதி சைவமாதீநி; யோகஷாஸ்த்ரேபி — ‘அத தத்தர்ஷநாப்யுபாயோ யோகஃ’ இதி ஸம்யக்தர்ஷநாப்யுபாயத்வேநைவ யோகோங்கீக்ரியதே; அதஃ ஸஂப்ரதிபந்நார்தைகதேஷத்வாதஷ்டகாதிஸ்மரிதிவத்யோகஸ்மரிதிரப்யநபவதநீயா பவிஷ்யதீதி — இயமப்யதிகா ஷங்காதிதேஷேந நிவர்த்யதே, அர்தைகதேஷஸஂப்ரதிபத்தாவப்யர்தைகதேஷவிப்ரதிபத்தேஃ பூர்வோக்தாயா தர்ஷநாத். ஸதீஷ்வப்யத்யாத்மவிஷயாஸு பஹ்வீஷு ஸ்மரிதிஷு ஸாஂக்யயோகஸ்மரித்யோரேவ நிராகரணே யத்நஃ கரிதஃ; ஸாஂக்யயோகௌ ஹி பரமபுருஷார்தஸாதநத்வேந லோகே ப்ரக்யாதௌ, ஷிஷ்டைஷ்ச பரிகரிஹீதௌ, லிங்கேந ச ஷ்ரௌதேநோபபரிஂஹிதௌ — ‘தத்காரணஂ
ஸாஂக்யயோகாபிபந்நஂ ஜ்ஞாத்வா தேவஂ முச்யதே ஸர்வபாஷைஃ’ இதி; நிராகரணஂ து — ந ஸாஂக்யஸ்மரிதிஜ்ஞாநேந வேதநிரபேக்ஷேண யோகமார்கேண வா நிஃஷ்ரேயஸமதிகம்யத இதி; ஷ்ருதிர்ஹி வைதிகாதாத்மைகத்வவிஜ்ஞாநாதந்யந்நிஃஷ்ரேயஸஸாதநஂ வாரயதி — ‘தமேவ விதித்வாதி மரித்யுமேதி நாந்யஃ பந்தா வித்யதேயநாய’ இதி; த்வைதிநோ ஹி தே ஸாஂக்யா யோகாஷ்ச நாத்மைகத்வதர்ஷிநஃ. யத்து தர்ஷநமுக்தம் ‘தத்காரணஂ ஸாஂக்யயோகாபிபந்நம்’ இதி, வைதிகமேவ தத்ர ஜ்ஞாநஂ த்யாநஂ ச ஸாஂக்யயோகஷப்தாப்யாமபிலப்யேதே ப்ரத்யாஸத்தேரித்யவகந்தவ்யம். யேந த்வஂஷேந ந விருத்யேதே, தேநேஷ்டமேவ ஸாஂக்யயோகஸ்மரித்யோஃ ஸாவகாஷத்வம்; தத்யதா — ‘அஸங்கோ ஹ்யயஂ புருஷஃ’ இத்யேவமாதிஷ்ருதிப்ரஸித்தமேவ புருஷஸ்ய விஷுத்தத்வஂ நிர்குணபுருஷநிரூபணேந ஸாஂக்யைரப்யுபகம்யதே; ததா ச யௌகைரபி ‘அத பரிவ்ராட்விவர்ணவாஸா முண்டோபரிக்ரஹஃ’ இத்யேவமாதி ஷ்ருதிப்ரஸித்தமேவ நிவரித்திநிஷ்டத்வஂ ப்ரவ்ரஜ்யாத்யுபதேஷேநாநுகம்யதே. ஏதேந ஸர்வாணி தர்கஸ்மரணாநி ப்ரதிவக்தவ்யாநி; தாந்யபி தர்கோபபத்திப்யாஂ தத்த்வஜ்ஞாநாயோபகுர்வந்தீதி சேத், உபகுர்வந்து நாம; தத்த்வஜ்ஞாநஂ து வேதாந்தவாக்யேப்ய ஏவ பவதி — ‘நாவேதவிந்மநுதே தஂ பரிஹந்தம்’ ‘தஂ த்வௌபநிஷதஂ புருஷஂ பரிச்சாமி’ இத்யேவமாதிஷ்ருதிப்யஃ||
——————————————–
நவிலக்ஷணத்வாதிகரணம்||2.1.4||–ந விலக்ஷணத்வாதஸ்ய ததாத்வஂ ச ஷப்தாத்||2.1.4||–

ப்ரஹ்மாஸ்ய ஜகதோ நிமித்தகாரணஂ ப்ரகரிதிஷ்சேத்யஸ்ய பக்ஷஸ்யாக்ஷேபஃ ஸ்மரிதிநிமித்தஃ பரிஹரிதஃ; தர்கநிமித்த இதாநீமாக்ஷேபஃ பரிஹ்ரியதே. குதஃ புநரஸ்மிந்நவதாரிதே ஆகமார்தே தர்கநிமித்தஸ்யாக்ஷேபஸ்யாவகாஷஃ? நநு தர்ம இவ ப்ரஹ்மண்யப்யநபேக்ஷ ஆகமோ பவிதுமர்ஹதி; — பவேதயமவஷ்டம்போ யதி ப்ரமாணாந்தராநவகாஹ்ய ஆகமமாத்ரப்ரமேயோயமர்தஃ ஸ்யாதநுஷ்டேயரூப இவ தர்மஃ; பரிநிஷ்பந்நரூபஂ து ப்ரஹ்மாவகம்யதே; பரிநிஷ்பந்நே ச வஸ்துநி ப்ரமாணாந்தராணாமஸ்த்யவகாஷோ யதா பரிதிவ்யாதிஷு; யதா ச ஷ்ருதீநாஂ பரஸ்பரவிரோதே ஸத்யேகவஷேநேதரா நீயந்தே, ஏவஂ ப்ரமாணாந்தரவிரோதேபி தத்வஷேநைவ ஷ்ருதிர்நீயேத; தரிஷ்டஸாதர்ம்யேண சாதரிஷ்டமர்தஂ ஸமர்பயந்தீ யுக்திரநுபவஸ்ய ஸஂநிகரிஷ்யதே, விப்ரகரிஷ்யதே து ஷ்ருதிஃ, ஐதிஹ்யமாத்ரேண ஸ்வார்தாபிதாநாத்; அநுபவாவஸாநஂ ச ப்ரஹ்மவிஜ்ஞாநமவித்யாயா நிவர்தகஂ மோக்ஷஸாதநஂ ச தரிஷ்டபலதயேஷ்யதே; ஷ்ருதிரபி — ‘ஷ்ரோதவ்யோ மந்தவ்யஃ’ இதி ஷ்ரவணவ்யதிரேகேண மநநஂ விதததீ தர்கமப்யத்ராதர்தவ்யஂ தர்ஷயதி; அதஸ்தர்கநிமித்தஃ புநராக்ஷேபஃ க்ரியதே ‘ந விலக்ஷணத்வாதஸ்ய’ இதி||

யதுக்தம் சேதநஂ ப்ரஹ்ம ஜகதஃ காரணஂ ப்ரகரிதிஃ இதி, தந்நோபபத்யதே; கஸ்மாத்? விலக்ஷணத்வாதஸ்ய விகாரஸ்ய ப்ரகரித்யாஃ — இதஂ ஹி ப்ரஹ்மகார்யத்வேநாபிப்ரேயமாணஂ ஜகத்ப்ரஹ்மவிலக்ஷணமசேதநமஷுத்தஂ ச தரிஷ்யதே; ப்ரஹ்ம ச ஜகத்விலக்ஷணஂ சேதநஂ ஷுத்தஂ ச ஷ்ரூயதே; ந ச விலக்ஷணத்வே ப்ரகரிதிவிகாரபாவோ தரிஷ்டஃ; ந ஹி ருசகாதயோ விகாரா மரித்ப்ரகரிதிகா பவந்தி, ஷராவாதயோ வா ஸுவர்ணப்ரகரிதிகாஃ; மரிதைவ து மரிதந்விதா விகாராஃ ப்ரக்ரியந்தே, ஸுவர்ணேந ச ஸுவர்ணாந்விதாஃ; ததேதமபி ஜகதசேதநஂ ஸுகதுகமோஹாந்விதஂ ஸத் அசேதநஸ்யைவ ஸுகதுஃகமோஹாத்மகஸ்ய காரணஸ்ய கார்யஂ பவிதுமர்ஹதி, ந விலக்ஷணஸ்ய ப்ரஹ்மணஃ. ப்ரஹ்மவிலக்ஷணத்வஂ சாஸ்ய ஜகதோஷுத்த்யசேதநத்வதர்ஷநாதவகந்தவ்யம் — அஷுத்தஂ ஹீதஂ ஜகத் ஸுகதுஃகமோஹாத்மகதயா ப்ரதீயதே, ப்ரீதிபரிதாபவிஷாதாதிஹேதுத்வாத்ஸ்வர்கநரகாத்யுச்சாவசப்ரபஞ்சத்வாச்ச; அசேதநஂ சேதஂ ஜகத் சேதநஂ ப்ரதி கார்யகாரணபாவேநோபகரணபாவோபகமாத்; ந ஹி ஸாம்யே ஸத்யுபகார்யோபகாரகபாவோ பவதி; ந ஹி ப்ரதீபௌ பரஸ்பரஸ்யோபகுருதஃ. நநு சேதநமபி கார்யகாரணஂ ஸ்வாமிபரித்யந்யாயேந போக்துருபகரிஷ்யதி; ந, ஸ்வாமிபரித்யயோரப்யசேதநாஂஷஸ்யைவ சேதநஂ ப்ரத்யுபகாரகத்வாத்; யோ ஹ்யேகஸ்ய சேதநஸ்ய பரிக்ரஹோ புத்த்யாதிரசேதநபாகஃ ஸ ஏவாந்யஸ்ய சேதநஸ்யோபகரோதி, ந து ஸ்வயமேவ சேதநஷ்சேதநாந்தரஸ்யோபகரோத்யபகரோதி வா; நிரதிஷயா ஹ்யகர்தாரஷ்சேதநா இதி ஸாஂக்யா மந்யந்தே; தஸ்மாதசேதநஂ கார்யகாரணம். ந ச காஷ்டலோஷ்டாதீநாஂ சேதநத்வே கிஂசித்ப்ரமாணமஸ்தி; ப்ரஸித்தஷ்சாயஂ சேதநாசேதநவிபாகோ லோகே. தஸ்மாத்ப்ரஹ்மவிலக்ஷணத்வாந்நேதஂ ஜகத்தத்ப்ரகரிதிகம். யோபி கஷ்சிதாசக்ஷீத — ஷ்ருத்யா ஜகதஷ்சேதநப்ரகரிதிகதாம், தத்பலேநைவ ஸமஸ்தஂ ஜகச்சேதநமவகமிஷ்யாமி, ப்ரகரிதிரூபஸ்ய விகாரேந்வயதர்ஷநாத்; அவிபாவநஂ து சைதந்யஸ்ய பரிணாமவிஷேஷாத்பவிஷ்யதி; யதா ஸ்பஷ்டசைதந்யாநாமப்யாத்மநாஂ ஸ்வாபமூர்சாத்யவஸ்தாஸு சைதந்யஂ ந விபாவ்யதே, ஏவஂ காஷ்டலோஷ்டாதீநாமபி சைதந்யஂ ந விபாவயிஷ்யதே; ஏதஸ்மாதேவ ச விபாவிதத்வாவிபாவிதத்வகரிதாத்விஷேஷாத்ரூபாதிபாவாபாவாப்யாஂ ச கார்யகாரணாநாமாத்மநாஂ ச சேதநத்வாவிஷேஷேபி குணப்ரதாநபாவோ ந விரோத்ஸ்யதே; யதா ச பார்திவத்வாவிஷேஷேபி மாஂஸஸூபௌதநாதீநாஂ ப்ரத்யாத்மவர்திநோ விஷேஷாத்பரஸ்பரோபகாரித்வஂ பவதி, ஏவமிஹாபி பவிஷ்யதி; ப்ரவிபாகப்ரஸித்திரப்யத ஏவ ந விரோத்ஸ்யத இதி — தேநாபி
கதஂசிச்சேதநத்வாசேதநத்வலக்ஷணஂ விலக்ஷணத்வஂ பரிஹ்ரியேத; ஷுத்த்யஷுத்தித்வலக்ஷணஂ து விலக்ஷணத்வஂ நைவ பரிஹ்ரியதே. ந சேதரதபி விலக்ஷணத்வஂ பரிஹர்துஂ ஷக்யத இத்யாஹ — ததாத்வஂ ச ஷப்தாதிதி; அநவகம்யமாநமேவ ஹீதஂ லோகே ஸமஸ்தஸ்ய வஸ்துநஷ்சேதநத்வஂ சேதநப்ரகரிதிகத்வஷ்ரவணாச்சப்தஷரணதயா கேவலயோத்ப்ரேக்ஷேத; தச்ச ஷப்தேநைவ விருத்யதே, யதஃ ஷப்தாதபி ததாத்வமவகம்யதே; ததாத்வமிதி ப்ரகரிதிவிலக்ஷணத்வஂ கதயதி; ஷப்த ஏவ ‘விஜ்ஞாநஂ சாவிஜ்ஞாநஂ ச’ இதி கஸ்யசித்விபாகஸ்யாசேதநதாஂ ஷ்ராவயஂஷ்சேதநாத்ப்ரஹ்மணோ விலக்ஷணமசேதநஂ ஜகச்ச்ராவயதி||

நநு சேதநத்வமபி க்வசிதசேதநத்வாபிமதாநாஂ பூதேந்த்ரியாணாஂ ஷ்ரூயதே — யதா ‘மரிதப்ரவீத்’ ‘ஆபோப்ருவந்’ இதி ‘ தத்தேஜ ஐக்ஷத’ ‘தா ஆப ஐக்ஷந்த’ இதி சைவமாத்யா பூதவிஷயா சேதநத்வஷ்ருதிஃ; இந்த்ரியவிஷயா அபி — ‘தே ஹேமே ப்ராணா அஹஂஷ்ரேயஸே விவதமாநா ப்ரஹ்ம ஜக்முஃ’ இதி, ‘தே ஹ வாசமூசுஸ்த்வஂ ந உத்காயேதி’ இத்யேவமாத்யேந்த்ரியவிஷயேதி. அத உத்தரஂ படதி —
————————————————–
அபிமாநிவ்யபதேஷஸ்து விஷேஷாநுகதிப்யாம்||2.1.5||

து-ஷப்த ஆஷங்காமபநுததி. ந கலு ‘மரிதப்ரவீத்’ இத்யேவஂஜாதீயகயா ஷ்ருத்யா பூதேந்த்ரியாணாஂ சேதநத்வமாஷங்கநீயம், யதோபிமாநிவ்யபதேஷ ஏஷஃ; மரிதாத்யபிமாநிந்யோ வாகாத்யபிமாநிந்யஷ்ச சேதநாதேவதா வதநஸஂவதநாதிஷு சேதநோசிதேஷு வ்யவஹாரேஷு வ்யபதிஷ்யந்தே, ந பூதேந்த்ரியமாத்ரம்; கஸ்மாத்? விஷேஷாநுகதிப்யாம் — விஷேஷோ ஹி போக்தரி஀ணாஂ பூதேந்த்ரியாணாஂ ச சேதநாசேதநப்ரவிபாகலக்ஷணஃ ப்ராகபிஹிதஃ; ஸர்வசேதநதாயாஂ சாஸௌ நோபபத்யேத; அபி ச கௌஷீதகிநஃ ப்ராணஸஂவாதே கரணமாத்ராஷங்காவிநிவரித்தயேதிஷ்டாதரிசேதநபரிக்ரஹாய தேவதாஷப்தேந விஷிஷந்தி — ‘ஏதா ஹ வை தேவதா அஹஂஷ்ரேயஸே விவதமாநாஃ’ இதி, ‘தா வா ஏதாஃ ஸர்வா தேவதாஃ ப்ராணே நிஃஷ்ரேயஸஂ விதித்வா’ இதி ச; அநுகதாஷ்ச ஸர்வத்ராபிமாநிந்யஷ்சேதநா தேவதா மந்த்ரார்தவாதேதிஹாஸபுராணாதிப்யோவகம்யந்தே — ‘அக்நிர்வாக்பூத்வா முகஂ ப்ராவிஷத்’ இத்யேவமாதிகா ச ஷ்ருதிஃ கரணேஷ்வநுக்ராஹிகாஂ தேவதாமநுகதாஂ தர்ஷயதி; ப்ராணஸஂவாதவாக்யஷேஷே ச — ‘தே ஹ ப்ராணாஃ ப்ரஜாபதிஂ பிதரமேத்யோசுஃ’ இதி ஷ்ரேஷ்டத்வநிர்தாரணாய ப்ரஜாபதிகமநம், தத்வசநாச்சைகைகோத்க்ரமணேநாந்வயவ்யதிரேகாப்யாஂ ப்ராணஷ்ரைஷ்ட்யப்ரதிபத்திஃ, தஸ்மை பலிஹரணம் இதி சைவஂஜாதீயகோஸ்மதாதிஷ்விவ வ்யவஹாரோநுகம்யமாநோபிமாநிவ்யபதேஷஂ த்ரடயதி; ‘தத்தேஜ ஐக்ஷத’ இத்யபி பரஸ்யா ஏவ தேவதாயா அதிஷ்டாத்ர்யாஃ ஸ்வவிகாரேஷ்வநுகதாயா இயமீக்ஷா வ்யபதிஷ்யத இதி த்ரஷ்டவ்யம். தஸ்மாத்விலக்ஷணமேவேதஂ ப்ரஹ்மணோ ஜகத்; விலக்ஷணத்வாச்ச ந ப்ரஹ்மப்ரகரிதிகமித்யாக்ஷிப்தே, ப்ரதிவிதத்தே —
———————————————–
தரிஷ்யதே து||2.1.6||

து-ஷப்தஃ பக்ஷஂ வ்யாவர்தயதி. யதுக்தம் விலக்ஷணத்வாந்நேதஂ ஜகத்ப்ரஹ்மப்ரகரிதிகம் இதி, நாயமேகாந்தஃ; தரிஷ்யதே ஹி லோகே — சேதநத்வேந ப்ரஸித்தேப்யஃ புருஷாதிப்யோ விலக்ஷணாநாஂ கேஷநகாதீநாமுத்பத்திஃ, அசேதநத்வேந ச ப்ரஸித்தேப்யோ கோமயாதிப்யோ வரிஷ்சிகாதீநாம். நந்வசேதநாந்யேவ புருஷாதிஷரீராண்யசேதநாநாஂ கேஷநகாதீநாஂ காரணாநி, அசேதநாந்யேவ ச வரிஷ்சிகாதிஷரீராண்யசேதநாநாஂ கோமயாதீநாஂ கார்யாணீதி; உச்யதே — ஏவமபி கிஂசிதசேதநஂ சேதநஸ்யாயதநபாவமுபகச்சதி கிஂசிந்நேத்யஸ்த்யேவ வைலக்ஷண்யம். மஹாஂஷ்சாயஂ பாரிணாமிகஃ ஸ்வபாவவிப்ரகர்ஷஃ புருஷாதீநாஂ கேஷநகாதீநாஂ ச ரூபாதிபேதாத், ததா கோமயாதீநாஂ வரிஷ்சிகாதீநாஂ ச. அத்யந்தஸாரூப்யே ச ப்ரகரிதிவிகாரபாவ ஏவ ப்ரலீயேத. அதோச்யேத — அஸ்தி கஷ்சித்பார்திவத்வாதிஸ்வபாவஃ புருஷாதீநாஂ கேஷநகாதிஷ்வநுவர்தமாநோ கோமயாதீநாஂ ச வரிஷ்சிகாதிஷ்விதி; ப்ரஹ்மணோபி தர்ஹி ஸத்தாலக்ஷணஃ ஸ்வபாவ ஆகாஷாதிஷ்வநுவர்தமாநோ தரிஷ்யதே. விலக்ஷணத்வேந ச காரணேந ப்ரஹ்மப்ரகரிதிகத்வஂ ஜகதோ தூஷயதா கிமஷேஷஸ்ய ப்ரஹ்மஸ்வபாவஸ்யாநநுவர்தநஂ விலக்ஷணத்வமபிப்ரேயதே, உத யஸ்ய கஸ்யசித்? அத சைதந்யஸ்யேதி வக்தவ்யம் — ப்ரதமே விகல்பே ஸமஸ்தப்ரகரிதிவிகாரபாவோச்சேதப்ரஸங்கஃ; ந ஹ்யஸத்யதிஷயே ப்ரகரிதிவிகாரபாவ இதி பவதி. த்விதீயே சாஸித்தத்வம்; தரிஷ்யதே ஹி ஸத்தாலக்ஷணோ ப்ரஹ்மஸ்வபாவ ஆகாஷாதிஷ்வநுவர்தமாந இத்யுக்தம். தரிதீயே து தரிஷ்டாந்தாபாவஃ; கிஂ ஹி யச்சைதந்யேநாநந்விதஂ ததப்ரஹ்மப்ரகரிதிகஂ தரிஷ்டமிதி ப்ரஹ்மகாரணவாதிநஂ ப்ரத்யுதாஹ்ரியேத, ஸமஸ்தஸ்யாஸ்ய வஸ்துஜாதஸ்ய ப்ரஹ்மப்ரகரிதிகத்வாப்யுபகமாத். ஆகமவிரோதஸ்து ப்ரஸித்த ஏவ, சேதநஂ ப்ரஹ்ம ஜகதஃ காரணஂ ப்ரகரிதிஷ்சேத்யாகமதாத்பர்யஸ்ய ப்ரஸாதிதத்வாத். யத்தூக்தஂ
பரிநிஷ்பந்நத்வாத்ப்ரஹ்மணி ப்ரமாணாந்தராணி ஸஂபவேயுரிதி, ததபி மநோரதமாத்ரம்; ரூபாத்யபாவாத்தி நாயமர்தஃ ப்ரத்யக்ஷஸ்ய கோசரஃ; லிங்காத்யபாவாச்ச நாநுமாநாதீநாம்; ஆகமமாத்ரஸமதிகம்ய ஏவ த்வயமர்தோ தர்மவத்; ததா ச ஷ்ருதிஃ — ‘நைஷா தர்கேண மதிராபநேயா ப்ரோக்தாந்யேநைவ ஸுஜ்ஞாநாய ப்ரேஷ்ட’ இதி; ‘கோ அத்தா வேத க இஹ ப்ரவோசத்’ ‘இயஂ விஸரிஷ்டிர்யத ஆபபூவ’ இதி சைதே றசௌ நிஜஸித்தாநாமபீஷ்வராணாஂ துர்போததாஂ ஜகத்காரணஸ்ய தர்ஷயதஃ; ஸ்மரிதிரபி பவதி — ‘அசிந்த்யாஃ கலு யே பாவா ந தா்தர்கேண யோஜயேத்’ இதி, ‘அவ்யக்தோயமசிந்த்யோயமவிகார்யோயமுச்யதே’ இதி ச, ‘ந மே விதுஃ ஸுரகணாஃ ப்ரபவஂ ந மஹர்ஷயஃ. அஹமாதிர்ஹி தேவாநாஂ மஹர்ஷீணாஂ ச ஸர்வஷஃ’ இதி சைவஂஜாதீயகா. யதபி ஷ்ரவணவ்யதிரேகேண மநநஂ விததச்சப்த ஏவ தர்கமப்யாதர்தவ்யஂ தர்ஷயதீத்யுக்தம், நாநேந மிஷேண ஷுஷ்கதர்கஸ்யாத்ராத்மலாபஃ ஸஂபவதி; ஷ்ருத்யநுகரிஹீத ஏவ ஹ்யத்ர தர்கோநுபவாங்கத்வேநாஷ்ரீயதே — ஸ்வப்நாந்தபுத்தாந்தயோருபயோரிதரேதரவ்யபிசாராதாத்மநோநந்வாகதத்வம், ஸஂப்ரஸாதே ச ப்ரபஞ்சபரித்யாகேந ஸதாத்மநா ஸஂபத்தேர்நிஷ்ப்ரபஞ்சஸதாத்மகத்வம், ப்ரபஞ்சஸ்ய ப்ரஹ்மப்ரபவத்வாத்கார்யகாரணாநந்யத்வந்யாயேந ப்ரஹ்மாவ்யதிரேகஃ — இத்யேவஂஜாதீயகஃ; தர்காப்ரதிஷ்டாநாதிதி ச கேவலஸ்ய தர்கஸ்ய விப்ரலம்பகத்வஂ தர்ஷயிஷ்யதி. யோபி சேதநகாரணஷ்ரவணபலேநைவ ஸமஸ்தஸ்ய ஜகதஷ்சேதநதாமுத்ப்ரேக்ஷேத, தஸ்யாபி ‘விஜ்ஞாநஂ சாவிஜ்ஞாநஂ ச’ இதி சேதநாசேதநவிபாகஷ்ரவணஂ விபாவநாவிபாவநாப்யாஂ சைதந்யஸ்ய ஷக்யத ஏவ யோஜயிதும். பரஸ்யைவ த்விதமபி விபாகஷ்ரவணஂ ந யுஜ்யதே; கதம்? பரமகாரணஸ்ய ஹ்யத்ர ஸமஸ்தஜகதாத்மநா ஸமவஸ்தாநஂ ஷ்ராவ்யதே — ‘விஜ்ஞாநஂ சாவிஜ்ஞாநஂ சாபவத்’ இதி; தத்ர யதா சேதநஸ்யாசேதநபாவோ நோபபத்யதே விலக்ஷணத்வாத், ஏவமசேதநஸ்யாபி சேதநபாவோ நோபபத்யதே. ப்ரத்யுக்தத்வாத்து விலக்ஷணத்வஸ்ய யதா ஷ்ருத்யைவ சேதநஂ காரணஂ க்ரஹீதவ்யஂ பவதி||
—————————————————
அஸதிதி சேந்ந ப்ரதிஷேதமாத்ரத்வாத்||2.1.7||

யதி சேதநஂ ஷுத்தஂ ஷப்தாதிஹீநஂ ச ப்ரஹ்ம தத்விபரீதஸ்யாசேதநஸ்யாஷுத்தஸ்ய ஷப்தாதிமதஷ்ச கார்யஸ்ய காரணமிஷ்யேத, அஸத்தர்ஹி கார்யஂ ப்ராகுத்பத்தேரிதி ப்ரஸஜ்யேத; அநிஷ்டஂ சைதத்ஸத்கார்யவாதிநஸ்தவேதி சேத் — நைஷ தோஷஃ, ப்ரதிஷேதமாத்ரத்வாத்; ப்ரதிஷேதமாத்ரஂ ஹீதம்; நாஸ்ய ப்ரதிஷேதஸ்ய ப்ரதிஷேத்யமஸ்தி; ந ஹ்யயஂ ப்ரதிஷேதஃ ப்ராகுத்பத்தேஃ ஸத்த்வஂ கார்யஸ்ய ப்ரதிஷேத்துஂ ஷக்நோதி. கதம்? யதைவ ஹீதாநீமபீதஂ கார்யஂ காரணாத்மநா ஸத், ஏவஂ ப்ராகுத்பத்தேரபீதி கம்யதே; ந ஹீதாநீமபீதஂ கார்யஂ காரணாத்மாநமந்தரேண ஸ்வதந்த்ரமேவாஸ்தி — ‘ஸர்வஂ தஂ பராதாத்யோந்யத்ராத்மநஃ ஸர்வஂ வேத’ இத்யாதிஷ்ரவணாத்; காரணாத்மநா து ஸத்த்வஂ கார்யஸ்ய ப்ராகுத்பத்தேரவிஷிஷ்டம். நநு ஷப்தாதிஹீநஂ ப்ரஹ்ம ஜகதஃ காரணம் — பாடம் — ந து ஷப்தாதிமத்கார்யஂ காரணாத்மநா ஹீநஂ ப்ராகுத்பத்தேரிதாநீஂ வா அஸ்தி; தேந ந ஷக்யதே வக்துஂ ப்ராகுத்பத்தேரஸத்கார்யமிதி. விஸ்தரேண சைதத்கார்யகாரணாநந்யத்வவாதே வக்ஷ்யாமஃ||
—————————————
அபீதௌ தத்வத்ப்ரஸங்காதஸமஞ்ஜஸம்||2.1.8||

அத்ராஹ — யதி ஸ்தௌல்யஸாவயவத்த்வாசேதநத்வபரிச்சிந்நத்வாஷுத்த்யாதிதர்மகஂ கார்யஂ ப்ரஹ்மகாரணகமப்யுபகம்யேத, ததாபீதௌ ப்ரலயே ப்ரதிஸஂஸரிஜ்யமாநஂ கார்யஂ காரணாவிபாகமாபத்யமாநஂ காரணமாத்மீயேந தர்மேண தூஷயேதிதி — அபீதௌ காரணஸ்யாபி ப்ரஹ்மணஃ கார்யஸ்யேவாஷுத்த்யாதிரூபதாப்ரஸங்காத் ஸர்வஜ்ஞஂ ப்ரஹ்ம ஜகதஃ காரணமித்யஸமஞ்ஜஸமிதமௌபநிஷதஂ தர்ஷநம். அபி ச ஸமஸ்தஸ்ய விபாகஸ்யாவிபாகப்ராப்தேஃ புநருத்பத்தௌ நியமகாரணாபாவாத்போக்தரிபோக்யாதிவிபாகேநோத்பத்திர்ந ப்ராப்நோதீத்யஸமஞ்ஜஸம். அபி ச போக்தரி஀ணாஂ பரேண ப்ரஹ்மணா அவிபாகஂ கதாநாஂ கர்மாதிநிமித்தப்ரலயேபி புநருத்பத்தாவப்யுபகம்யமாநாயாஂ முக்தாநாமபி புநருத்பத்திப்ரஸங்காதஸமஞ்ஜஸம். அதேதஂ ஜகதபீதாவபி விபக்தமேவ பரேண ப்ரஹ்மணாவதிஷ்டேத, ஏவமப்யபீதிஷ்ச ந ஸஂபவதி காரணாவ்யதிரிக்தஂ ச கார்யஂ ந ஸஂபவதீத்யஸமஞ்ஜஸமேவேதி||

அத்ரோச்யதே —
—————————————————
ந து தரிஷ்டாந்தபாவாத்||2.1.9||

நைவாஸ்மதீயே தர்ஷநே கிஂசிதஸாமஞ்ஜஸ்யமஸ்தி. யத்தாவதபிஹிதம் — காரணமபிகச்சத்கார்யஂ காரணமாத்மீயேந தர்மேண தூஷயேதிதி, ந தத்தூஷணம்; கஸ்மாத்? தரிஷ்டாந்தபாவாத் — ஸந்தி ஹி தரிஷ்டாந்தாஃ, யதா காரணமபிகச்சத்கார்யஂ காரணமாத்மீயேந தர்மேண ந தூஷயதி; தத்யதா — ஷராவாதயோ மரித்ப்ரகரிதிகா விகாரா விபாகாவஸ்தாயாமுச்சாவசமத்யமப்ரபேதாஃ ஸந்தஃ புநஃ ப்ரகரிதிமபிகச்சந்தோ ந தாமாத்மீயேந தர்மேண ஸஂஸரிஜந்தி; ருசகாதயஷ்ச ஸுவர்ணவிகாரா அபீதௌ ந புநஃ ஸுவர்ணமாத்மீயேந தர்மேண ஸஂஸரிஜந்தி; பரிதிவீவிகாரஷ்சதுர்விதோ பூதக்ராமோ ந பரிதிவீமபீதாவாத்மீயேந தர்மேண ஸஂஸரிஜதி; த்வத்பக்ஷஸ்ய து ந கஷ்சித்தரிஷ்டாந்தோஸ்தி; அபீதிரேவ ஹி ந ஸஂபவேத், யதி காரணே கார்யஂ ஸ்வதர்மேணைவாவதிஷ்டேத; அநந்யத்வேபி கார்யகாரணயோஃ, கார்யஸ்ய காரணாத்மத்வம், ந து காரணஸ்ய கார்யாத்மத்வம் — ‘ஆரம்பணஷப்தாதிப்யஃ’ இத்யத்ர வக்ஷ்யாமஃ. அத்யல்பஂ சேதமுச்யதே — கார்யமபீதாவாத்மீயேந தர்மேண காரணஂ ஸஂஸரிஜேதிதி; ஸ்திதாவபி ஹி ஸமாநோயஂ ப்ரஸங்கஃ, கார்யகாரணயோரநந்யத்வாப்யுபகமாத்; ‘இதஂ ஸர்வஂ யதயமாத்மா’ ‘ஆத்மைவேதஂ ஸர்வம்’ ‘ப்ரஹ்மைவேதமமரிதஂ புரஸ்தாத்’ ‘ஸர்வஂ கல்விதஂ ப்ரஹ்ம’ இத்யேவமாத்யாபிர்ஹி ஷ்ருதிபிரவிஷேஷேண த்ரிஷ்வபி காலேஷு கார்யஸ்ய காரணாதநந்யத்வஂ ஷ்ராவ்யதே; தத்ர யஃ பரிஹாரஃ கார்யஸ்ய தத்தர்மாணாஂ சாவித்யாத்யாரோபிதத்வாந்ந தைஃ காரணஂ ஸஂஸரிஜ்யத இதி, அபீதாவபி ஸ ஸமாநஃ. அஸ்தி சாயமபரோ தரிஷ்டாந்தஃ — யதா ஸ்வயஂ ப்ரஸாரிதயா மாயயா மாயாவீ த்ரிஷ்வபி காலேஷு ந ஸஂஸ்பரிஷ்யதே — அவஸ்துத்வாத், ஏவஂ பரமாத்மாபி ஸஂஸாரமாயயா ந ஸஂஸ்பரிஷ்யத இதி; யதா ச ஸ்வப்நதரிகேகஃ ஸ்வப்நதர்ஷநமாயயா ந ஸஂஸ்பரிஷ்யதே, ப்ரபோதஸஂப்ரஸாதயோரநந்வாகதத்வாத், ஏவமவஸ்தாத்ரயஸாக்ஷ்யேகோவ்யபிசார்யவஸ்தாத்ரயேண வ்யபிசாரிணா ந ஸஂஸ்பரிஷ்யதே; மாயாமாத்ரஂ ஹ்யேதத், யத்பரமாத்மநோவஸ்தாத்ரயாத்மநாவபாஸநம், ரஜ்ஜ்வா இவ ஸர்பாதிபாவேநேதி; அத்ரோக்தஂ வேதாந்தார்தஸஂப்ரதாயவித்பிராசார்யைஃ — ‘அநாதிமாயயா ஸுப்தோ யதா ஜீவஃ ப்ரபுத்யதே. அஜமநித்ரமஸ்வப்நமத்வைதஂ புத்யதே ததா’ இதி; தத்ர யதுக்தமபீதௌ காரணஸ்யாபி கார்யஸ்யேவ ஸ்தௌல்யாதிதோஷப்ரஸங்க இதி, ஏததயுக்தம். யத்புநரேததுக்தம் — ஸமஸ்தஸ்ய விபாகஸ்யாவிபாகப்ராப்தேஃ புநர்விபாகேநோத்பத்தௌ நியமகாரணஂ நோபபத்யத இதி, அயமப்யதோஷஃ, தரிஷ்டாந்தபாவாதேவ — யதா ஹி ஸுஷுப்திஸமாத்யாதாவபி ஸத்யாஂ ஸ்வாபாவிக்யாமவிபாகப்ராப்தௌ மித்யாஜ்ஞாநஸ்யாநபோதிதத்வாத்பூர்வவத்புநஃ ப்ரபோதே விபாகோ பவதி, ஏவமிஹாபி பவிஷ்யதி; ஷ்ருதிஷ்சாத்ர பவதி — ‘இமாஃ ஸர்வாஃ ப்ரஜாஃ ஸதி ஸஂபத்ய ந விதுஃ ஸதி ஸஂபத்யாமஹ இதி, த இஹ வ்யாக்ரோ வா ஸிஂஹோ வா வரிகோ வா வராஹோ வா கீடோ வா பதங்கோ வா தஂஷோ வா மஷகோ வா யத்யத்பவந்தி ததா பவந்தி’ இதி; யதா ஹ்யவிபாகேபி பரமாத்மநி மித்யாஜ்ஞாநப்ரதிபத்தோ விபாகவ்யவஹாரஃ ஸ்வப்நவதவ்யாஹதஃ ஸ்திதௌ தரிஷ்யதே, ஏவமபீதாவபி மித்யாஜ்ஞாநப்ரதிபத்தைவ விபாகஷக்திரநுமாஸ்யதே. ஏதேந முக்தாநாஂ புநருத்பத்திப்ரஸங்கஃ ப்ரத்யுக்தஃ, ஸம்யக்ஜ்ஞாநேந மித்யாஜ்ஞாநஸ்யாபோதிதத்வாத். யஃ புநரயமந்தேபரோ விகல்ப உத்ப்ரேக்ஷிதஃ — அதேதஂ ஜகதபீதாவபி விபக்தமேவ பரேண ப்ரஹ்மணாவதிஷ்டேதேதி, ஸோப்யநப்யுபகமாதேவ ப்ரதிஷித்தஃ. தஸ்மாத்ஸமஞ்ஜஸமிதமௌபநிஷதஂ தர்ஷநம்||
———————————————-
ஸ்வபக்ஷதோஷாச்ச||2.1.10||

ஸ்வபக்ஷே சைதே ப்ரதிவாதிநஃ ஸாதாரணா தோஷாஃ ப்ராதுஃஷ்யுஃ; கதமித்யுச்யதே — யத்தாவதபிஹிதம், விலக்ஷணத்வாந்நேதஂ ஜகத்ப்ரஹ்மப்ரகரிதிகமிதி, ப்ரதாநப்ரகரிதிகதாயாமபி ஸமாநமேதத், ஷப்தாதிஹீநாத்ப்ரதாநாச்சப்தாதிமதோ ஜகத உத்பத்த்யப்யுபகமாத்; அத ஏவ ச விலக்ஷணகார்யோத்பத்த்யப்யுபகமாத்ஸமாநஃ ப்ராகுத்பத்தேரஸத்கார்யவாதப்ரஸங்கஃ; ததாபீதௌ கார்யஸ்ய காரணாவிபாகாப்யுபகமாத்தத்வத்ப்ரஸங்கோபி ஸமாநஃ; ததா மரிதிதஸர்வவிஷேஷேஷு விகாரேஷ்வபீதாவவிபாகாத்மதாஂ கதேஷு, இதமஸ்ய புருஷஸ்யோபாதாநமிதமஸ்யேதி ப்ராக்ப்ரலயாத்ப்ரதிபுருஷஂ யே நியதா பேதாஃ, ந தே ததைவ புநருத்பத்தௌ நியந்துஂ ஷக்யந்தே, காரணாபாவாத்; விநைவ ச காரணேந நியமேப்யுபகம்யமாநே காரணாபாவஸாம்யாந்முக்தாநாமபி புநர்பந்தப்ரஸங்கஃ; அத கேசித்பேதா அபீதாவவிபாகமாபத்யந்தே கேசிந்நேதி சேத் — யே நாபத்யந்தே, தேஷாஂ ப்ரதாநகார்யத்வஂ ந ப்ராப்நோதி — இத்யேவமேதே தோஷாஃ ஸாதாரணத்வாந்நாந்யதரஸ்மிந்பக்ஷே சோதயிதவ்யா பவந்தீதி — அதோஷதாமேவைஷாஂ த்ரடயதி — அவஷ்யாஷ்ரயிதவ்யத்வாத்||
———————————————
தர்காப்ரதிஷ்டாநாதப்யந்யதாநுமேயமிதி சேதேவமப்யவிமோக்ஷப்ரஸங்கஃ||2.1.11||

இதஷ்ச நாகமகம்யேர்தே கேவலேந தர்கேண ப்ரத்யவஸ்தாதவ்யம்; யஸ்மாந்நிராகமாஃ புருஷோத்ப்ரேக்ஷாமாத்ரநிபந்தநாஸ்தர்கா
அப்ரதிஷ்டிதா பவந்தி, உத்ப்ரேக்ஷாயா நிரங்குஷத்வாத்; ததா ஹி — கைஷ்சிதபியுக்தைர்யத்நேநோத்ப்ரேக்ஷிதாஸ்தர்கா அபியுக்ததரைரந்யைராபாஸ்யமாநா தரிஷ்யந்தே; தைரப்யுத்ப்ரேக்ஷிதாஃ ஸந்தஸ்ததோந்யைராபாஸ்யந்த இதி ந ப்ரதிஷ்டிதத்வஂ தர்காணாஂ ஷக்யமாஷ்ரயிதும், புருஷமதிவைரூப்யாத். அத கஸ்யசித்ப்ரஸித்தமாஹாத்ம்யஸ்ய கபிலஸ்ய அந்யஸ்ய வா ஸஂமதஸ்தர்கஃ ப்ரதிஷ்டித இத்யாஷ்ரீயேத — ஏவமப்யப்ரதிஷ்டிதத்வமேவ, ப்ரஸித்தமாஹாத்ம்யாபிமதாநாமபி தீர்தகராணாஂ கபிலகணபுக்ப்ரபரிதீநாஂ பரஸ்பரவிப்ரதிபத்திதர்ஷநாத். அதோச்யேத — அந்யதா வயமநுமாஸ்யாமஹே, யதா நாப்ரதிஷ்டாதோஷோ பவிஷ்யதி; ந ஹி ப்ரதிஷ்டிதஸ்தர்க ஏவ நாஸ்தீதி ஷக்யதே வக்தும்; ஏததபி ஹி தர்காணாமப்ரதிஷ்டிதத்வஂ தர்கேணைவ ப்ரதிஷ்டாப்யதே, கேஷாஂசித்தர்காணாமப்ரதிஷ்டிதத்வதர்ஷநேநாந்யேஷாமபி தஜ்ஜாதீயகாநாஂ தர்காணாமப்ரதிஷ்டிதத்வகல்பநாத்; ஸர்வதர்காப்ரதிஷ்டாயாஂ ச லோகவ்யவஹாரோச்சேதப்ரஸங்கஃ; அதீதவர்தமாநாத்வஸாம்யேந ஹ்யநாகதேப்யத்வநி ஸுகதுஃகப்ராப்திபரிஹாராய ப்ரவர்தமாநோ லோகோ தரிஷ்யதே; ஷ்ருத்யர்தவிப்ரதிபத்தௌ சார்தாபாஸநிராகரணேந ஸம்யகர்தநிர்தாரணஂ தர்கேணைவ வாக்யவரித்திநிரூபணரூபேண க்ரியதே; மநுரபி சைவமேவ மந்யதே — ‘ப்ரத்யக்ஷமநுமாநஂ ச ஷாஸ்த்ரஂ ச விவிதாகமம். த்ரயஂ ஸுவிதிதஂ கார்யஂ தர்மஷுத்திமபீப்ஸதா’ இதி. ‘ஆர்ஷஂ தர்மோபதேஷஂ ச வேதஷாஸ்த்ராவிரோதிநா. யஸ்தர்கேணாநுஸஂதத்தே ஸ தர்மஂ வேத நேதரஃ’ இதி ச ப்ருவந்; அயமேவ ச தர்கஸ்யாலஂகாரஃ — யதப்ரதிஷ்டிதத்வஂ நாம; ஏவஂ ஹி ஸாவத்யதர்கபரித்யாகேந நிரவத்யஸ்தர்கஃ ப்ரதிபத்தவ்யோ பவதி; ந ஹி பூர்வஜோ மூட ஆஸீதித்யாத்மநாபி மூடேந பவிதவ்யமிதி கிஂசிதஸ்தி ப்ரமாணம்; தஸ்மாந்ந தர்காப்ரதிஷ்டாநஂ தோஷ இதி சேத் — ஏவமப்யவிமோக்ஷப்ரஸங்கஃ; யத்யபி க்வசித்விஷயே தர்கஸ்ய ப்ரதிஷ்டிதத்வமுபலக்ஷ்யதே, ததாபி ப்ரகரிதே தாவத்விஷயே ப்ரஸஜ்யத ஏவாப்ரதிஷ்டிதத்வதோஷாதநிர்மோக்ஷஸ்தர்கஸ்ய; ந ஹீதமதிகம்பீரஂ பாவயாதாத்ம்யஂ முக்திநிபந்தநமாகமமந்தரேணோத்ப்ரேக்ஷிதுமபி ஷக்யம்; ரூபாத்யபாவாத்தி நாயமர்தஃ ப்ரத்யக்ஷஸ்ய கோசரஃ, லிங்காத்யபாவாச்ச நாநுமாநாதீநாமிதி சாவோசாம. அபி ச ஸம்யக்ஜ்ஞாநாந்மோக்ஷ இதி ஸர்வேஷாஂ மோக்ஷவாதிநாமப்யுபகமஃ; தச்ச ஸம்யக்ஜ்ஞாநமேகரூபம், வஸ்துதந்த்ரத்வாத்; ஏகரூபேண ஹ்யவஸ்திதோ யோர்தஃ ஸ பரமார்தஃ; லோகே தத்விஷயஂ ஜ்ஞாநஂ ஸம்யக்ஜ்ஞாநமித்யுச்யதே — யதாக்நிருஷ்ண இதி; தத்ரைவஂ ஸதி ஸம்யக்ஜ்ஞாநே புருஷாணாஂ விப்ரதிபத்திரநுபபந்நா; தர்கஜ்ஞாநாநாஂ த்வந்யோந்யவிரோதாத்ப்ரஸித்தா விப்ரதிபத்திஃ; யத்தி கேநசித்தார்கிகேணேதமேவ ஸம்யக்ஜ்ஞாநமிதி ப்ரதிஷ்டாபிதம், ததபரேண வ்யுத்தாப்யதே; தேநாபி ப்ரதிஷ்டாபிதஂ ததோபரேண வ்யுத்தாப்யத இதி ச ப்ரஸித்தஂ லோகே; கதமேகரூபாநவஸ்திதவிஷயஂ தர்கப்ரபவஂ ஸம்யக்ஜ்ஞாநஂ பவேத்; ந ச ப்ரதாநவாதீ தர்கவிதாமுத்தம இதி ஸர்வைஸ்தார்கிகைஃ பரிகரிஹீதஃ, யேந ததீயஂ மதஂ ஸம்யக்ஜ்ஞாநமிதி ப்ரதிபத்யேமஹி; ந ச ஷக்யந்தேதீதாநாகதவர்தமாநாஸ்தார்கிகா ஏகஸ்மிந்தேஷே காலே ச ஸமாஹர்தும், யேந தந்மதிரேகரூபைகார்தவிஷயா ஸம்யங்மதிரிதி ஸ்யாத்; வேதஸ்ய து நித்யத்வே விஜ்ஞாநோத்பத்திஹேதுத்வே ச ஸதி வ்யவஸ்திதார்தவிஷயத்வோபபத்தேஃ, தஜ்ஜநிதஸ்ய ஜ்ஞாநஸ்ய ஸம்யக்த்வமதீதாநாகதவர்தமாநைஃ ஸர்வைரபி தார்கிகைரபஹ்நோதுமஷக்யம்; அதஃ ஸித்தமஸ்யைவௌபநிஷதஸ்ய ஜ்ஞாநஸ்ய ஸம்யக்ஜ்ஞாநத்வம்; அதோந்யத்ர ஸம்யக்ஜ்ஞாநத்வாநுபபத்தேஃ ஸஂஸாராவிமோக்ஷ ஏவ ப்ரஸஜ்யேத. அத ஆகமவஷேந ஆகமாநுஸாரிதர்கவஷேந ச சேதநஂ ப்ரஹ்ம ஜகதஃ காரணஂ ப்ரகரிதிஷ்சேதி ஸ்திதம்||
———————————————–
ஷிஷ்டாபரிக்ரஹாதிகரணம்||2.1.12||–ஏதேந ஷிஷ்டாபரிக்ரஹா அபி வ்யாக்யாதாஃ||2.1.12||–

வைதிகஸ்ய தர்ஷநஸ்ய ப்ரத்யாஸந்நத்வாத்குருதரதர்கபலோபேதத்வாத்வேதாநுஸாரிபிஷ்ச கைஷ்சிச்சிஷ்டைஃ கேநசிதஂஷேந பரிகரிஹீதத்வாத்ப்ரதாநகாரணவாதஂ தாவத்வ்யபாஷ்ரித்ய யஸ்தர்கநிமித்த ஆக்ஷேபோ வேதாந்தவாக்யேஷூத்பாவிதஃ, ஸ பரிஹரிதஃ; இதாநீமண்வாதிவாதவ்யபாஷ்ரயேணாபி கைஷ்சிந்மந்தமதிபிர்வேதாந்தவாக்யேஷு புநஸ்தர்கநிமித்த ஆக்ஷேப ஆஷங்க்யத இத்யதஃ ப்ரதாநமல்லநிபர்ஹணந்யாயேநாதிதிஷதி — பரிகரிஹ்யந்த இதி பரிக்ரஹாஃ; ந பரிக்ரஹாஃ அபரிக்ரஹாஃ; ஷிஷ்டாநாமபரிக்ரஹாஃ ஷிஷ்டாபரிக்ரஹாஃ; ஏதேந ப்ரகரிதேந ப்ரதாநகாரணவாதநிராகரணகாரணேந; ஷிஷ்டைர்மநுவ்யாஸப்ரபரிதிபிஃ கேநசிதப்யஂஷேநாபரிகரிஹீதா யேண்வாதிகாரணவாதாஃ, தேபி ப்ரதிஷித்ததயா வ்யாக்யாதா நிராகரிதா த்ரஷ்டவ்யாஃ; துல்யத்வாந்நிராகரணகாரணஸ்ய நாத்ர புநராஷங்கிதவ்யஂ கிஂசிதஸ்தி; துல்யமத்ராபி பரமகம்பீரஸ்ய ஜகத்காரணஸ்ய தர்காநவகாஹ்யத்வம், தர்கஸ்ய சாப்ரதிஷ்டிதத்வம், அந்யதாநுமாநேப்யவிமோக்ஷஃ, ஆகமவிரோதஷ்ச — இத்யேவஂஜாதீயகஂ நிராகரணகாரணம்||
—————————————–
போக்த்ராபத்த்யதிகரணம்||2.1.13||–போக்த்ராபத்தேரவிபாகஷ்சேத்ஸ்யால்லோகவத்||2.1.13||–

அந்யதா புநர்ப்ரஹ்மகாரணவாதஸ்தர்கபலேநைவாக்ஷிப்யதே. யத்யபி ஷ்ருதிஃ ப்ரமாணஂ ஸ்வவிஷயே பவதி, ததாபி ப்ரமாணாந்தரேண விஷயாபஹாரேந்யபரா பவிதுமர்ஹதி, யதா மந்த்ரார்தவாதௌ; தர்கோபி ஸ்வவிஷயாதந்யத்ராப்ரதிஷ்டிதஃ ஸ்யாத், யதா தர்மாதர்மயோஃ; கிமதஃ, யத்யேவம்? அத இதமயுக்தம், யத்ப்ரமாணாந்தரப்ரஸித்தார்தபாதநஂ ஷ்ருதேஃ; கதஂ புநஃ ப்ரமாணாந்தரப்ரஸித்தோர்தஃ ஷ்ருத்யா பாத்யத இதி, அத்ரோச்யதே — ப்ரஸித்தோ ஹ்யயஂ போக்தரிபோக்யவிபாகோ லோகே — போக்தா சேதநஃ ஷாரீரஃ, போக்யாஃ ஷப்தாதயோ விஷயா இதி; யதா போக்தா தேவதத்தஃ, போக்ய ஓதந இதி; தஸ்ய ச விபாகஸ்யாபாவஃ ப்ரஸஜ்யேத, யதி போக்தா போக்யபாவமாபத்யேத போக்யஂ வா போக்தரிபாவமாபத்யேத; தயோஷ்சேதரேதரபாவாபத்திஃ பரமகாரணாத்ப்ரஹ்மணோநந்யத்வாத்ப்ரஸஜ்யேத; ந சாஸ்ய ப்ரஸித்தஸ்ய விபாகஸ்ய பாதநஂ யுக்தம்; யதா த்வத்யத்வே போக்தரிபோக்யயோர்விபாகோ தரிஷ்டஃ, ததாதீதாநாகதயோரபி கல்பயிதவ்யஃ; தஸ்மாத்ப்ரஸித்தஸ்யாஸ்ய போக்தரிபோக்யவிபாகஸ்யாபாவப்ரஸங்காதயுக்தமிதஂ ப்ரஹ்மகாரணதாவதாரணமிதி சேத்கஷ்சிச்சோதயேத், தஂ ப்ரதி ப்ரூயாத் — ஸ்யால்லோகவதிதி. உபபத்யத ஏவாயமஸ்மத்பக்ஷேபி விபாகஃ, ஏவஂ லோகே தரிஷ்டத்வாத். ததா ஹி — ஸமுத்ராதுதகாத்மநோநந்யத்வேபி தத்விகாராணாஂ பேநவீசீதரங்கபுத்புதாதீநாமிதரேதரவிபாக இதரேதராஸஂஷ்லேஷாதிலக்ஷணஷ்ச வ்யவஹார உபலப்யதே; ந ச ஸமுத்ராதுதகாத்மநோநந்யத்வேபி தத்விகாராணாஂ பேநதரங்காதீநாமிதரேதரபாவாபத்திர்பவதி; ந ச தேஷாமிதரேதரபாவாநாஂபத்தாவபி ஸமுத்ராத்மநோந்யத்வஂ பவதி; ஏவமிஹாபி — ந போக்தரிபோக்யயோரிதரேதரபாவாபத்திஃ, ந ச பரஸ்மாத்ப்ரஹ்மணோந்யத்வஂ பவிஷ்யதி. யத்யபி போக்தா ந ப்ரஹ்மணோ விகாரஃ ‘தத்ஸரிஷ்ட்வா ததேவாநுப்ராவிஷத்’ இதி ஸ்ரஷ்டுரேவாவிகரிதஸ்ய கார்யாநுப்ரவேஷேந போக்தரித்வஷ்ரவணாத், ததாபி கார்யமநுப்ரவிஷ்டஸ்யாஸ்த்யுபாதிநிமித்தோ விபாக ஆகாஷஸ்யேவ கடாத்யுபாதிநிமித்தஃ — இத்யதஃ, பரமகாரணாத்ப்ரஹ்மணோநந்யத்வேப்யுபபத்யதே போக்தரிபோக்யலக்ஷணோ விபாகஃ ஸமுத்ரதரங்காதிந்யாயேநேத்யுக்தம்||
——————————————
ஆரம்பணாதிகரணம்||2.1.14||–ததநந்யத்வமாரம்பணஷப்தாதிப்யஃ||2.1.14||

அப்யுபகம்ய சேமஂ வ்யாவஹாரிகஂ போக்தரிபோக்யலக்ஷணஂ விபாகம் ‘ஸ்யால்லோகவத்’ இதி பரிஹாரோபிஹிதஃ; ந த்வயஂ விபாகஃ பரமார்ததோஸ்தி, யஸ்மாத்தயோஃ கார்யகாரணயோரநந்யத்வமவகம்யதே. கார்யமாகாஷாதிகஂ பஹுப்ரபஞ்சஂ ஜகத்; காரணஂ பரஂ ப்ரஹ்ம; தஸ்மாத்காரணாத்பரமார்ததோநந்யத்வஂ வ்யதிரேகேணாபாவஃ கார்யஸ்யாவகம்யதே; குதஃ? ஆரம்பணஷப்தாதிப்யஃ. ஆரம்பணஷப்தஸ்தாவதேகவிஜ்ஞாநேந ஸர்வவிஜ்ஞாநஂ ப்ரதிஜ்ஞாய தரிஷ்டாந்தாபேக்ஷாயாமுச்யதே — ‘யதா ஸோம்யைகேந மரித்பிண்டேந ஸர்வஂ மரிந்மயஂ விஜ்ஞாத்்யாத்வாசாரம்பணஂ விகாரோ நாமதேயஂ மரித்திகேத்யேவ ஸத்யம்’ இதி; ஏததுக்தஂ பவதி — ஏகேந மரித்பிண்டேந பரமார்ததோ மரிதாத்மநா விஜ்ஞாதேந ஸர்வஂ மரிந்மயஂ கடஷராவோதஞ்சநாதிகஂ மரிதாத்மகத்வாவிஷேஷாத்விஜ்ஞாதஂ பவேத்; யதோ வாசாரம்பணஂ விகாரோ நாமதேயம் — வாசைவ கேவலமஸ்தீத்யாரப்யதே — விகாரஃ கடஃ ஷராவ உதஞ்சநஂ சேதி; ந து வஸ்துவரித்தேந விகாரோ நாம கஷ்சிதஸ்தி; நாமதேயமாத்ரஂ ஹ்யேததநரிதம்; மரித்திகேத்யேவ ஸத்யம் — இதி ஏஷ ப்ரஹ்மணோ தரிஷ்டாந்த ஆம்நாதஃ; தத்ர ஷ்ருதாத்வாசாரம்பணஷப்தாத்தார்ஷ்டாந்திகேபி ப்ரஹ்மவ்யதிரேகேண கார்யஜாதஸ்யாபாவ இதி கம்யதே. புநஷ்ச தேஜோபந்நாநாஂ ப்ரஹ்மகார்யதாமுக்த்வா தேஜோபந்நகார்யாணாஂ தேஜோபந்நவ்யதிரேகேணாபாவஂ ப்ரவீதி- ‘அபாகாதக்நேரக்நித்வஂ வாசாரம்பணஂ விகாரோ நாமதேயஂ த்ரீணி ரூபாணீத்யேவ ஸத்யம்’ இத்யாதிநா. ஆரம்பணஷப்தாதிப்ய இத்யாதிஷப்தாத் ‘ஐததாத்ம்யமிதஂ ஸர்வஂ தத்ஸத்யஂ ஸ ஆத்மா தத்த்வமஸி’ ‘இதஂ ஸர்வஂ யதயமாத்மா ‘ ‘ப்ரஹ்மைவேதஂ ஸர்வம்’ ‘ஆத்மைவேதஂ ஸர்வம்’ ‘நேஹ நாநாஸ்தி கிஂசந’ இத்யேவமாத்யப்யாத்மைகத்வப்ரதிபாதநபரஂ வசநஜாதமுதாஹர்தவ்யம்; ந சாந்யதா ஏகவிஜ்ஞாநேந ஸர்வவிஜ்ஞாநஂ ஸஂபத்யதே. தஸ்மாத்யதா கடகரகாத்யாகாஷாநாஂ மஹாகாஷாதநந்யத்வம், யதா ச மரிகதரிஷ்ணிகோதகாதீநாமூஷராதிப்யோநந்யத்வம், தரிஷ்டநஷ்டஸ்வரூபத்வாத் ஸ்வரூபேண த்வநுபாக்யத்வாத்; ஏவமஸ்ய போக்யபோக்த்ராதிப்ரபஞ்சஜாதஸ்ய ப்ரஹ்மவ்யதிரேகேணாபாவ இதி த்ரஷ்டவ்யம்||

நந்வநேகாத்மகஂ ப்ரஹ்ம; யதா வரிக்ஷோநேகஷாகஃ, ஏவமநேகஷக்திப்ரவரித்தியுக்தஂ ப்ரஹ்ம; அத ஏகத்வஂ நாநாத்வஂ சோபயமபி ஸத்யமேவ — யதா வரிக்ஷ இத்யேகத்வஂ ஷாகா இதி ச நாநாத்வம்; யதா ச ஸமுத்ராத்மநைகத்வஂ பேநதரங்காத்யாத்மநா நாநாத்வம், யதா ச மரிதாத்மநைகத்வஂ கடஷராவாத்யாத்மநா நாநாத்வம்; தத்ரைகத்வாஂஷேந ஜ்ஞாநாந்மோக்ஷவ்யவஹாரஃ ஸேத்ஸ்யதி; நாநாத்வாஂஷேந து கர்மகாண்டாஷ்ரயௌ லௌகிகவைதிகவ்யவஹாரௌ ஸேத்ஸ்யத இதி; ஏவஂ ச மரிதாதிதரிஷ்டாந்தா அநுரூபா பவிஷ்யந்தீதி. நைவஂ ஸ்யாத் — ‘மரித்திகேத்யேவ ஸத்யம்’ இதி ப்ரகரிதிமாத்ரஸ்ய தரிஷ்டாந்தே ஸத்யத்வாவதாரணாத், வாசாரம்பணஷப்தேந ச விகாரஜாதஸ்யாநரிதத்வாபிதாநாத், தார்ஷ்டாந்திகேபி ‘ஐததாத்ம்யமிதஂ ஸர்வஂ தத்ஸத்யம்’ இதி ச
பரமகாரணஸ்யைவைகஸ்ய ஸத்யத்வாவதாரணாத், ‘ஸ ஆத்மா தத்த்வமஸி ஷ்வேதகேதோ’ இதி ச ஷாரீரஸ்ய ப்ரஹ்மபாவோபதேஷாத்; ஸ்வயஂ ப்ரஸித்தஂ ஹ்யேதச்சாரீரஸ்ய ப்ரஹ்மாத்மத்வமுபதிஷ்யதே, ந யத்நாந்தரப்ரஸாத்யம்; அதஷ்சேதஂ ஷாஸ்த்ரீயஂ ப்ரஹ்மாத்மத்வமப்யுபகம்யமாநஂ ஸ்வாபாவிகஸ்ய ஷாரீராத்மத்வஸ்ய பாதகஂ ஸஂபத்யதே, ரஜ்ஜ்வாதிபுத்தய இவ ஸர்பாதிபுத்தீநாம்; பாதிதே ச ஷாரீராத்மத்வே ததாஷ்ரயஃ ஸமஸ்தஃ ஸ்வாபாவிகோ வ்யவஹாரோ பாதிதோ பவதி, யத்ப்ரஸித்தயே நாநாத்வாஂஷோபரோ ப்ரஹ்மணஃ கல்ப்யேத; தர்ஷயதி ச — ‘யத்ர த்வஸ்ய ஸர்வமாத்மைவாபூத்தத்கேந கஂ பஷ்யேத்’ இத்யாதிநா ப்ரஹ்மாத்மத்வதர்ஷிநஂ ப்ரதி ஸமஸ்தஸ்ய க்ரியாகாரகபலலக்ஷணஸ்ய வ்யவஹாரஸ்யாபாவம்; ந சாயஂ வ்யவஹாராபாவோவஸ்தாவிஷேஷநிபத்தோபிதீயதே இதி யுக்தஂ வக்தும், ‘தத்த்வமஸி’ இதி ப்ரஹ்மாத்மபாவஸ்யாநவஸ்தாவிஷேஷநிபந்தநத்வாத்; தஸ்கரதரிஷ்டாந்தேந சாநரிதாபிஸஂதஸ்ய பந்தநஂ ஸத்யாபிஸஂதஸ்ய ச மோக்ஷஂ தர்ஷயந் ஏகத்வமேவைகஂ பாரமார்திகஂ தர்ஷயதி, மித்யாஜ்ஞாநவிஜரிம்பிதஂ ச நாநாத்வம்; உபயஸத்யதாயாஂ ஹி கதஂ வ்யவஹாரகோசரோபி ஜந்துரநரிதாபிஸஂத இத்யுச்யதே? ‘மரித்யோஃ ஸ மரித்யுமாப்நோதி ய இஹ நாநேவ பஷ்யதி ‘ இதி ச பேததரிஷ்டிமபவதந்நேததேவ தர்ஷயதி; ந சாஸ்மிந்தர்ஷநே ஜ்ஞாநாந்மோக்ஷ இத்யுபபத்யதே, ஸம்யக்ஜ்ஞாநாபநோத்யஸ்ய கஸ்யசிந்மித்யாஜ்ஞாநஸ்ய ஸஂஸாரகாரணத்வேநாநப்யுபகமாத்; உபயஸத்யதாயாஂ ஹி கதமேகத்வஜ்ஞாநேந நாநாத்வஜ்ஞாநமபநுத்யத இத்யுச்யதே. நந்வேகத்வைகாந்தாப்யுபகமே நாநாத்வாபாவாத்ப்ரத்யக்ஷாதீநி லௌகிகாநி ப்ரமாணாநி வ்யாஹந்யேரந, நிர்விஷயத்வாத், ஸ்தாண்வாதிஷ்விவ புருஷாதிஜ்ஞாநாநி; ததா விதிப்ரதிஷேதஷாஸ்த்ரமபி பேதாபேக்ஷத்வாத்ததபாவே வ்யாஹந்யேத; மோக்ஷஷாஸ்த்ரஸ்யாபி ஷிஷ்யஷாஸித்ராதி பேதாபேக்ஷத்வாத்ததபாவே வ்யாகாதஃ ஸ்யாத்; கதஂ சாநரிதேந மோக்ஷஷாஸ்த்ரேண ப்ரதிபாதிதஸ்யாத்மைகத்வஸ்ய ஸத்யத்வமுபபத்யேதேதி. அத்ரோச்யதே — நைஷ தோஷஃ, ஸர்வவ்யவஹாராணாமேவ ப்ராக்ப்ரஹ்மாத்மதாவிஜ்ஞாநாத்ஸத்யத்வோபபத்தேஃ ஸ்வப்நவ்யவஹாரஸ்யேவ ப்ராக்போதாத்; யாவத்தி ந ஸத்யாத்மைகத்வப்ரதிபத்திஸ்தாவத்ப்ரமாணப்ரமேயபலலக்ஷணேஷு விகாரேஷ்வநரிதத்வபுத்திர்ந கஸ்யசிதுத்பத்யதே; விகாராநேவ து ‘அஹம்’ ‘மம’ இத்யவித்யயா ஆத்மாத்மீயேந பாவேந ஸர்வோ ஜந்துஃ ப்ரதிபத்யதே ஸ்வாபாவிகீஂ ப்ரஹ்மாத்மதாஂ ஹித்வா; தஸ்மாத்ப்ராக்ப்ரஹ்மாத்மதாப்ரபோதாதுபபந்நஃ ஸர்வோ லௌகிகோ வைதிகஷ்ச வ்யவஹாரஃ — யதா ஸுப்தஸ்ய ப்ராகரிதஸ்ய ஜநஸ்ய ஸ்வப்நே உச்சாவசாந்பாவாந்பஷ்யதோ நிஷ்சிதமேவ ப்ரத்யக்ஷாபிமதஂ விஜ்ஞாநஂ பவதி ப்ராக்ப்ரபோதாத், ந ச ப்ரத்யக்ஷாபாஸாபிப்ராயஸ்தத்காலே பவதி, தத்வத். கதஂ த்வஸத்யேந வேதாந்தவாக்யேந ஸத்யஸ்ய ப்ரஹ்மாத்மத்வஸ்ய ப்ரதிபத்திருபபத்யேத? ந ஹி ரஜ்ஜுஸர்பேண தஷ்டோ ம்ரியதே; நாபி மரிகதரிஷ்ணிகாம்பஸா பாநாவகாஹநாதிப்ரயோஜநஂ க்ரியத இதி. நைஷ தோஷஃ, ஷங்காவிஷாதிநிமித்தமரணாதிகார்யோபலப்தேஃ, ஸ்வப்நதர்ஷநாவஸ்தஸ்ய ச ஸர்பதஂஷநோதகஸ்நாநாதிகார்யதர்ஷநாத்; தத்கார்யமப்யநரிதமேவேதி சேத்ப்ரூயாத், தத்ர ப்ரூமஃ — யத்யபி ஸ்வப்நதர்ஷநாவஸ்தஸ்ய ஸர்பதஂஷநோதகஸ்நாநாதிகார்யமநரிதம், ததாபி ததவகதிஃ ஸத்யமேவ பலம், ப்ரதிபுத்தஸ்யாப்யபாத்யமாநத்வாத்; ந ஹி ஸ்வப்நாதுத்திதஃ ஸ்வப்நதரிஷ்டஂ ஸர்பதஂஷநோதகஸ்நாநாதிகார்யஂ மித்யேதி மந்யமாநஸ்ததவகதிமபி மித்யேதி மந்யதே கஷ்சித். ஏதேந ஸ்வப்நதரிஷோவகத்யபாதநேந தேஹமாத்ராத்மவாதோ தூஷிதோ வேதிதவ்யஃ. ததா ச ஷ்ருதிஃ — ‘யதா கர்மஸு காம்யேஷு ஸ்த்ரியஂ ஸ்வப்நேஷு பஷ்யதி. ஸமரித்திஂ தத்ர ஜாநீயாத்தஸ்மிந்ஸ்வப்நநிதர்ஷநே’ இத்யஸத்யேந ஸ்வப்நதர்ஷநேந ஸத்யாயாஃ பலஸமரித்தேஃ ப்ராப்திஂ தர்ஷயதி, ததா ப்ரத்யக்ஷதர்ஷநேஷு ஸத்யாயாஃ பலஸமரித்தேஃ ப்ராப்திஂ தர்ஷயதி, ததா ப்ரத்யக்ஷதர்ஷநேஷு கேஷுசிதரிஷ்டேஷு ஜாதேஷு ‘ந சிரமிவ ஜீவிஷ்யதீதி வித்யாத்’ இத்யுக்த்வா ‘அத யஃ ஸ்வப்நே புருஷஂ கரிஷ்ணஂ கரிஷ்ணதந்தஂ பஷ்யதி ஸ ஏநஂ ஹந்தி’ இத்யாதிநா தேநாஸத்யேநைவ ஸ்வப்நதர்ஷநேந ஸத்யமரணஂ ஸூச்யத இதி தர்ஷயதி; ப்ரஸித்தஂ சேதஂ லோகேந்வயவ்யதிரேககுஷலாநாமீதரிஷேந ஸ்வப்நதர்ஷநேந ஸாத்வாகமஃ ஸூச்யதே, ஈதரிஷேநாஸாத்வாகம இதி; ததா அகாராதிஸத்யாக்ஷரப்ரதிபத்திர்தரிஷ்டா ரேகாநரிதாக்ஷரப்ரதிபத்தேஃ. அபி சாந்த்யமிதஂ ப்ரமாணமாத்மைகத்வஸ்ய ப்ரதிபாதகம் — நாதஃபரஂ கிஂசிதாகாங்க்ஷ்யமஸ்தி; யதா ஹி லோகே யஜேதேத்யுக்தே, கிம்? கேந? கதம்? இத்யாகாங்க்ஷ்யதே; நைவஂ ‘தத்த்வமஸி’ ‘அஹஂ ப்ரஹ்மாஸ்மி’ இத்யுக்தே, கிஂசிதந்யதாகாங்க்ஷ்யமஸ்தி — ஸர்வாத்மைகத்வவிஷயத்வாதவகதேஃ; ஸதி ஹ்யந்யஸ்மிந்நவஷிஷ்யமாணேர்தே ஆகாங்க்ஷா ஸ்யாத்; ந த்வாத்மைகத்வவ்யதிரேகேணாவஷிஷ்யமாணோந்யோர்தோஸ்தி, ய ஆகாங்க்ஷ்யேத. ந சேயமவகதிர்நோத்பத்யத இதி ஷக்யஂ வக்தும், ‘தத்தாஸ்ய விஜஜ்ஞௌ’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஃ, அவகதிஸாதநாநாஂ ச ஷ்ரவணாதீநாஂ வேதாநுவசநாதீநாஂ ச விதீயமாநத்வாத். ந சேயமவகதிரநர்திகா ப்ராந்திர்வேதி ஷக்யஂ வக்தும்; அவித்யாநிவரித்திபலதர்ஷநாத், பாதகஜ்ஞாநாந்தராபாவாச்ச. ப்ராக்சாத்மைகத்வாவகதேரவ்யாஹதஃ ஸர்வஃ ஸத்யாநரிதவ்யவஹாரோ லௌகிகோ வைதிகஷ்சேத்யவோசாம. தஸ்மாதந்த்யேந ப்ரமாணேந ப்ரதிபாதிதே ஆத்மைகத்வே ஸமஸ்தஸ்ய ப்ராசீநஸ்ய பேதவ்யவஹாரஸ்ய பாதிதத்வாத் ந அநேகாத்மகப்ரஹ்மகல்பநாவகாஷோஸ்தி. நநு மரிதாதிதரிஷ்டாந்தப்ரணயநாத்பரிணாமவத்ப்ரஹ்ம ஷாஸ்த்ரஸ்யாபிமதமிதி கம்யதே; பரிணாமிநோ ஹி மரிதாதயோர்தா லோகே ஸமதிகதா இதி. நேத்யுச்யதே — ‘ஸ வா ஏஷ மஹாநஜ ஆத்மாஜரோமரோமரிதோபயோ ப்ரஹ்ம’ ‘ஸ ஏஷ நேதி நேத்யாத்மா’ ‘அஸ்தூலமநணு ‘ இத்யாத்யாப்யஃ ஸர்வவிக்ரியாப்ரதிஷேதஷ்ருதிப்யஃ ப்ரஹ்மணஃ கூடஸ்தத்வாவகமாத்; ந ஹ்யேகஸ்ய ப்ரஹ்மணஃ
பரிணாமதர்மத்வஂ தத்ரஹிதத்வஂ ச ஷக்யஂ ப்ரதிபத்தும்; ஸ்திதிகதிவத்ஸ்யாதிதி சேத், ந; கூடஸ்தஸ்யேதி விஷேஷணாத்; ந ஹி கூடஸ்தஸ்ய ப்ரஹ்மணஃ ஸ்திதிகதிவதநேகதர்மாஷ்ரயத்வஂ ஸஂபவதி; கூடஸ்தஂ ச நித்யஂ ப்ரஹ்ம ஸர்வவிக்ரியாப்ரதிஷேதாதித்யவோசாம; ந ச, யதா ப்ரஹ்மண ஆத்மைகத்வதர்ஷநஂ மோக்ஷஸாதநம், ஏவஂ ஜகதாகாரபரிணாமித்வதர்ஷநமபி ஸ்வதந்த்ரமேவ கஸ்மைசித்பலாயாபிப்ரேயதே, ப்ரமாணாபாவாத்; கூடஸ்தப்ரஹ்மாத்மைகத்வவிஜ்ஞாநாதேவ ஹி பலஂ தர்ஷயதி ஷாஸ்த்ரம் — ‘ஸ ஏஷ நேதி நேத்யாத்மா’ இத்யுபக்ரம்ய ‘அபயஂ வை ஜநக ப்ராப்தோஸி’ இத்யேவஂஜாதீயகம். தத்ரைதத்ஸித்தஂ பவதி — ப்ரஹ்மப்ரகரணே ஸர்வதர்மவிஷேஷரஹிதப்ரஹ்மதர்ஷநாதேவ பலஸித்தௌ ஸத்யாம், யத்தத்ராபலஂ ஷ்ரூயதே ப்ரஹ்மணோ ஜகதாகாரபரிணாமித்வாதி, தத்ப்ரஹ்மதர்ஷநோபாயத்வேநைவ விநியுஜ்யதே, பலவத்ஸஂநிதாவபலஂ ததங்கமிதிவத்; ந து ஸ்வதந்த்ரஂ பலாய கல்ப்யத இதி. ந ஹி பரிணாமவத்த்வவிஜ்ஞாநாத்பரிணாமவத்த்வமாத்மநஃ பலஂ ஸ்யாதிதி வக்துஂ யுக்தம், கூடஸ்தநித்யத்வாந்மோக்ஷஸ்ய. நநு கூடஸ்தப்ரஹ்மாத்மவாதிந ஏகத்வைகாந்த்யாத் ஈஷித்ரீஷிதவ்யாபாவே ஈஷ்வரகாரணப்ரதிஜ்ஞாவிரோத இதி சேத், ந; அவித்யாத்மகநாமரூபபீஜவ்யாகரணாபேக்ஷத்வாத்ஸர்வஜ்ஞத்வஸ்ய. ‘தஸ்மாத்வா ஏதஸ்மாதாத்மந ஆகாஷஃ ஸஂபூதஃ’ இத்யாதிவாக்யேப்யஃ நித்யஷுத்தபுத்தமுக்தஸ்வரூபாத்ஸர்வஜ்ஞாத்ஸர்வஷக்தேரீஷ்வராஜ்ஜகஜ்ஜநிஸ்திதிப்ரலயாஃ, நாசேதநாத்ப்ரதாநாதந்யஸ்மாத்வா — இத்யேஷோர்தஃ ப்ரதிஜ்ஞாதஃ — ‘ஜந்மாத்யஸ்ய யதஃ’ இதி; ஸா ப்ரதிஜ்ஞா ததவஸ்தைவ, ந தத்விருத்தோர்தஃ புநரிஹோச்யதே. கதஂ நோச்யதே, அத்யந்தமாத்மந ஏகத்வமத்விதீயத்வஂ ச ப்ருவதா? ஷ்ரரிணு யதா நோச்யதே — ஸர்வஜ்ஞஸ்யேஷ்வரஸ்யாத்மபூதே இவாவித்யாகல்பிதே நாமரூபே தத்த்வாந்யத்வாப்யாமநிர்வசநீயே ஸஂஸாரப்ரபஞ்சபீஜபூதே ஸர்வஜ்ஞஸ்யேஷ்வரஸ்ய மாயாஷக்திஃ ப்ரகரிதிரிதி ந ஷ்ருதிஸ்மரித்யோரபிலப்யேதே; தாப்யாமந்யஃ ஸர்வஜ்ஞ ஈஷ்வரஃ, ‘ஆகாஷோ வை நாம நாமரூபயோர்நிர்வஹிதா தே யதந்தரா தத்ப்ரஹ்ம’ இதி ஷ்ருதேஃ, ‘நாமரூபே வ்யாகரவாணி’ ‘ஸர்வாணி ரூபாணி விசித்ய தீரோ நாமாநி கரித்வாபிவதந்யதாஸ்தே’ ‘ஏகஂ பீஜஂ பஹுதா யஃ கரோதி’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஷ்ச; ஏவமவித்யாகரிதநாமரூபோபாத்யநுரோதீஷ்வரோ பவதி, வ்யோமேவ கடகரகாத்யுபாத்யநுரோதி; ஸ ச ஸ்வாத்மபூதாநேவ கடாகாஷஸ்தாநீயாநவித்யாப்ரத்யுபஸ்தாபிதநாமரூபகரிதகார்யகரணஸஂகாதாநுரோதிநோ ஜீவாக்யாந்விஜ்ஞாநாத்மநஃ ப்ரதீஷ்டே வ்யவஹாரவிஷயே; ததேவமவித்யாத்மகோபாதிபரிச்சேதாபேக்ஷமேவேஷ்வரஸ்யேஷ்வரத்வஂ ஸர்வஜ்ஞத்வஂ ஸர்வஷக்தித்வஂ ச, ந பரமார்ததோ வித்யயா அபாஸ்தஸர்வோபாதிஸ்வரூபே ஆத்மநி ஈஷித்ரீஷிதவ்யஸர்வஜ்ஞத்வாதிவ்யவஹார உபபத்யதே; ததா சோக்தம் — ‘யத்ர நாந்யத்பஷ்யதி நாந்யச்சரிணோதி நாந்யத்விஜாநாதி ஸ பூமா’ இதி; ‘யத்ர த்வஸ்ய ஸர்வமாத்மைவாபூத்தத்கேந கஂ பஷ்யேத்’ இத்யாதிநா ச; ஏவஂ பரமார்தாவஸ்தாயாஂ ஸர்வவ்யவஹாராபாவஂ வதந்தி வேதாந்தாஃ ஸர்வே; ததேஷ்வரகீதாஸ்வபி — ‘ந கர்தரித்வஂ ந கர்மாணி லோகஸ்ய ஸரிஜதி ப்ரபுஃ. ந கர்மபலஸஂயோகஂ ஸ்வபாவஸ்து ப்ரவர்ததே’ ‘நாதத்தே கஸ்யசித்பாபஂ ந சைவ ஸுகரிதஂ விபுஃ. அஜ்ஞாநேநாவரிதஂ ஜ்ஞாநஂ தேந முஹ்யந்தி ஜந்தவஃ’ இதி பரமார்தாவஸ்தாயாமீஷித்ரீஷிதவ்யாதிவ்யவஹாராபாவஃ ப்ரதர்ஷ்யதே; வ்யவஹாராவஸ்தாயாஂ தூக்தஃ ஷ்ருதாவபீஷ்வராதிவ்யவஹாரஃ — ‘ஏஷ ஸர்வேஷ்வர ஏஷ பூதாதிபதிரேஷ பூதபால ஏஷ ஸேதுர்விதரண ஏஷாஂ லோகாநாமஸஂபேதாய’ இதி; ததா சேஷ்வரகீதாஸ்வபி — ‘ஈஷ்வரஃ ஸர்வபூதாநாஂ ஹரித்தேஷேர்ஜுந திஷ்டதி. ப்ராமயந்ஸர்வபூதாநி யந்த்ராரூடாநி மாயயா’ இதி; ஸூத்ரகாரோபி பரமார்தாபிப்ராயேண ‘ததநந்யத்வம்’ இத்யாஹ; வ்யவஹாராபிப்ராயேண து ‘ஸ்யால்லோகவத்’ இதி மஹாஸமுத்ராதிஸ்தாநீயதாஂ ப்ரஹ்மணஃ கதயதி, அப்ரத்யாக்யாயைவ கார்யப்ரபஞ்சஂ பரிணாமப்ரக்ரியாஂ சாஷ்ரயதி — ஸகுணேஷூபாஸநேஷூபயோக்ஷ்யத இதி||
————————————————-
பாவே சோபலப்தேஃ||2.1.15||

இதஷ்ச காரணாதநந்யத்வஂ கார்யஸ்ய, யத்காரணஂ பாவ ஏவ காரணஸ்ய கார்யமுபலப்யதே, நாபாவே; தத்யதா — ஸத்யாஂ மரிதி கட உபலப்யதே, ஸத்ஸு ச தந்துஷு படஃ; ந ச நியமேநாந்யபாவேந்யஸ்யோபலப்திர்தரிஷ்டா; ந ஹ்யஷ்வோ கோரந்யஃ ஸந்கோர்பாவ ஏவோபலப்யதே; ந ச குலாலபாவ ஏவ கட உபலப்யதே, ஸத்யபி நிமித்தநைமித்திகபாவேந்யத்வாத். நந்வந்யஸ்ய பாவேப்யந்யஸ்யோபலப்திர்நியதா தரிஷ்யதே, யதாக்நிபாவே தூமஸ்யேதி; நேத்யுச்யதே — உத்வாபிதேப்யக்நௌ கோபாலகுடிகாதிதாரிதஸ்ய தூமஸ்ய தரிஷ்யமாநத்வாத். அத தூமஂ கயாசிதவஸ்தயா விஷிஂஷ்யாத் — ஈதரிஷோ தூமோ நாஸத்யக்நௌ பவதீதி, நைவமபி கஷ்சித்தோஷஃ; தத்பாவாநுரக்தாஂ ஹி புத்திஂ கார்யகாரணயோரநந்யத்வே ஹேதுஂ வயஂ வதாமஃ; ந சாஸாவக்நிதூமயோர்வித்யதே. பாவாச்சோபலப்தேஃ — இதி வா ஸூத்ரம். ந கேவலஂ ஷப்தாதேவ கார்யகாரணயோரநந்யத்வம், ப்ரத்யக்ஷோபலப்திபாவாச்ச தயோரநந்யத்வமித்யர்தஃ; பவதி ஹி ப்ரத்யக்ஷோபலப்திஃ கார்யகாரணயோரநந்யத்வே; தத்யதா — தந்துஸஂஸ்தாநே படே தந்துவ்யதிரேகேண படோ நாம கார்யஂ நைவோபலப்யதே, கேவலாஸ்து தந்தவ ஆதாநவிதாநவந்தஃ
ப்ரத்யக்ஷமுபலப்யந்தே, ததா தந்துஷ்வஂஷவஃ, அஂஷுஷு ததவயவாஃ. அநயா ப்ரத்யக்ஷோபலப்த்யா லோஹிதஷுக்லகரிஷ்ணாநி த்ரீணி ரூபாணி, ததோ வாயுமாத்ரமாகாஷமாத்ரஂ சேத்யநுமேயம், ததஃ பரஂ ப்ரஹ்மைகமேவாத்விதீயம்; தத்ர ஸர்வப்ரமாணாநாஂ நிஷ்டாமவோசாம||
—————————————————–
ஸத்த்வாச்சாவரஸ்ய||2.1.16||

இதஷ்ச காரணாத்கார்யஸ்யாநந்யத்வம், யத்காரணஂ ப்ராகுத்பத்தேஃ காரணாத்மநைவ காரணே ஸத்த்வமவரகாலீநஸ்ய கார்யஸ்ய ஷ்ரூயதே — ‘ஸதேவ ஸோம்யேதமக்ர ஆஸீத்’ ‘ஆத்மா வா இதமேக ஏவாக்ர ஆஸீத்’ இத்யாதாவிதஂஷப்தகரிஹீதஸ்ய கார்யஸ்ய காரணேந ஸாமாநாதிகரண்யாத்; யச்ச யதாத்மநா யத்ர ந வர்ததே, ந தத்தத உத்பத்யதே, யதா ஸிகதாப்யஸ்தைலம்; தஸ்மாத்ப்ராகுத்பத்தேரநந்யத்வாதுத்பந்நமப்யநந்யதேவ காரணாத்கார்யமித்யவகம்யதே. யதா ச காரணஂ ப்ரஹ்ம த்ரிஷு காலேஷு ஸத்த்வஂ ந வ்யபிசரதி, ஏவஂ கார்யமபி ஜகத்ித்ரஷு காலேஷு ஸத்த்வஂ ந வ்யபிசரதி; ஏகஂ ச புநஃ ஸத்த்வம்; அதோப்யநந்யத்வஂ காரணாத்கார்யஸ்ய||
———————————————
அஸத்வ்யபதேஷாந்நேதி சேந்ந தர்மாந்தரேண வாக்யஷேஷாத்||2.1.17||

நநு க்வசிதஸத்த்வமபி ப்ராகுத்பத்தேஃ கார்யஸ்ய வ்யபதிஷதி ஷ்ருதிஃ — ‘அஸதேவேதமக்ர ஆஸீத்’ இதி, ‘அஸத்வா இதமக்ர ஆஸீத்’ இதி ச; தஸ்மாதஸத்வ்யபதேஷாந்ந ப்ராகுத்பத்தேஃ கார்யஸ்ய ஸத்த்வமிதி சேத் — நேதி ப்ரூமஃ; ந ஹ்யயமத்யந்தாஸத்த்வாபிப்ராயேண ப்ராகுத்பத்தேஃ கார்யஸ்யாஸத்வ்யபதேஷஃ; கிஂ தர்ஹி, வ்யாகரிதநாமரூபத்வாத்தர்மாதவ்யாகரிதநாமரூபத்வஂ தர்மாந்தரம், தேந தர்மாந்தரேணாயமஸத்வ்யபதேஷஃ ப்ராகுத்பத்தேஃ ஸத ஏவ கார்யஸ்ய காரணரூபேணாநந்யஸ்ய; கதமேததவகம்யதே? வாக்யஷேஷாத். யதுபக்ரமே ஸஂதிக்தார்தஂ வாக்யஂ தச்சேஷாந்நிஷ்சீயதே; இஹ ச தாவத் ‘அஸதேவேதமக்ர ஆஸீத்’ இத்யஸச்சப்தேநோபக்ரமே நிர்திஷ்டஂ யத், ததேவ புநஸ்தச்சப்தேந பராமரிஷ்ய, ஸதிதி விஷிநஷ்டி — ‘தத்ஸதாஸீத்’ இதி — அஸதஷ்ச பூர்வாபரகாலாஸஂபந்தாத் ஆஸீச்சப்தாநுபபத்தேஷ்ச; ‘அஸத்வா இதமக்ர ஆஸீத்’ இத்யத்ராபி ‘ததாத்மாநஂ ஸ்வயமகுருத’ இதி வாக்யஷேஷே விஷேஷணாந்நாத்யந்தாஸத்த்வம்; தஸ்மாத்தர்மாந்தரேணைவாயமஸத்வ்யபதேஷஃ ப்ராகுத்பத்தேஃ கார்யஸ்ய; நாமரூபவ்யாகரிதஂ ஹி வஸ்து ஸச்சப்தார்ஹஂ லோகே ப்ரஸித்தம்; அதஃ ப்ரங்நாமரூபவ்யாகரணாதஸதிவாஸீதித்யுபசர்யதே||
———————————————-
யுக்தேஃ ஷப்தாந்தராச்ச||2.1.18||

யுக்தேஷ்ச ப்ராகுத்பத்தேஃ கார்யஸ்ய ஸத்த்வமநந்யத்வஂ ச காரணாதவகம்யதே, ஷப்தாந்தராச்ச||

யுக்திஸ்தாவத்வர்ண்யதே — ததிகடருசகாத்யர்திபிஃ ப்ரதிநியதாநி காரணாநி க்ஷீரமரித்திகாஸுவர்ணாதீந்யுபாதீயமாநாநி லோகே தரிஷ்யந்தே; ந ஹி தத்யர்திபிர்மரித்திகோபாதீயதே, ந கடார்திபிஃ க்ஷீரம்; ததஸத்கார்யவாதே நோபபத்யேத; அவிஷிஷ்டே ஹி ப்ராகுத்பத்தேஃ ஸர்வஸ்ய ஸர்வத்ராஸத்த்வே கஸ்மாத்க்ஷீராதேவ தத்யுத்பத்யதே, ந மரித்திகாயாஃ? மரித்திகாயா ஏவ ச கட உத்பத்யதே, ந க்ஷீராத்? அதாவிஷிஷ்டேபி ப்ராகஸத்த்வே க்ஷீர ஏவ தத்நஃ கஷ்சிததிஷயோ ந மரித்திகாயாம், மரித்திகாயாமேவ ச கடஸ்ய கஷ்சிததிஷயோ ந க்ஷீரே — இத்யுச்யேத — அதஸ்தர்ஹ்யதிஷயவத்த்வாத்ப்ராகவஸ்தாயா அஸத்கார்யவாதஹாநிஃ, ஸத்கார்யவாதஸித்திஷ்ச; ஷக்திஷ்ச காரணஸ்ய கார்யநியமார்தா கல்ப்யமாநா நாந்யா அஸதீ வா கார்யஂ நியச்சேத், அஸத்த்வாவிஷேஷாதந்யத்வாவிஷேஷாச்ச; தஸ்மாத்காரணஸ்யாத்மபூதா ஷக்திஃ, ஷக்தேஷ்சாத்மபூதஂ கார்யம். அபி ச கார்யகாரணயோர்த்ரவ்யகுணாதீநாஂ சாஷ்வமஹிஷவத்பேதபுத்த்யபாவாத்தாதாத்ம்யமப்யுபகந்தவ்யம்; ஸமவாயகல்பநாயாமபி, ஸமவாயஸ்ய ஸமவாயிபிஃ ஸஂபந்தேப்யுபகம்யமாநே, தஸ்ய தஸ்யாந்யோந்யஃ ஸஂபந்தஃ கல்பயிதவ்ய இத்யநவஸ்தாப்ரஸங்கஃ, அநப்யுபகம்யமாநே ச விச்சேதப்ரஸங்கஃ; அத ஸமவாயஃ ஸ்வயஂ ஸஂபந்தரூபத்வாதநபேக்ஷ்யைவாபரஂ ஸஂபந்தஂ ஸஂபத்யேத, ஸஂயோகோபி தர்ஹி ஸ்வயஂ ஸஂபந்தரூபத்வாதநபேக்ஷ்யைவாபரஂ ஸமவாயஂ ஸஂபத்யேத; தாதாத்ம்யப்ரதீதேஷ்ச த்ரவ்யகுணாதீநாஂ ஸமவாயகல்பநாநர்தக்யம். கதஂ ச கார்யமவயவித்ரவ்யஂ காரணேஷ்வவயவத்ரவ்யேஷு வர்தமாநஂ வர்ததே? கிஂ ஸமஸ்தேஷ்வவயவேஷு வர்தேத, உத ப்ரத்யவயவம்? யதி தாவத்ஸமஸ்தேஷு வர்தேத, ததோவயவ்யநுபலப்திஃ ப்ரஸஜ்யேத,
ஸமஸ்தாவயவஸஂநிகர்ஷஸ்யாஷக்யத்வாத்; ந ஹி பஹுத்வஂ ஸமஸ்தேஷ்வாஷ்ரயேஷு வர்தமாநஂ வ்யஸ்தாஷ்ரயக்ரஹணேந கரிஹ்யதே; அதாவயவஷஃ ஸமஸ்தேஷு வர்தேத, ததாப்யாரம்பகாவயவவ்யதிரேகேணாவயவிநோவயவாஃ கல்ப்யேரந், யைராரம்பகேஷ்வவயவேஷ்வவயவஷோவயவீ வர்தேத; கோஷாவயவவ்யதிரிக்தைர்ஹ்யவயவைரஸிஃ கோஷஂ வ்யாப்நோதி; அநவஸ்தா சைவஂ ப்ரஸஜ்யேத, தேஷு தேஷ்வவயவேஷு வர்தயிதுமந்யேஷாமந்யேஷாமவயவாநாஂ கல்பநீயத்வாத்; அத ப்ரத்யவயவஂ வர்தேத, ததைகத்ர வ்யாபாரேந்யத்ராவ்யாபாரஃ ஸ்யாத்; ந ஹி தேவதத்தஃ ஸ்ருக்நே ஸஂநிதீயமாநஸ்ததஹரேவ பாடலிபுத்ரேபி ஸஂநிதீயதே; யுகபதநேகத்ர வரித்தாவநேகத்வப்ரஸங்கஃ ஸ்யாத், தேவதத்தயஜ்ஞதத்தயோரிவ ஸ்ருக்நபாடலிபுத்ரநிவாஸிநோஃ; கோத்வாதிவத்ப்ரத்யேகஂ பரிஸமாப்தேர்ந தோஷ இதி சேத், ந; ததா ப்ரதீத்யபாவாத்; யதி கோத்வாதிவத்ப்ரத்யேகஂ பரிஸமாப்தோவயவீ ஸ்யாத், யதா கோத்வஂ ப்ரதிவ்யக்திப்ரத்யக்ஷஂ கரிஹ்யதே, ஏவமவயவ்யபி ப்ரத்யவயவஂ ப்ரத்யக்ஷஂ கரிஹ்யேத; ந சைவஂ நியதஂ கரிஹ்யதே; ப்ரத்யேகபரிஸமாப்தௌ சாவயவிநஃ கார்யேணாதிகாராத், தஸ்ய சைகத்வாத், ஷ்ரரிங்கேணாபி ஸ்தநகார்யஂ குர்யாத், உரஸா ச பரிஷ்டகார்யம்; ந சைவஂ தரிஷ்யதே. ப்ராகுத்பத்தேஷ்ச கார்யஸ்யாஸத்த்வே, உத்பத்திரகர்தரிகா நிராத்மிகா ச ஸ்யாத்; உத்பத்திஷ்ச நாம க்ரியா, ஸா ஸகர்தரிகைவ பவிதுமர்ஹதி, கத்யாதிவத்; க்ரியா ச நாம ஸ்யாத், அகர்தரிகா ச — இதி விப்ரதிஷித்யேத; கடஸ்ய சோத்பத்திருச்யமாநா ச கடகர்தரிகா, கிஂ தர்ஹ்யந்யகர்தரிகா — இதி கல்ப்யா ஸ்யாத்; ததா கபாலாதீநாமப்யுத்பத்திருச்யமாநாந்யகர்தரிகைவ கல்ப்யேத; ததா ச ஸதி ‘கட உத்பத்யதே’ இத்யுக்தே, ‘குலாலாதீநி காரணாந்யுத்பத்யந்தே’ இத்யுக்தஂ ஸ்யாத்; ந ச லோகே கடோத்பத்திரித்யுக்தே குலாலாதீநாமப்யுத்பத்யமாநதா ப்ரதீயதே, உத்பந்நதாப்ரதீதேஃ; அத ஸ்வகாரணஸத்தாஸஂபந்த ஏவோத்பத்திராத்மலாபஷ்ச கார்யஸ்யேதி சேத் — கதமலப்தாத்மகஂ ஸஂபத்யேதேதி வக்தவ்யம்; ஸதோர்ஹி த்வயோஃ ஸஂபந்தஃ ஸஂபவதி, ந ஸதஸதோரஸதோர்வா; அபாவஸ்ய ச நிருபாக்யத்வாத்ப்ராகுத்பத்தேரிதி மர்யாதாகரணமநுபபந்நம்; ஸதாஂ ஹி லோகே க்ஷேத்ரகரிஹாதீநாஂ மர்யாதா தரிஷ்டா நாபாவஸ்ய; ந ஹி, வந்த்யாபுத்ரோ ராஜா பபூவ ப்ராக்பூர்ணவர்மணோபிஷேகாதித்யேவஂஜாதீயகேந மர்யாதாகரணேந, நிருபாக்யோ வந்த்யாபுத்ரஃ — ராஜா பபூவ பவதி பவிஷ்யதீதி வா — விஷேஷ்யதே; யதி ச வந்த்யாபுத்ரோபி காரகவ்யாபாராதூர்த்வமபவிஷ்யத், தத இதமப்யுபாபத்ஸ்யத — கார்யபாவோபி காரகவ்யாபாராதூர்த்வஂ பவிஷ்யதீதி; வயஂ து பஷ்யாமஃ — வந்த்யாபுத்ரஸ்ய கார்யாபாவஸ்ய சாபாவத்வாவிஷேஷாத், யதா பந்த்யாபுத்ரஃ காரகவ்யாபாராதூர்த்வஂ ந பவிஷ்யதி, ஏவஂ கார்யாபாவோபி காரகவ்யாபாராதூர்த்வஂ ந பவிஷ்யதீதி. நந்வேவஂ ஸதி காரகவ்யாபாரோநர்தகஃ ப்ரஸஜ்யேத; யதைவ ஹி ப்ராக்ஸித்தத்வாத்காரணஸ்வரூபஸித்தயே ந கஷ்சித்வ்யாப்ரியதே, ஏவஂ ப்ராக்ஸித்தத்வாத்ததநந்யத்வாச்ச கார்யஸ்ய ஸ்வரூபஸித்தயேபி ந கஷ்சித்வ்யாப்ரியேத; வ்யாப்ரியதே ச; அதஃ காரகவ்யாபாரார்தவத்த்வாய, மந்யாமஹே, ப்ராகுத்பத்தேரபாவஃ கார்யஸ்யேதி சேத், நைஷ தோஷஃ; யதஃ கார்யாகாரேண காரணஂ வ்யவஸ்தாபயதஃ காரகவ்யாபாரஸ்யார்தவத்த்வமுபபத்யதே; கார்யாகாரோபி காரணஸ்யாத்மபூத ஏவ, அநாத்மபூதஸ்யாநாரப்யத்வாத் — இத்யபாணி; ந ச விஷேஷதர்ஷநமாத்ரேண வஸ்த்வந்யத்வஂ பவதி; ந ஹி தேவதத்தஃ ஸஂகுசிதஹஸ்தபாதஃ ப்ரஸாரிதஹஸ்தபாதஷ்ச விஷேஷேண தரிஷ்யமாநோபி வஸ்த்வந்யத்வஂ கச்சதி, ஸ ஏவேதி ப்ரத்யபிஜ்ஞாநாத்; ததா ப்ரதிதிநமநேகஸஂஸ்தாநாநாமபி பித்ராதீநாஂ ந வஸ்த்வந்யத்வஂ பவதி, மம பிதா மம ப்ராதா மம புத்ர இதி ப்ரத்யபிஜ்ஞாநாத்; ஜந்மோச்சேதாநந்தரிதத்வாத்தத்ர யுக்தம், நாந்யத்ரேதி சேத், ந; க்ஷீராதீநாமபி தத்யாத்யாகாரஸஂஸ்தாநஸ்ய ப்ரத்யக்ஷத்வாத்; அதரிஷ்யமாநாநாமபி வடதாநாதீநாஂ ஸமாநஜாதீயாவயவாந்தரோபசிதாநாமங்குராதிபாவேந தர்ஷநகோசரதாபத்தௌ ஜந்மஸஂஜ்ஞா; தேஷாமேவாவயவாநாமபசயவஷாததர்ஷநாபத்தாவுச்சேதஸஂஜ்ஞா; தத்ரேதரிக்ஜந்மோச்சேதாந்தரிதத்வாச்சேதஸதஃ ஸத்த்வாபத்திஃ, ஸதஷ்சாஸத்த்வாபத்திஃ, ததா ஸதி கர்பவாஸிந உத்தாநஷாயிநஷ்ச பேதப்ரஸங்கஃ; ததா ச பால்யயௌவநஸ்தாவிரேஷ்வபி பேதப்ரஸங்கஃ, பித்ராதிவ்யவஹாரலோபப்ரஸஙகஷ்ச. ஏதேந க்ஷணபங்கவாதஃ ப்ரதிவதிதவ்யஃ. யஸ்ய து புநஃ ப்ராகுத்பத்தேரஸத்கார்யம், தஸ்ய நிர்விஷயஃ காரகவ்யாபாரஃ ஸ்யாத், அபாவஸ்ய விஷயத்வாநுபபத்தேஃ — ஆகாஷஹநநப்ரயோஜநகங்காத்யநேகாயுதப்ரயுக்திவத்; ஸமவாயிகாரணவிஷயஃ காரகவ்யாபாரஃ ஸ்யாதிதி சேத், ந; அந்யவிஷயேண காரகவ்யாபாரேணாந்யநிஷ்பத்தேரதிப்ரஸங்காத்; ஸமவாயிகாரணஸ்யைவாத்மாதிஷயஃ கார்யமிதி சேத், ந; ஸத்கார்யதாபத்தேஃ. தஸ்மாத்க்ஷீராதீந்யேவ த்ரவ்யாணி தத்யாதிபாவேநாவதிஷ்டமாநாநி கார்யாக்யாஂ லபந்த இதி ந காரணாதந்யத்கார்யஂ வர்ஷஷதேநாபி ஷக்யஂ கல்பயிதும். ததா மூலகாரணமேவ ஆ அந்த்யாத்கார்யாத் தேந தேந கார்யாகாரேண நடவத்ஸர்வவ்யவஹாராஸ்பதத்வஂ ப்ரதிபத்யதே. ஏவஂ யுக்தேஃ, கார்யஸ்ய ப்ராகுத்பத்தேஃ ஸத்த்வம், அநந்யத்வஂ ச காரணாத், அவகம்யதே||

ஷப்தாந்தராச்சைததவகம்யதே — பூர்வஸூத்ரேஸத்வ்யபதேஷிநஃ ஷப்தஸ்யோதாஹரிதத்வாத்ததோந்யஃ ஸத்வ்யபதேஷீ ஷப்தஃ ஷப்தாந்தரம் — ‘ஸதேவ ஸோம்யேதமக்ர ஆஸீதேகமேவாத்விதீயம்’ இத்யாதி. ‘தத்தைக ஆஹுரஸதேவேதமக்ர ஆஸீத்’ இதி சாஸத்பக்ஷமுபக்ஷிப்ய, ‘கதமஸதஃ ஸஜ்ஜாயேத’ இத்யாக்ஷிப்ய, ‘ஸதேவ ஸோம்யேதமக்ர ஆஸீத்’ இத்யவதாரயதி;
தத்ரேதஂஷப்தவாச்யஸ்ய கார்யஸ்ய ப்ராகுத்பத்தேஃ ஸச்சப்தவாச்யேந காரணேந ஸாமாநாதிகரண்யஸ்ய ஷ்ரூயமாணத்வாத், ஸத்த்வாநந்யத்வே ப்ரஸித்யதஃ. யதி து ப்ராகுத்பத்தேரஸத்கார்யஂ ஸ்யாத், பஷ்சாச்சோத்பத்யமாநஂ காரணே ஸமவேயாத், ததந்யத்காரணாத்ஸ்யாத், தத்ர ‘யேநாஷ்ருதஂ ஷ்ருதஂ பவதி’ இதீயஂ ப்ரதிஜ்ஞா பீட்யேத; ஸத்த்வாநந்யத்வாவகதேஸ்த்வியஂ ப்ரதிஜ்ஞா ஸமர்த்யதே||
—————————————————
படவச்ச||2.1.19||

யதா ச ஸஂவேஷ்டிதஃ படோ ந வ்யக்தஂ கரிஹ்யதே — கிமயஂ படஃ, கிஂ வாந்யத்த்ரவ்யமிதி; ஸ ஏவ ப்ரஸாரிதஃ, யத்ஸஂவேஷ்டிதஂ த்ரவ்யஂ தத்பட ஏவேதி ப்ரஸாரணேநாபிவ்யக்தோ கரிஹ்யதே. யதா ச ஸஂவேஷ்டநஸமயே பட இதி கரிஹ்யமாணோபி ந விஷிஷ்டாயாமவிஸ்தாரோ கரிஹ்யதே; ஸ ஏவ ப்ரஸாரணஸமயே விஷிஷ்டாயாமவிஸ்தாரோ கரிஹ்யதே — ந ஸஂவேஷ்டிதரூபாதந்யோயஂ பிந்நஃ பட இதி, ஏவஂ தந்த்வாதிகாரணாவஸ்தஂ படாதிகார்யமஸ்பஷ்டஂ ஸத், துரீவேமகுவிந்தாதிகாரகவ்யாபாராபிவ்யக்தஂ ஸ்பஷ்டஂ கரிஹ்யதே. அதஃ ஸஂவேஷ்டிதப்ரஸாரிதபடந்யாயேநைவாநந்யத்காரணாத்கார்யமித்யர்தஃ||
————————————-
யதா ச ப்ராணாதி||2.1.20||

யதா ச லோகே ப்ராணாபாநாதிஷு ப்ராணபேதேஷு ப்ராணாயாமேந நிருத்தேஷு காரணமாத்ரேண ரூபேண வர்தமாநேஷு ஜீவநமாத்ரஂ கார்யஂ நிர்வர்த்யதே, நாகுஞ்சநப்ரஸாரணாதிகஂ கார்யாந்தரம்; தேஷ்வேவ ப்ராணபேதேஷு புநஃ ப்ரவரித்தேஷு ஜீவநாததிகமாகுஞ்சநப்ரஸாரணாதிகமபி கார்யாந்தரஂ நிர்வர்த்யதே; ந ச ப்ராணபேதாநாஂ ப்ரபேதவதஃ ப்ராணாதந்யத்வம், ஸமீரணஸ்வபாவாவிஷேஷாத் — ஏவஂ கார்யஸ்ய காரணாதநந்யத்வம். அதஷ்ச கரித்ஸ்நஸ்ய ஜகதோ ப்ரஹ்மகார்யத்வாத்ததநந்யத்வாச்ச ஸித்தைஷா ஷ்ரௌதீ ப்ரதிஜ்ஞா — ‘யேநாஷ்ருதஂ ஷ்ருதஂ பவத்யமதஂ மதமவிஜ்ஞாதஂ விஜ்ஞாதம்’ இதி||
————————————————–

இதரவ்யபதேஷாதிகரணம்||2.1.21||-இதரவ்யபதேஷாத்திதாகரணாதிதோஷப்ரஸக்திஃ||2.1.21||

அந்யதா புநஷ்சேதநகாரணவாத ஆக்ஷிப்யதே — சேதநாத்தி ஜகத்ப்ரக்ரியாயாமாஷ்ரீயமாணாயாஂ ஹிதாகரணாதயோ தோஷாஃ ப்ரஸஜ்யந்தே; குதஃ? இதரவ்யபதேஷாத். இதரஸ்ய ஷாரீரஸ்ய ப்ரஹ்மாத்மத்வஂ வ்யபதிஷதி ஷ்ருதிஃ — ‘ஸ ஆத்மா தத்த்வமஸி ஷ்வேதகேதோ’ இதி ப்ரதிபோதநாத்; யத்வா — இதரஸ்ய ச ப்ரஹ்மணஃ ஷாரீராத்மத்வஂ வ்யபதிஷதி — ‘தத்ஸரிஷ்ட்வா ததேவாநுப்ராவிஷத்’ இதி ஸ்ரஷ்டுரேவாவிகரிதஸ்ய ப்ரஹ்மணஃ கார்யாநுப்ரவேஷேந ஷாரீராத்மத்வதர்ஷநாத்; ‘அநேந ஜீவேநாத்மநாநுப்ரவிஷ்ய நாமரூபே வ்யாகரவாணி’ இதி ச பரா தேவதா ஜீவமாத்மஷப்தேந வ்யபதிஷந்தீ, ந ப்ரஹ்மணோ பிந்நஃ ஷாரீர இதி தர்ஷயதி; தஸ்மாத்யத்ப்ரஹ்மணஃ ஸ்ரஷ்டரித்வஂ தச்சாரீரஸ்யைவேதி. அதஷ்ச ஸ்வதந்த்ரஃ கர்தா ஸந் ஹிதமேவாத்மநஃ ஸௌமநஸ்யகரஂ குர்யாத், நாஹிதஂ ஜந்மமரணஜராரோகாத்யநேகாநர்தஜாலம்; ந ஹி கஷ்சிதபரதந்த்ரோ பந்தநாகாரமாத்மநஃ கரித்வாநுப்ரவிஷதி; ந ச ஸ்வயமத்யந்தநிர்மலஃ ஸந் அத்யந்தமலிநஂ தேஹமாத்மத்வேநோபேயாத்; கரிதமபி கதஂசித்யத்துஃககரஂ ததிச்சயா ஜஹ்யாத்; ஸுககரஂ சோபாததீத; ஸ்மரேச்ச — மயேதஂ ஜகத்பிம்பஂ விசித்ரஂ விரசிதமிதி; ஸர்வோ ஹி லோகஃ ஸ்பஷ்டஂ கார்யஂ கரித்வா ஸ்மரதி — மயேதஂ கரிதமிதி; யதா ச மாயாவீ ஸ்வயஂ ப்ரஸாரிதாஂ மாயாமிச்சயா அநாயாஸேநைவோபஸஂஹரதி, ஏவஂ ஷாரீரோபீமாஂ ஸரிஷ்டிமுபஸஂஹரேத்; ஸ்வகீயமபி தாவச்சரீரஂ ஷாரீரோ ந ஷக்நோத்யநாயாஸேநோபஸஂஹர்தும்; ஏவஂ ஹிதக்ரியாத்யதர்ஷநாதந்யாய்யா சேதநாஜ்ஜகத்ப்ரக்ரியேதி கம்யதே||
————————————–
அதிகஂ து பேதநிர்தேஷாத்||2.1.22||

து-ஷப்தஃ பக்ஷஂ வ்யாவர்தயதி. யத்ஸர்வஜ்ஞஂ ஸர்வஷக்தி ப்ரஹ்ம நித்யஷுத்தபுத்தமுக்தஸ்வபாவஂ ஷாரீராததிகமந்யத், தத் வயஂ ஜகதஃ ஸ்ரஷ்டரி ப்ரூமஃ; ந தஸ்மிந்ஹிதாகரணாதயோ தோஷாஃ ப்ரஸஜ்யந்தே; ந ஹி தஸ்ய ஹிதஂ கிஂசித்கர்தவ்யமஸ்தி, அஹிதஂ வா பரிஹர்தவ்யம், நித்யமுக்தஸ்வபாவத்வாத்; ந ச தஸ்ய ஜ்ஞாநப்ரதிபந்தஃ ஷக்திப்ரதிபந்தோ வா க்வசிதப்யஸ்தி, ஸர்வஜ்ஞத்வாத்ஸர்வஷக்தித்வாச்ச; ஷாரீரஸ்த்வநேவஂவிதஃ; தஸ்மிந்ப்ரஸஜ்யந்தே ஹிதாகரணாதயோ தோஷாஃ; ந து தஂ வயஂ ஜகதஃ ஸ்ரஷ்டாரஂ ப்ரூமஃ; குத ஏதத்? பேதநிர்தேஷாத் — ‘ஆத்மா வா அரே த்ரஷ்டவ்யஃ ஷ்ரோதவ்யோ மந்தவ்யோ நிதித்யாஸிதவ்யஃ ‘ ‘ஸோந்வேஷ்டவ்யஃ ஸ விஜிஜ்ஞாஸிதவ்யஃ’ ‘ஸதா ஸோம்ய ததா ஸஂபந்நோ பவதி’ ‘ஷாரீர ஆத்மா ப்ராஜ்ஞேநாத்மநாந்வாரூடஃ’
இத்யேவஂஜாதீயகஃ கர்தரிகர்மாதிபேதநிர்தேஷோ ஜீவாததிகஂ ப்ரஹ்ம தர்ஷயதி. நந்வபேதநிர்தேஷோபி தர்ஷிதஃ — ‘தத்த்வமஸி’ இத்யேவஂஜாதீயகஃ; கதஂ பேதாபேதௌ விருத்தௌ ஸஂபவேயாதாம்? நைஷ தோஷஃ, மஹாகாஷகடாகாஷந்யாயேநோபயஸஂபவஸ்ய தத்ர தத்ர ப்ரதிஷ்டாபிதத்வாத். அபி ச யதா ‘தத்த்வமஸி’ இத்யேவஂஜாதீயகேநாபேதநிர்தேஷேநாபேதஃ ப்ரதிபோதிதோ பவதி, அபகதஂ பவதி ததா ஜீவஸ்ய ஸஂஸாரித்வஂ ப்ரஹ்மணஷ்ச ஸ்ரஷ்டரித்வம், ஸமஸ்தஸ்ய மித்யாஜ்ஞாநவிஜரிம்பிதஸ்ய பேதவ்யவஹாரஸ்ய ஸம்யக்ஜ்ஞாநேந பாதிதத்வாத்; தத்ர குத ஏவ ஸரிஷ்டிஃ? குதோ வா ஹிதாகரணாதயோ தோஷாஃ? அவித்யாப்ரத்யுபஸ்தாபிதநாமரூபகரிதகார்யகரணஸஂகாதோபாத்யவிவேககரிதா ஹி ப்ராந்திர்ஹிதாகரணாதிலக்ஷணஃ ஸஂஸாரஃ, ந து பரமார்ததோஸ்தீத்யஸகரிதவோசாம — ஜந்மமரணச்சேதநபேதநாத்யபிமாநவத்; அபாதிதே து பேதவ்யவஹாரே ‘ஸோந்வேஷ்டவ்யஃ ஸ விஜிஜ்ஞாஸிதவ்யஃ’ இத்யேவஂஜாதீயகேந பேதநிர்தேஷேநாவகம்யமாநஂ ப்ரஹ்மணோதிகத்வஂ ஹிதாகரணாதிதோஷப்ரஸக்திஂ
—————————————-
அஷ்மாதிவச்ச ததநுபபத்திஃ||2.1.23||

யதா ச லோகே பரிதிவீத்வஸாமாந்யாந்விதாநாமப்யஷ்மநாஂ கேசிந்மஹார்ஹா மணயோ வஜ்ரவைடூர்யாதயஃ, அந்யே மத்யமவீர்யாஃ ஸூர்யகாந்தாதயஃ, அந்யே ப்ரஹீணாஃ ஷ்வாயஸப்ரக்ஷேபணார்ஹாஃ பாஷாணாஃ — இத்யநேகவிதஂ வைசித்ர்யஂ தரிஷ்யதே; யதா சைகபரிதிவீவ்யபாஷ்ரயாணாமபி பீஜாநாஂ பஹுவிதஂ பத்ரபுஷ்பபலகந்தரஸாதிவைசித்ர்யஂ சந்தநகிஂபாகசம்பகாதிஷூபலக்ஷ்யதே; யதா சைகஸ்யாப்யந்நரஸஸ்ய லோஹிதாதீநி கேஷலோமாதீநி ச விசித்ராணி கார்யாணி பவந்தி — ஏவமேகஸ்யாபி ப்ரஹ்மணோ ஜீவப்ராஜ்ஞபரிதக்த்வஂ கார்யவைசித்ர்யஂ சோபபத்யத இத்யதஃ ததநுபபத்திஃ, பரபரிகல்பிததோஷாநுபபத்திரித்யர்தஃ. ஷ்ருதேஷ்ச ப்ராமாண்யாத், விகாரஸ்ய ச வாசாரம்பணமாத்ரத்வாத் ஸ்வப்நதரிஷ்யபாவவைசித்ர்யவச்ச — இத்யப்யுச்சயஃ||
——————————————–

உபஸஂஹாரதர்ஷநாதிகரமம்||2.1.24||–உபஸஂஹாரதர்ஷநாந்நேதி சேந்ந க்ஷீரவத்தி||2.1.24||

சேதநஂ ப்ரஹ்மைகமத்விதீயஂ ஜகதஃ காரணமிதி யதுக்தம், தந்நோபபத்யதே; கஸ்மாத்? உபஸஂஹாரதர்ஷநாத். இஹ ஹி லோகே குலாலாதயோ கடபடாதீநாஂ கர்தாரோ மரித்தண்டசக்ரஸூத்ரஸலிலாத்யநேககாரகோபஸஂஹாரேண ஸஂகரிஹீதஸாதநாஃ ஸந்தஸ்தத்தத்கார்யஂ குர்வாணா தரிஷ்யந்தே; ப்ரஹ்ம சாஸஹாயஂ தவாபிப்ரேதம்; தஸ்ய ஸாதநாந்தராநுபஸஂக்ரஹே ஸதி கதஂ ஸ்ரஷ்டரித்வமுபபத்யேத? தஸ்மாந்ந ப்ரஹ்ம ஜகத்காரணமிதி சேத், நைஷ தோஷஃ; யதஃ க்ஷீரவத்த்ரவ்யஸ்வபாவவிஷேஷாதுபபத்யதே — யதா ஹி லோகே க்ஷீரஂ ஜலஂ வா ஸ்வயமேவ ததிஹிமகரகாதிபாவேந பரிணமதேநபேக்ஷ்ய பாஹ்யஂ ஸாதநம், ததேஹாபி பவிஷ்யதி. நநு க்ஷீராத்யபி தத்யாதிபாவேந பரிணமமாநமபேக்ஷத ஏவ பாஹ்யஂ ஸாதநமௌஷ்ண்யாதிகம்; கதமுச்யதே ‘க்ஷீரவத்தி’ இதி? நைஷ தோஷஃ; ஸ்வயமபி ஹி க்ஷீரஂ யாஂ ச யாவதீஂ ச பரிணாமமாத்ராமநுபவதி, தாவத்யேவ த்வார்யதே த்வௌஷ்ண்யாதிநா ததிபாவாய; யதி ச ஸ்வயஂ ததிபாவஷீலதா ந ஸ்யாத், நைவௌஷ்ண்யாதிநாபி பலாத்ததிபாவமாபத்யேத; ந ஹி வாயுராகாஷோ வா ஔஷ்ண்யாதிநா பலாத்ததிபாவமாபத்யதே; ஸாதநஸாமக்ர்யா ச தஸ்ய பூர்ணதா ஸஂபாத்யதே; பரிபூர்ணஷக்திகஂ து ப்ரஹ்ம; ந தஸ்யாந்யேந கேநசித்பூர்ணதா ஸஂபாதயிதவ்யா; ஷ்ருதிஷ்ச பவதி — ‘ந தஸ்ய கார்யஂ கரணஂ ச வித்யதே ந தத்ஸமஷ்சாப்யதிகஷ்ச தரிஷ்யதே. பராஸ்ய ஷக்திர்விவிதைவ ஷ்ரூயதே ஸ்வாபாவிகீ ஜ்ஞாநபலக்ரியா ச’ இதி. தஸ்மாதேகஸ்யாபி ப்ரஹ்மணோ விசித்ரஷக்தியோகாத் க்ஷீராதிவத்விசித்ரபரிணாம உபபத்யதே||
————————————–
தேவாதிவதபி லோகே||2.1.25||

ஸ்யாதேதத் — உபபத்யதே க்ஷீராதீநாமசேதநாநாமநபேக்ஷ்யாபி பாஹ்யஂ ஸாதநஂ தத்யாதிபாவஃ, தரிஷ்டத்வாத்; சேதநாஃ புநஃ குலாலாதயஃ ஸாதநஸாமக்ரீமபேக்ஷ்யைவ தஸ்மை தஸ்மை கார்யாய ப்ரவர்தமாநா தரிஷ்யந்தே; கதஂ ப்ரஹ்ம சேதநஂ ஸத் அஸஹாயஂ ப்ரவர்தேதேதி — தேவாதிவதிதி ப்ரூமஃ — யதா லோகே தேவாஃ பிதர றஷய இத்யேவமாதயோ மஹாப்ரபாவாஷ்சேதநா அபி ஸந்தோநபேக்ஷ்யைவ கிஂசித்பாஹ்யஂ ஸாதநமைஷ்வர்யவிஷேஷயோகாதபித்யாநமாத்ரேண ஸ்வத ஏவ பஹூநி நாநாஸஂஸ்தாநாநி ஷரீராணி ப்ராஸாதாதீநி ரதாதீநி ச நிர்மிமாணா உபலப்யந்தே, மந்த்ரார்தவாதேதிஹாஸபுராணப்ராமாண்யாத்; தந்துநாபஷ்ச ஸ்வத ஏவ
தந்தூந்ஸரிஜதி; பலாகா சாந்தரேணைவ ஷுக்ரஂ கர்பஂ தத்தே; பத்மிநீ சாநபேக்ஷ்ய கிஂசித்ப்ரஸ்தாநஸாதநஂ ஸரோந்தராத்ஸரோந்தரஂ ப்ரதிஷ்டதே — ஏவஂ சேதநமபி ப்ரஹ்ம அநபேக்ஷ்யைவ பாஹ்யஂ ஸாதநஂ ஸ்வத ஏவ ஜகத்ஸ்ரக்ஷ்யதி. ஸ யதி ப்ரூயாத் — ய ஏதே தேவாதயோ ப்ரஹ்மணோ தரிஷ்டாந்தா உபாத்தாஸ்தே தார்ஷ்டாந்திகேந ப்ரஹ்மணா ந ஸமாநா பவந்தி; ஷரீரமேவ ஹ்யசேதநஂ தேவாதீநாஂ ஷரீராந்தராதிவிபூத்யுத்பாதநே உபாதாநம், ந து சேதந ஆத்மா; தந்துநாபஸ்ய ச க்ஷுத்ரதரஜந்துபக்ஷணால்லாலா கடிநதாமாபத்யமாநா தந்துர்பவதி; பலாகா ச ஸ்தநயித்நுரவஷ்ரவணாத்கர்பஂ தத்தே; பத்மிநீ ச சேதநப்ரயுக்தா ஸதீ அசேதநேநைவ ஷரீரேண ஸரோந்தராத்ஸரோந்தரமுபஸர்பதி, வல்லீவ வரிக்ஷம், ந து ஸ்வயமேவாசேதநா ஸரோந்தரோபஸர்பணே வ்யாப்ரியதே; தஸ்மாந்நைதே ப்ரஹ்மணோ தரிஷ்டாந்தா இதி — தஂ ப்ரதி ப்ரூயாத் — நாயஂ தோஷஃ; குலாலாதிதரிஷ்டாந்தவைலக்ஷண்யமாத்ரஸ்ய விவக்ஷிதத்வாதிதி — யதா ஹி குலாலாதீநாஂ தேவாதீநாஂ ச ஸமாநே சேதநத்வே குலாலாதயஃ கார்யாரம்பே பாஹ்யஂ ஸாதநமபேக்ஷந்தே, ந தேவாதயஃ; ததா ப்ரஹ்ம சேதநமபி ந பாஹ்யஂ ஸாதநமபேக்ஷிஷ்யத இத்யேதாவத்வயஂ தேவாத்யுதாஹரணேந விவக்ஷாமஃ. தஸ்மாத்யதைகஸ்ய ஸாமர்த்யஂ தரிஷ்டஂ ததா ஸர்வேஷாமேவ பவிதுமர்ஹதீதி நாஸ்த்யேகாந்த இத்யபிப்ராயஃ||
—————————————————–

கரித்ஸ்நப்ரஸக்த்யதிகரணம்||2.1.26||-கரித்ஸ்நப்ரஸக்திர்நிரவயவத்வஷப்தகோபோ வா||2.1.26||

சேதநமேகமத்விதீயஂ ப்ரஹ்ம க்ஷீராதிவத்தேவாதிவச்சாநபேக்ஷ்ய பாஹ்யஂ ஸாதநஂ ஸ்வயஂ பரிணமமாநஂ ஜகதஃ காரணமிதி ஸ்திதம்; ஷாஸ்த்ரார்தபரிஷுத்தயே து புநராக்ஷிபதி. கரித்ஸ்நப்ரஸக்திஃ கரித்ஸ்நஸ்ய ப்ரஹ்மணஃ கார்யரூபேண பரிணாமஃ ப்ராப்நோதி, நிரவயவத்வாத் — யதி ப்ரஹ்ம பரிதிவ்யாதிவத்ஸாவயவமபவிஷ்யத், ததோஸ்யைகதேஷஃ பர்யணஂஸ்யத், ஏகதேஷஷ்சாவஸ்தாஸ்யத; நிரவயவஂ து ப்ரஹ்ம ஷ்ருதிப்யோவகம்யதே — ‘நிஷ்கலஂ நிஷ்க்ரியஂ ஷாந்தஂ நிரவத்யஂ நிரஞ்ஜநம்’ ‘திவ்யோ ஹ்யமூர்தஃ புருஷஃ ஸபாஹ்யாப்யந்தரோ ஹ்யஜஃ’ ‘இதஂ மஹத்பூதமநந்தமபாரஂ விஜ்ஞாநகந ஏவ’ ‘ஸ ஏஷ நேதி நேத்யாத்மா’ ‘அஸ்தூலமநணு’ இத்யாத்யாப்யஃ ஸர்வவிஷேஷப்ரதிஷேதிநீப்யஃ; ததஷ்சைகதேஷபரிணாமாஸஂபவாத்கரித்ஸ்நபரிணாமப்ரஸக்தௌ ஸத்யாஂ மூலோச்சேதஃ ப்ரஸஜ்யேத; த்ரஷ்டவ்யதோபதேஷாநர்தக்யஂ ச ஆபத்யேத, அயத்நதரிஷ்டத்வாத்கார்யஸ்ய, தத்வ்யதிரிக்தஸ்ய ச ப்ரஹ்மணோஸஂபவாத்; அஜத்வாதிஷப்தவ்யாகோபஷ்ச. அதைதத்தோஷபரிஜிஹீர்ஷயா ஸாவயவமேவ ப்ரஹ்மாப்யுபகம்யேத, ததாபி யே நிரவயவத்வஸ்ய ப்ரதிபாதகாஃ ஷப்தா உதாஹரிதாஸ்தே ப்ரகுப்யேயுஃ; ஸாவயவத்வே சாநித்யத்வப்ரஸங்க இதி — ஸர்வதாயஂ பக்ஷோ ந கடயிதுஂ ஷக்யத இத்யாக்ஷிபதி||

——————————————–
ஷ்ருதேஸ்து ஷப்தமூலத்வாத்||2.1.27||

து-ஷப்தேநாக்ஷேபஂ பரிஹரதி. ந கல்வஸ்மத்பக்ஷே கஷ்சிதபி தோஷோஸ்தி. ந தாவத்கரித்ஸ்நப்ரஸக்திரஸ்தி; குதஃ? ஷ்ருதேஃ — யதைவ ஹி ப்ரஹ்மணோ ஜகதுத்பத்திஃ ஷ்ரூயதே, ஏவஂ விகாரவ்யதிரேகேணாபி ப்ரஹ்மணோவஸ்தாநஂ ஷ்ரூயதே — ப்ரகரிதிவிகாரயோர்பேதேந வ்யபதேஷாத் ‘ஸேயஂ தேவதைக்ஷத ஹந்தாஹமிமாஸ்திஸ்ரோ தேவதா அநேந ஜீவேநாத்மநாநுப்ரவிஷ்ய நாமரூபே வ்யாகரவாணி’ இதி, ‘தாவாநஸ்ய மஹிமா ததோ ஜ்யாயா்ச பூருஷஃ. பாதோஸ்ய விஷ்வா பூதாநி த்ரிபாதஸ்யாமரிதஂ திவி’ இதி சைவஂஜாதீயகாத்; ததா ஹரிதயாயதநத்வவசநாத்; ஸத்ஸஂபத்திவசநாச்ச — யதி ச கரித்ஸ்நஂ ப்ரஹ்ம கார்யபாவேநோபயுக்தஂ ஸ்யாத், ‘ஸதா ஸோம்ய ததா ஸஂபந்நோ பவதி’ இதி ஸுஷுப்திகதஂ விஷேஷணமநுபபந்நஂ ஸ்யாத், விகரிதேந ப்ரஹ்மணா நித்யஸஂபந்நத்வாதவிகரிதஸ்ய ச ப்ரஹ்மணோபாவாத்; ததேந்த்ரியகோசரத்வப்ரதிஷேதாத் — ப்ரஹ்மணோ விகாரஸ்ய சேந்த்ரியகோசரத்வோபபத்தேஃ; தஸ்மாதஸ்த்யவிகரிதஂ ப்ரஹ்ம. ந ச நிரவயவத்வஷப்தவ்யாகோபோஸ்தி, ஷ்ரூயமாணத்வாதேவ நிரவயவத்வஸ்யாப்யப்யுபகம்யமாநத்வாத்; ஷப்தமூலஂ ச ப்ரஹ்ம ஷப்தப்ரமாணகம், நேந்த்ரியாதிப்ரமாணகம்; தத்யதாஷப்தமப்யுபகந்தவ்யம்; ஷப்தஷ்சோபயமபி ப்ரஹ்மணஃ ப்ரதிபாதயதி — அகரித்ஸ்நப்ரஸக்திஂ நிரவயவத்வஂ ச; லௌகிகாநாமபி மணிமந்த்ரௌஷதிப்ரபரிதீநாஂ தேஷகாலநிமித்தவைசித்ர்யவஷாச்சக்தயோ விருத்தாநேககார்யவிஷயா தரிஷ்யந்தே; தா அபி தாவந்நோபதேஷமந்தரேண கேவலேந தர்கேணாவகந்துஂ ஷக்யந்தே — அஸ்ய வஸ்துந ஏதாவத்ய ஏதத்ஸஹாயா ஏதத்விஷயா ஏதத்ப்ரயோஜநாஷ்ச ஷக்தய இதி; கிமுதாசிந்த்யஸ்வபாவஸ்ய ப்ரஹ்மணோ ரூபஂ விநா ஷப்தேந ந நிரூப்யேத; ததா சாஹுஃ பௌராணிகாஃ — ‘அசிந்த்யாஃ கலு யே பாவா ந தாஂஸ்தர்கேண யோஜயேத். ப்ரகரிதிப்யஃ பரஂ யச்ச ததசிந்த்யஸ்ய லக்ஷணம்’ இதி. தஸ்மாச்சப்தமூல ஏவாதீந்த்ரியார்தயாதாத்ம்யாதிகமஃ. நநு ஷப்தேநாபி ந ஷக்யதே விருத்தோர்தஃ ப்ரத்யாயயிதும் — நிரவயவஂ ச ப்ரஹ்ம பரிணமதே ந ச கரித்ஸ்நமிதி; யதி நிரவயவஂ ப்ரஹ்ம ஸ்யாத், நைவ பரிணமேத, கரித்ஸ்நமேவ வா பரிணமேத; அத கேநசித்ரூபேண பரிணமேத கேநசிச்சாவதிஷ்டேதேதி, ரூபபேதகல்பநாத்ஸாவயவமேவ
ப்ரஸஜ்யேத; க்ரியாவிஷயே ஹி ‘அதிராத்ரே ஷோடஷிநஂ கரிஹ்ணாதி’ ‘நாதிராத்ரே ஷோ஀டஷிநஂ கரிஹ்ணாதி’ இத்யேவஂஜாதீயகாயாஂ விரோதப்ரதீதாவபி விகல்பாஷ்ரயணஂ விரோதாபரிஹாரகாரணஂ பவதி, புருஷதந்த்ரத்வாச்சாநுஷ்டாநஸ்ய; இஹ து விகல்பாஷ்ரயணேநாபி ந விரோதபரிஹாரஃ ஸஂபவதி, அபுருஷதந்த்ரத்வாத்வஸ்துநஃ; தஸ்மாத்துர்கடமேததிதி — நைஷ தோஷஃ, அவித்யாகல்பிதரூபபேதாப்யுபகமாத். ந ஹ்யவித்யாகல்பிதேந ரூபபேதேந ஸாவயவஂ வஸ்து ஸஂபத்யதே; ந ஹி திமிரோபஹதநயநேநாநேக இவ சந்த்ரமா தரிஷ்யமாநோநேக ஏவ பவதி; அவித்யாகல்பிதேந ச நாமரூபலக்ஷணேந ரூபபேதேந வ்யாகரிதாவ்யாகரிதாத்மகேந தத்த்வாந்யத்வாப்யாமநிர்வசநீயேந ப்ரஹ்ம பரிணாமாதிஸர்வவ்யவஹாராஸ்பதத்வஂ ப்ரதிபத்யதே; பாரமார்திகேந ச ரூபேண ஸர்வவ்யவஹாராதீதமபரிணதமவதிஷ்டதே, வாசாரம்பணமாத்ரத்வாச்சாவித்யாகல்பிதஸ்ய நாமரூபபேதஸ்ய — இதி ந நிரவயவத்வஂ ப்ரஹ்மணஃ குப்யதி; ந சேயஂ பரிணாமஷ்ருதிஃ பரிணாமப்ரதிபாதநார்தா, தத்ப்ரதிபத்தௌ பலாநவகமாத்; ஸர்வவ்யவஹாரஹீநப்ரஹ்மாத்மபாவப்ரதிபாதநார்தா த்வேஷா, தத்ப்ரதிபத்தௌ பலாவகமாத்; ‘ஸ ஏஷ நேதி நேத்யாத்மா’ இத்யுபக்ரம்யாஹ — ‘அபயஂ வை ஜநக ப்ராப்தோஸி’ இதி; தஸ்மாதஸ்மத்பக்ஷே ந கஷ்சிதபி தோஷப்ரஸங்கோஸ்தி||
———————————————
ஆத்மநி சேவ விசித்ராஷ்ச ஹி||2.1.28||

அபி ச நைவாத்ர விவதிதவ்யம் — கதமேகஸ்மிந்ப்ரஹ்மணி ஸ்வரூபாநுபமர்தேநைவாநேகாகாரா ஸரிஷ்டிஃ ஸ்யாதிதி; யத ஆத்மந்யப்யேகஸ்மிந்ஸ்வப்நதரிஷி ஸ்வரூபாநுபமர்தேநைவாநேகாகாரா ஸரிஷ்டிஃ பட்யதே — ‘ந தத்ர ரதா ந ரதயோகா ந பந்தாநோ பவந்த்யத ரதாந்ரதயோகாந்பதஃ ஸரிஜதே’ இத்யாதிநா; லோகேபி தேவாதிஷு மாயாவ்யாதிஷு ச ஸ்வரூபாநுபமர்தேநைவ விசித்ரா ஹஸ்த்யஷ்வாதிஸரிஷ்டயோ தரிஷ்யந்தே; ததைகஸ்மிந்நபி ப்ரஹ்மணி ஸ்வரூபாநுபமர்தேநைவாநேகாகாரா ஸரிஷ்டிர்பவிஷ்யதீதி||
—————————————–
ஸ்வபக்ஷதோஷாச்ச||2.1.29||

பரேஷாமப்யேஷ ஸமாநஃ ஸ்வபக்ஷதோஷஃ — ப்ரதாநவாதிநோபி ஹி நிரவயவமபரிச்சிந்நஂ ஷப்தாதிஹீநஂ ப்ரதாநஂ ஸாவயவஸ்ய பரிச்சிந்நஸ்ய ஷப்தாதிமதஃ கார்யஸ்ய காரணமிதி ஸ்வபக்ஷஃ; தத்ராபி கரித்ஸ்நப்ரஸக்திர்நிரவயவத்வாத்ப்ரதாநஸ்ய ப்ராப்நோதி, நிரவயவத்வாப்யுபகமகோபோ வா. நநு நைவ தைர்நிரவயவஂ ப்ரதாநமப்யுபகம்யதே; ஸத்த்வரஜஸ்தமாஂஸி ஹி த்ரயோ குணாஃ; தேஷாஂ ஸாம்யாவஸ்தா ப்ரதாநம்; தைரேவாவயவைஸ்தத்ஸாவயவமிதி — நைவஂஜாதீயகேந ஸாவயவத்வேந ப்ரகரிதோ தோஷஃ பரிஹர்துஂ பார்யதே, யதஃ ஸத்த்வரஜஸ்தமஸாமப்யேகைகஸ்ய ஸமாநஂ நிரவயவத்வம் ஏகைகமேவ சேதரத்வயாநுகரிஹீதஂ ஸஜாதீயஸ்ய ப்ரபஞ்சஸ்யோபாதாநமிதி — ஸமாநத்வாத்ஸ்வபக்ஷதோஷப்ரஸங்கஸ்ய. தர்காப்ரதிஷ்டாநாத்ஸாவயவத்வமேவேதி சேத் — ஏவமப்யநித்யத்வாதிதோஷப்ரஸங்கஃ. அத ஷக்தய ஏவ கார்யவைசித்ர்யஸூசிதா அவயவா இத்யபிப்ராயஃ, தாஸ்து ப்ரஹ்மவாதிநோப்யவிஷிஷ்டாஃ. ததா அணுவாதிநோப்யணுரண்வந்தரேண ஸஂயுஜ்யமாநோ நிரவயவத்வாத்யதி காத்ஸ்ந்ர்யேந ஸஂயுஜ்யேத, ததஃ ப்ரதிமாநுபபத்தேரணுமாத்ரத்வப்ரஸங்கஃ; அதைகதேஷேந ஸஂயுஜ்யேத, ததாபி நிரவயவத்வாப்யுபகமகோப இதி — ஸ்வபக்ஷேபி ஸமாந ஏஷ தோஷஃ. ஸமாநத்வாச்ச நாந்யதரஸ்மிந்நேவ பக்ஷே உபக்ஷேப்தவ்யோ பவதி. பரிஹரிதஸ்து ப்ரஹ்மவாதிநா ஸ்வபக்ஷே தோஷஃ||
——————————————

ஸர்வோபேதாதிகரணம்||2.1.30||–ஸர்வோபேதா ச தத்தர்ஷநாத்||2.1.30||

ஏகஸ்யாபி ப்ரஹ்மணோ விசித்ரஷக்தியோகாதுபபத்யதே விசித்ரோ விகாரப்ரபஞ்ச இத்யுக்தம்; தத்புநஃ கதமவகம்யதே — விசித்ரஷக்தியுக்தஂ பரஂ ப்ரஹ்மேதி; ததுச்யதே — ஸர்வோபேதா ச தத்தர்ஷநாத். ஸர்வஷக்தியுக்தா ச பரா தேவதேத்யப்யுபகந்தவ்யம்; குதஃ? தத்தர்ஷநாத். ததா ஹி தர்ஷயதி ஷ்ருதிஃ ஸர்வஷக்தியோகஂ பரஸ்யா தேவதாயாஃ — ‘ஸர்வகர்மா ஸர்வகாமஃ ஸர்வரஸஃ ஸர்வமிதமப்யாத்தோவாக்யநாதரஃ’ ‘ஸத்யகாமஃ ஸத்யஸஂகல்பஃ’ ‘யஃ ஸர்வஜ்ஞஃ ஸர்வவித்’ ‘ஏதஸ்ய வா அக்ஷரஸ்ய ப்ரஷாஸநே கார்கி ஸூர்யாசந்த்ரமஸௌ விதரிதௌ திஷ்டதஃ’ இத்யேவஂஜாதீயகா||
———————————————
விகரணத்வாந்நேதி சேத்ததுக்தம்||2.1.31||

ஸ்யாதேதத் — விகரணாஂ பராஂ தேவதாஂ ஷாஸ்தி ஷாஸ்த்ரம் — ‘அசக்ஷுஷ்கமஷ்ரோத்ரமவாகமநாஃ’ இத்யேவஂஜாதீயகம்; கதஂ
ஸா ஸர்வஷக்தியுக்தாபி ஸதீ கார்யாய ப்ரபவேத்? தேவாதயோ ஹி சேதநாஃ ஸர்வஷக்தியுக்தா அபி ஸந்த ஆத்யாத்மிககார்யகரணஸஂபந்நா ஏவ தஸ்மை தஸ்மை கார்யாய ப்ரபவந்தோ விஜ்ஞாயந்தே; கதஂ ச ‘நேதி நேதி’ இதி ப்ரதிஷித்தஸர்வவிஷேஷாயா தேவதாயாஃ ஸர்வஷக்தியோகஃ ஸஂபவேத், இதி சேத் — யதத்ர வக்தவ்யஂ தத்புரஸ்தாதேவோக்தம்; ஷ்ருத்யவகாஹ்யமேவேதமதிகம்பீரஂ ப்ரஹ்ம ந தர்காவகாஹ்யம்; ந ச யதைகஸ்ய ஸாமர்த்யஂ தரிஷ்டஂ ததாந்யஸ்யாபி ஸாமர்த்யேந பவிதவ்யமிதி நியமோஸ்தீதி. ப்ரதிஷித்தஸர்வேவிஷேஷஸ்யாபி ப்ரஹ்மணஃ ஸர்வஷக்தியோகஃ ஸஂபவதீத்யேததப்யவித்யாகல்பிதரூபபேதோபந்யாஸேநோக்தமேவ. ததா ச ஷாஸ்த்ரம் — ‘அபாணிபாதோ ஜவநோ க்ரஹீதா பஷ்யத்யசக்ஷுஃ ஸ ஷ்ரரிணோத்யகர்ணஃ’ இத்யகரணஸ்யபி ப்ரஹ்மணஃ ஸர்வஸாமர்த்யயோகஂ தர்ஷயதி||
—————————————-
ப்ரயோஜநவத்த்வாதிகரணம்||2.1.32||–ந ப்ரயோஜநவத்த்வாத்||2.1.32||–

அந்யதா புநஷ்சேதநகர்தரித்வஂ ஜகத ஆக்ஷிபதி — ந கலு சேதநஃ பரமாத்மேதஂ ஜகத்பிம்பஂ விரசயிதுமர்ஹதி; குதஃ? ப்ரயோஜநவத்த்வாத்ப்ரவரித்தீநாம். சேதநோ ஹி லோகே புத்திபூர்வகாரீ புருஷஃ ப்ரவர்தமாநோ ந மந்தோபக்ரமாமபி தாவத்ப்ரவரித்திமாத்மப்ரயோஜநாநுபயோகிநீமாரபமாணோ தரிஷ்டஃ, கிமுத குருதரஸஂரம்பாம்; பவதி ச லோகப்ரஸித்த்யநுவாதிநீ ஷ்ருதிஃ — ‘ந வா அரே ஸர்வஸ்ய காமாய ஸர்வஂ ப்ரியஂ பவத்யாத்மநஸ்து காமாய ஸர்வஂ ப்ரியஂ பவதி’ இதி; குருதரஸஂரம்பா சேயஂ ப்ரவரித்திஃ — யதுச்சாவசப்ரபஞ்சஂ ஜகத்பிம்பஂ விரசயிதவ்யம்; யதீயமபி ப்ரவரித்திஷ்சேதநஸ்ய பரமாத்மந ஆத்மப்ரயோஜநோபயோகிநீ பரிகல்ப்யேத, பரிதரிப்தத்வஂ பரமாத்மநஃ ஷ்ரூயமாணஂ பாத்யேத; ப்ரயோஜநாபாவே வா ப்ரவரித்த்யபாவோபி ஸ்யாத்; அத சேதநோபி ஸந் உந்மத்தோ புத்த்யபராதாதந்தரேணைவாத்மப்ரயோஜநஂ ப்ரவர்தமாநோ தரிஷ்டஃ, ததா பரமாத்மாபி ப்ரவர்திஷ்யதே இத்யுச்யேத — ததா ஸதி ஸர்வஜ்ஞத்வஂ பரமாத்மநஃ ஷ்ரூயமாணஂ பாத்யேத; தஸ்மாதஷ்லிஷ்டா சேதநாத்ஸரிஷ்டிரிதி||
———————————
லோகவத்து லீலாகைவல்யம்||2.1.33||

து-ஷப்தேநாக்ஷேபஂ பரிஹரதி; யதா லோகே கஸ்யசிதாப்தைஷணஸ்ய ராஜ்ஞோ ராஜாமாத்யஸ்ய வா வ்யதிரிக்தஂ கிஂசித்ப்ரயோஜநமநபிஸஂதாய கேவலஂ லீலாரூபாஃ ப்ரவரித்தயஃ க்ரீடாவிஹாரேஷு பவந்தி; யதா சோச்ச்வாஸப்ரஷ்வாஸாதயோநபிஸஂதாய பாஹ்யஂ கிஂசித்ப்ரயோஜநஂ ஸ்வபாவாதேவ ஸஂபவந்தி; ஏவமீஷ்வரஸ்யாப்யநபேக்ஷ்ய கிஂசித்ப்ரயோஜநாந்தரஂ ஸ்வபாவாதேவ கேவலஂ லீலாரூபா ப்ரவரித்திர்பவிஷ்யதி; ந ஹீஷ்வரஸ்ய ப்ரயோஜநாந்தரஂ நிரூப்யமாணஂ ந்யாயதஃ ஷ்ருதிதோ வா ஸஂபவதி; ந ச ஸ்வபாவஃ பர்யநுயோக்துஂ ஷக்யதே. யத்யப்யஸ்மாகமியஂ ஜகத்பிம்பவிரசநா குருதரஸஂரம்பேவாபாதி, ததாபி பரமேஷ்வரஸ்ய லீலைவ கேவலேயம், அபரிமிதஷக்தித்வாத். யதி நாம லோகே லீலாஸ்வபி கிஂசித்ஸூக்ஷ்மஂ ப்ரயோஜநமுத்ப்ரேக்ஷ்யேத, ததாபி நைவாத்ர கிஂசித்ப்ரயோஜநமுத்ப்ரேக்ஷிதுஂ ஷக்யதே, ஆப்தகாமஷ்ருதேஃ. நாப்யப்ரவரித்திருந்மத்தப்ரவரித்திர்வா, ஸரிஷ்டிஷ்ருதேஃ, ஸர்வஜ்ஞஷ்ருதேஷ்ச. ந சேயஂ பரமார்தவிஷயா ஸரிஷ்டிஷ்ருதிஃ; அவித்யாகல்பிதநாமரூபவ்யவஹாரகோசரத்வாத், ப்ரஹ்மாத்மபாவப்ரதிபாதநபரத்வாச்ச — இத்யேததபி நைவ விஸ்மர்தவ்யம்||
—————————————–

வைஷம்யநைர்கரிண்யாதிகரணம்||2.1.34||–வைஷம்யநைர்கரிண்யே ந ஸாபேக்ஷத்வாத்ததாஹி தர்ஷயதி||2.1.34||

புநஷ்ச ஜகஜ்ஜந்மாதிஹேதுத்வமீஷ்வரஸ்யாக்ஷிப்யதே, ஸ்தூணாநிகநநந்யாயேந ப்ரதிஜ்ஞாதஸ்யார்தஸ்ய தரிடீகரணாய. நேஷ்வரோ ஜகதஃ காரணமுபபத்யதே; குதஃ? வைஷம்யநைர்கரிண்யப்ரஸங்காத் — காஂஷ்சிதத்யந்தஸுகபாஜஃ கரோதி தேவாதீந், காஂஷ்சிதத்யந்ததுஃகபாஜஃ பஷ்வாதீந், காஂஷ்சிந்மத்யமபோகபாஜோ மநுஷ்யாதீந் — இத்யேவஂ விஷமாஂ ஸரிஷ்டிஂ நிர்மிமாணஸ்யேஷ்வரஸ்ய பரிதக்ஜநஸ்யேவ ராகத்வேஷோபபத்தேஃ, ஷ்ருதிஸ்மரித்யவதாரிதஸ்வச்சத்வாதீஷ்வரஸ்வபாவவிலோபஃ ப்ரஸஜ்யேத; ததா கலஜநைரபி ஜுகுப்ஸிதஂ நிர்கரிணத்வமதிக்ரூரத்வஂ துஃகயோகவிதாநாத்ஸர்வப்ரஜோபஸஂஹாராச்ச ப்ரஸஜ்யேத; தஸ்மாத்வைஷம்யநைர்கரிண்யப்ரஸங்காந்நேஷ்வரஃ காரணமித்யேவஂ ப்ராப்தே —

ப்ரூமஃ — வைஷம்யநைர்கரிண்யே நேஷ்வரஸ்ய ப்ரஸஜ்யேதே; கஸ்மாத்? ஸாபேக்ஷத்வாத். யதி ஹி நிரபேக்ஷஃ கேவல ஈஷ்வரோ விஷமாஂ ஸரிஷ்டிஂ நிர்மிமீதே, ஸ்யாதாமேதௌ தோஷௌ — வைஷம்யஂ நைர்கரிண்யஂ ச; ந து நிரபேக்ஷஸ்ய நிர்மாதரித்வமஸ்தி; ஸாபேக்ஷோ ஹீஷ்வரோ விஷமாஂ ஸரிஷ்டிஂ நிர்மிமீதே; கிமபேக்ஷத இதி சேத் — தர்மாதர்மாவபேக்ஷத இதி வதாமஃ; அதஃ ஸரிஜ்யமாநப்ராணிதர்மாதர்மாபேக்ஷா விஷமா
ஸரிஷ்டிரிதி நாயமீஷ்வரஸ்யாபராதஃ; ஈஷ்வரஸ்து பர்ஜந்யவத்த்ரஷ்டவ்யஃ — யதா ஹி பர்ஜந்யோ வ்ரீஹியவாதிஸரிஷ்டௌ ஸாதாரணஂ காரணஂ பவதி, வ்ரீஹியவாதிவைஷம்யே து தத்தத்பீஜகதாந்யேவாஸாதாரணாநி ஸாமர்த்யாநி காரணாநி பவந்தி, ஏவமீஷ்வரோ தேவமநுஷ்யாதிஸரிஷ்டௌ ஸாதாரணஂ காரணஂ பவதி, தேவமநுஷ்யாதிவைஷம்யே து தத்தஜ்ஜீவகதாந்யேவாஸாதாரணாநி கர்மாணி காரணாநி பவந்தி; ஏவமீஷ்வரஃ ஸாபேக்ஷத்வாந்ந வைஷம்யநைர்கரிண்யாப்யாஂ துஷ்யதி. கதஂ புநரவகம்யதே ஸாபேக்ஷ ஈஷ்வரோ நீசமத்யமோத்தமஂ ஸஂஸாரஂ நிர்மிமீத இதி? ததா ஹி தர்ஷயதி ஷ்ருதிஃ — ‘ஏஷ ஹ்யேவ ஸாது கர்ம காரயதி தஂ யமேப்யோ லோகேப்ய உந்நிநீஷத ஏஷ உ ஏவாஸாது கர்ம காரயதி தஂ யமதோ நிநீஷதே’ இதி, ‘புண்யோ வை புண்யேந கர்மணா பவதி பாபஃ பாபேந’ இதி ச; ஸ்மரிதிரபி ப்ராணிகர்மவிஷேஷாபேக்ஷமேவேஷ்வரஸ்யாநுக்ரஹீதரித்வஂ நிக்ரஹீதரித்வஂ ச தர்ஷயதி — ‘யே யதா மாஂ ப்ரபத்யந்தே தாஂஸ்ததைவ பஜாம்யஹம்’ இத்யேவஂஜாதீயகா||
—————————————-
ந கர்மாவிபாகாதிதி சேந்நாநாதித்வாத்||2.1.35||

‘ஸதேவ ஸோம்யேதமக்ர ஆஸீதேகமேவாத்விதீயம்’ இதி ப்ராக்ஸரிஷ்டேரவிபாகாவதாரணாந்நாஸ்தி கர்ம, யதபேக்ஷ்ய விஷமா ஸரிஷ்டிஃ ஸ்யாத்; ஸரிஷ்ட்யுத்தரகாலஂ ஹி ஷரீராதிவிபாகாபேக்ஷஂ கர்ம, கர்மாபேக்ஷஷ்ச ஷரீராதிவிபாகஃ — இதீதரேதராஷ்ரயத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத; அதோ விபாகாதூர்த்வஂ கர்மாபேக்ஷ ஈஷ்வரஃ ப்ரவர்ததாஂ நாம; ப்ராக்விபாகாத்வைசித்ர்யநிமித்தஸ்ய கர்மணோபாவாத்துல்யைவாத்யா ஸரிஷ்டிஃ ப்ராப்நோதீதி சேத், நைஷ தோஷஃ; அநாதித்வாத்ஸஂஸாரஸ்ய; பவேதேஷ தோஷஃ, யத்யாதிமாநயஂ ஸஂஸாரஃ ஸ்யாத்; அநாதௌ து ஸஂஸாரே பீஜாங்குரவத்தேதுஹேதுமத்பாவேந கர்மணஃ ஸர்கவைஷம்யஸ்ய ச ப்ரவரித்திர்ந விருத்யதே||

கதஂ புநரவகம்யதே — அநாதிரேஷ ஸஂஸார இதி? அத உத்தரஂ படதி —
——————————————————-
உபபத்யதே சாப்யுபலப்யதே ச||2.1.36||

உபபத்யதே ச ஸஂஸாரஸ்யாநாதித்வம் — ஆதிமத்த்வே ஹி ஸஂஸாரஸ்யாகஸ்மாதுத்பூதேர்முக்தாநாமபி புநஃ ஸஂஸாரோத்பூதிப்ரஸங்கஃ, அகரிதாப்யாகமகரிதவிப்ரணாஷப்ரஸங்கஷ்ச, ஸுகதுஃகாதிவைஷம்யஸ்ய நிர்நிமித்தத்வாத்; ந சேஷ்வரோ வைஷம்யஹேதுரித்யுக்தம்; ந சாவித்யா கேவலா வைஷம்யஸ்ய காரணம், ஏகரூபத்வாத்; ராகாதிக்லேஷவாஸநாக்ஷிப்தகர்மாபேக்ஷா த்வவித்யா வைஷம்யகரீ ஸ்யாத்; ந ச கர்ம அந்தரேண ஷரீரஂ ஸஂபவதி, ந ச ஷரீரமந்தரேண கர்ம ஸஂபவதி — இதீதரேதராஷ்ரயத்வப்ரஸங்கஃ; அநாதித்வே து பீஜங்குரந்யாயேநோபபத்தேர்ந கஷ்சித்தோஷோ பவதி. உபலப்யதே ச ஸஂஸாரஸ்யாநாதித்வஂ ஷ்ருதிஸ்மரித்யோஃ. ஷ்ருதௌ தாவத் — ‘அநேந ஜீவேநாத்மநா’ இதி ஸர்கப்ரமுகே ஷாரீரமாத்மாநஂ ஜீவஷப்தேந ப்ராணதாரணநிமித்தேநாபிலபந்நநாதிஃ ஸஂஸார இதி தர்ஷயதி; ஆதிமத்த்வே து ப்ராகநவதாரிதப்ராணஃ ஸந் கதஂ ப்ராணதாரணநிமித்தேந ஜீவஷப்தேந ஸர்கப்ரமுகேபிலப்யேத? ந ச தாரயிஷ்யதீத்யதோபிலப்யேத — அநாகதாத்தி ஸஂபந்தாததீதஃ ஸஂபந்தோ பலீயாந்பவதி, அபிநிஷ்பந்நத்வாத்; ‘ஸூர்யாசந்த்ரமஸௌ தாதா யதாபூர்வமகல்பயத்’ இதி ச மந்த்ரவர்ணஃ பூர்வகல்பஸத்பாவஂ தர்ஷயதி. ஸ்மரிதாவப்யநாதித்வஂ ஸஂஸாரஸ்யோபலப்யதே — ‘ந ரூபமஸ்யேஹ ததோபலப்யதே நாந்தோ ந சாதிர்ந ச ஸஂப்ரதிஷ்டா’ இதி; புராணே சாதீதாநாகதாநாஂ ச கல்பாநாஂ ந பரிமாணமஸ்தீதி ஸ்தாபிதம்||
—————————————————
ஸர்வதர்மோபபத்த்யதிகரணம்||2.1.37||–ஸர்வதர்மோபபத்தேஷ்ச||2.1.37||

சேதநஂ ப்ரஹ்ம ஜகதஃ காரணஂ ப்ரகரிதிஷ்சேத்யஸ்மிந்நவதாரிதே வேதார்தே பரைருபக்ஷிப்தாந்விலக்ஷணத்வாதீந்தோஷாந்பர்யஹார்ஷீதாசார்யஃ; இதாநீஂ பரபக்ஷப்ரதிஷேதப்ரதாநஂ ப்ரகரணஂ ப்ராரிப்ஸமாணஃ ஸ்வபக்ஷபரிக்ரஹப்ரதாநஂ ப்ரகரணமுபஸஂஹரதி. யஸ்மாதஸ்மிந்ப்ரஹ்மணி காரணே பரிகரிஹ்யமாணே ப்ரதர்ஷிதேந ப்ரகாரேண ஸர்வே காரணதர்மா உபபத்யந்தே ‘ஸர்வஜ்ஞஂ ஸர்வஷக்தி மஹாமாயஂ ச ப்ரஹ்ம’ இதி, தஸ்மாதநதிஷங்கநீயமிதமௌபநிஷதஂ தர்ஷநமிதி||

இதி ஷ்ரீமத்பரமஹஂஸபரிவ்ராஜகாசார்யஸ்ய ஷ்ரீகோவிந்தபகவத்பூஜ்யபாதஷிஷ்யஸ்ய ஷ்ரீமச்சஂகரபகவதஃ கரிதௌ
ஷாரீரகமீமாஂஸாஸூத்ரபாஷ்யே த்விதீயாத்யாயஸ்ய ப்ரதமஃ பாதஃ||
————————————————————————–

ஸ்ரீ கோயில் கந்தாடை அப்பன் ஸ்வாமிகள் திருவடிகளே சரணம் .
ஸ்ரீ பெரிய பெருமாள் பெரிய பிராட்டியார் ஆண்டாள் ஆழ்வார் எம்பெருமானார் ஜீவர் திருவடிகளே சரணம் .