Thiruvonum's Weblog

முன்னுரை –

யத்யபீதஂ வேதாந்தவாக்யாநாமைதஂபர்யஂ நிரூபயிதுஂ ஷாஸ்த்ரஂ ப்ரவரித்தம், ந தர்கஷாஸ்த்ரவத்கேவலாபிர்யுக்திபிஃ கஂசித்ஸித்தாந்தஂ ஸாதயிதுஂ தூஷயிதுஂ வா ப்ரவரித்தம், ததாபி வேதாந்தவாக்யாநி வ்யாசக்ஷாணைஃ ஸம்யக்தர்ஷநப்ரதிபக்ஷபூதாநி ஸாஂக்யாதிதர்ஷநாநி நிராகரணீயாநீதி ததர்தஃ பரஃ பாதஃ ப்ரவர்ததே. வேதாந்தார்தநிர்ணயஸ்ய ச ஸம்யக்தர்ஷநார்தத்வாத்தந்நிர்ணயேந ஸ்வபக்ஷஸ்தாபநஂ ப்ரதமஂ கரிதம் — தத்த்யப்யர்ஹிதஂ பரபக்ஷப்ரத்யாக்யாநாதிதி. நநு முமுக்ஷூணாஂ மோக்ஷஸாதநத்வேந ஸம்யக்தர்ஷநநிரூபணாய ஸ்வபக்ஷஸ்தாபநமேவ கேவலஂ கர்துஂ யுக்தம்; கிஂ பரபக்ஷநிராகரணேந பரவித்வேஷகாரணேந? பாடமேவம்; ததாபி மஹாஜநபரிகரிஹீதாநி மஹாந்தி ஸாஂக்யாதிதந்த்ராணி ஸம்யக்தர்ஷநாபதேஷேந ப்ரவரித்தாந்யுபலப்ய பவேத்கேஷாஂசிந்மந்தமதீநாம் — ஏதாந்யபி ஸம்யக்தர்ஷநாயோபாதேயாநி — இத்யபேக்ஷா, ததா யுக்திகாடத்வஸஂபவேந ஸர்வஜ்ஞபாஷிதத்வாச்ச ஷ்ரத்தா ச தேஷு — இத்யதஸ்ததஸாரதோபபாதநாய ப்ரயத்யதே. நநு ‘ஈக்ஷதேர்நாஷப்தம்’ ‘காமாச்ச நாநுமாநாபேக்ஷா’ ‘ஏதேந ஸர்வே வ்யாக்யாதா வ்யாக்யாதாஃ’ இதி ச பூர்வத்ராபி ஸாஂக்யாதிபக்ஷப்ரதிக்ஷேபஃ கரிதஃ; கிஂ புநஃ கரிதகரணேநேதி. ததுச்யதே — ஸாஂக்யாதயஃ ஸ்வபக்ஷஸ்தாபநாய வேதாந்தவாக்யாந்யப்யுதாஹரித்ய ஸ்வபக்ஷாநுகுண்யேநைவ யோஜயந்தோ வ்யாசக்ஷதே, தேஷாஂ யத்வ்யாக்யாநஂ தத்வ்யாக்யாநாபாஸம், ந ஸம்யக்வ்யாக்யாநம் — இத்யேதாவத்பூர்வஂ கரிதம்; இஹ து வாக்யநிரபேக்ஷஃ ஸ்வதந்த்ரஸ்தத்யுக்திப்ரதிஷேதஃ க்ரியத இத்யேஷ விஷேஷஃ||
—————————————————————–
ரசநாநுபபத்த்யதிகரணம்||2.2.1||–ரசநாநுபபத்தேஷ்ச நாநுமாநம் || 2.2.1 ||

தத்ர ஸாஂக்யா மந்யந்தே — யதா கடஷராவாதயோ பேதா மரிதாத்மதயாந்வீயமாநா மரிதாத்மகஸாமாந்யபூர்வகா லோகே தரிஷ்டாஃ, ததா ஸர்வ ஏவ பாஹ்யாத்யாத்மிகா பேதாஃ ஸுகதுஃகமோஹாத்மதயாந்வீயமாநாஃ ஸுகதுஃகமோஹாத்மகஸாமாந்யபூர்வகா பவிதுமர்ஹந்தி; யத்ஸுகதுஃகமோஹாத்மகஂ ஸாமாந்யஂ தத்ித்ரகுணஂ ப்ரதாநஂ மரித்வதசேதநஂ சேதநஸ்ய புருஷஸ்யார்தஂ ஸாதயிதுஂ ஸ்வபாவேநைவ விசித்ரேண விகாராத்மநா ப்ரவர்தத இதி. ததா பரிமாணாதிபிரபி லிங்கைஸ்ததேவ ப்ரதாநமநுமிமதே||

தத்ர வதாமஃ — யதி தரிஷ்டாந்தபலேநைவைதந்நிரூப்யேத, நாசேதநஂ லோகே சேதநாநதிஷ்டிதஂ ஸ்வதந்த்ரஂ கிஂசித்விஷிஷ்டபுருஷார்தநிர்வர்தநஸமர்தாந்விகாராந்விரசயத்தரிஷ்டம்; கேஹப்ராஸாதஷயநாஸநவிஹாரபூம்யாதயோ ஹி லோகே ப்ரஜ்ஞாவத்பிஃ ஷில்பிபிர்யதாகாலஂ ஸுகதுஃகப்ராப்திபரிஹாரயோக்யா ரசிதா தரிஷ்யந்தே; ததேதஂ ஜகதகிலஂ பரிதிவ்யாதி நாநாகர்மபலோபபோகயோக்யஂ பாஹ்யமாத்யாத்மிகஂ ச ஷரீராதி நாநாஜாத்யந்விதஂ ப்ரதிநியதாவயவவிந்யாஸமநேககர்மபலாநுபவாதிஷ்டாநஂ தரிஷ்யமாநஂ ப்ரஜ்ஞாவத்பிஃ ஸஂபாவிததமைஃ ஷில்பிபிர்மநஸாப்யாலோசயிதுமஷக்யஂ ஸத் கதமசேதநஂ ப்ரதாநஂ ரசயேத்? லோஷ்டபாஷாணாதிஷ்வதரிஷ்டத்வாத்; மரிதாதிஷ்வபி கும்பகாராத்யதிஷ்டிதேஷு விஷிஷ்டாகாரா ரசநா தரிஷ்யதே — தத்வத்ப்ரதாநஸ்யாபி சேதநாந்தராதிஷ்டிதத்வப்ரஸங்கஃ. ந ச மரிதாத்யுபாதாநஸ்வரூபவ்யபாஷ்ரயேணைவ தர்மேண மூலகாரணமவதாரணீயம், ந பாஹ்யகும்பகாராதிவ்யபாஷ்ரயேண — -இதி கிஂசிந்நியாமகமஸ்தி. ந சைவஂ ஸதி கிஂசித்விருத்யதே, ப்ரத்யுத ஷ்ருதிரநுகரிஹ்யதே, சேதநகாரணஸமர்பணாத். அதோ ரசநாநுபபத்தேஷ்ச ஹேதோர்நாசேதநஂ ஜகத்காரணமநுமாதவ்யஂ பவதி. அந்வயாத்யநுபபத்தேஷ்சேதி ச-ஷப்தேந ஹேதோரஸித்திஂ ஸமு஀ச்சிநோதி. ந ஹி பாஹ்யாத்யாத்மிகாநாஂ பேதாநாஂ ஸுகதுஃகமோஹாத்மகதயாந்வய உபபத்யதே, ஸுகாதீநாஂ சாந்தரத்வப்ரதீதேஃ, ஷப்தாதீநாஂ சாதத்ரூபத்வப்ரதீதேஃ, தந்நிமித்தத்வப்ரதீதேஷ்ச, ஷப்தாத்யவிஷேஷேபி ச பாவநாவிஷேஷாத்ஸுகாதிவிஷேஷோபலப்தேஃ. ததா பரிமிதாநாஂ பேதாநாஂ மூலாங்குராதீநாஂ ஸஂஸர்கபூர்வகத்வஂ தரிஷ்ட்வா பாஹ்யாத்யாத்மிகாநாஂ பேதாநாஂ பரிமிதத்வாத்ஸஂஸர்கபூர்வகத்வமநுமிமாநஸ்ய ஸத்த்வரஜஸ்தமஸாமபி ஸஂஸர்கபூர்வகத்வப்ரஸங்கஃ, பரிமிதத்வாவிஷேஷாத். கார்யகாரணபாவஸ்து ப்ரேக்ஷாபூர்வகநிர்மிதாநாஂ ஷயநாஸநாதீநாஂ தரிஷ்ட இதி ந கார்யகாரணபாவாத்பாஹ்யாத்யாத்மிகாநாஂ பேதாநாமசேதநபூர்வகத்வஂ ஷக்யஂ கல்பயிதும்||
—————————————-
ப்ரவரித்தேஷ்ச||2.2.2||

ஆஸ்தாஂ தாவதியஂ ரசநா; தத்ஸித்த்யர்தா யா ப்ரவரித்திஃ — ஸாம்யாவஸ்தாநாத்ப்ரச்யுதிஃ, ஸத்த்வரஜஸ்தமஸாமங்காங்கிபாவரூபாபத்திஃ, விஷிஷ்டகார்யாபிமுகப்ரவரித்திதா — ஸாபி நாசேதநஸ்ய ப்ரதாநஸ்ய ஸ்வதந்த்ரஸ்யோபபத்யதே, மரிதாதிஷ்வதர்ஷநாத்ரதாதிஷு ச. ந ஹி மரிதாதயோ ரதாதயோ வா ஸ்வயமசேதநாஃ ஸந்தஷ்சேதநைஃ குலாலாதிபிரஷ்வாதிபிர்வாநதிஷ்டிதா விஷிஷ்டகார்யாபிமுகப்ரவரித்தயோ தரிஷ்யந்தே; தரிஷ்டாச்சாதரிஷ்டஸித்திஃ; அதஃ ப்ரவரித்த்யநுபபத்தேரபி ஹேதோர்நாசேதநஂ ஜகத்காரணமநுமாதவ்யஂ பவதி. நநு சேதநஸ்யாபி ப்ரவரித்திஃ கேவலஸ்ய ந தரிஷ்டா — ஸத்யமேதத் — ததாபி சேதநஸஂயுக்தஸ்ய ரதாதேரசேதநஸ்ய ப்ரவரித்திர்தரிஷ்டா; ந த்வசேதநஸஂயுக்தஸ்ய சேதநஸ்ய ப்ரவரித்திர்தரிஷ்டா; கிஂ புநரத்ர யுக்தம் — யஸ்மிந்ப்ரவரித்திர்தரிஷ்டா தஸ்ய ஸா, உத யத்ஸஂப்ரயுக்தஸ்ய தரிஷ்டா தஸ்யைவ ஸேதி? நநு யஸ்மிந்தரிஷ்யதே ப்ரவரித்திஸ்தஸ்யைவ ஸேதி யுக்தம், உபயோஃ ப்ரத்யக்ஷத்வாத்; ந து ப்ரவரித்த்யாஷ்ரயத்வேந கேவலஷ்சேதநோ ரதாதிவத்ப்ரத்யக்ஷஃ; ப்ரவரித்த்யாஷ்ரயதேஹாதிஸஂயுக்தஸ்யைவ து சேதநஸ்ய ஸத்பாவஸித்திஃ — கேவலாசேதநரதாதிவைலக்ஷண்யஂ ஜீவத்தேஹஸ்ய தரிஷ்டமிதி; அத ஏவ ச ப்ரத்யக்ஷே தேஹே ஸதி சைதந்யஸ்ய தர்ஷநாதஸதி சாதர்ஷநாத்தேஹஸ்யைவ சைதந்யமபீதி லோகாயதிகாஃ ப்ரதிபந்நாஃ; தஸ்மாதசேதநஸ்யைவ ப்ரவரித்திரிதி. ததபிதீயதே — ந ப்ரூமஃ, யஸ்மிந்நசேதநே ப்ரவரித்திர்தரிஷ்யதே ந தஸ்ய ஸேதி; பவது தஸ்யைவ ஸா; ஸா து சேதநாத்பவதீதி ப்ரூமஃ, தத்பாவே பாவாத்ததபாவே சாபாவாத் — யதா காஷ்டாதிவ்யபாஷ்ரயாபி தாஹப்ரகாஷாதிலக்ஷணா விக்ரியா, அநுபலப்யமாநாபி ச கேவலே ஜ்வலநே, ஜ்வலநாதேவ பவதி, தத்ஸஂயோகே தர்ஷநாத்தத்வியோகே சாதர்ஷநாத் — தத்வத்; லோகாயதிகாநாமபி சேதந ஏவ தேஹோசேதநாநாஂ ரதாதீநாஂ ப்ரவர்தகோ தரிஷ்ட இத்யவிப்ரதிஷித்தஂ சேதநஸ்ய ப்ரவர்தகத்வம். நநு தவ தேஹாதிஸஂயுக்தஸ்யாப்யாத்மநோ விஜ்ஞாநஸ்வரூபமாத்ரவ்யதிரேகேண ப்ரவரித்த்யநுபபத்தேரநுபபந்நஂ ப்ரவர்தகத்வமிதி சேத், ந; அயஸ்காந்தவத்ரூபாதிவச்ச ப்ரவரித்திரஹிதஸ்யாபி ப்ரவர்தகத்வோபபத்தேஃ. யதாயஸ்காந்தோ மணிஃ ஸ்வயஂ ப்ரவரித்திரஹிதோப்யயஸஃ ப்ரவர்தகோ பவதி, யதா ச ரூபாதயோ விஷயாஃ ஸ்வயஂ ப்ரவரித்திரஹிதா அபி சக்ஷுராதீநாஂ ப்ரவர்தகா பவந்தி, ஏவஂ ப்ரவரித்திரஹிதோபீஷ்வரஃ ஸர்வகதஃ ஸர்வாத்மா ஸர்வஜ்ஞஃ ஸர்வஷக்திஷ்ச ஸந் ஸர்வஂ ப்ரவர்தயேதித்யுபபந்நம். ஏகத்வாத்ப்ரவர்த்யாபாவே ப்ரவர்தகத்வாநுபபத்திரிதி சேத், ந; அவித்யாப்ரத்யுபஸ்தாபிதநாமரூபமாயாவேஷவஷேநாஸகரித்ப்ரத்யுக்தத்வாத். தஸ்மாத்ஸஂபவதி ப்ரவரித்திஃ ஸர்வஜ்ஞகாரணத்வே, ந த்வசேதநகாரணத்வே||
———————————————
பயோம்புவச்சேத்தத்ராபி||2.2.3||

ஸ்யாதேதத் — யதா க்ஷீரமசேதநஂ ஸ்வபாவேநைவ வத்ஸவிவரித்த்யர்தஂ ப்ரவர்ததே, யதா ச ஜலமசேதநஂ ஸ்வபாவேநைவ லோகோபகாராய ஸ்யந்ததே, ஏவஂ ப்ரதாநமப்யசேதநஂ ஸ்வபாவேநைவ புருஷார்தஸித்தயே ப்ரவர்திஷ்யத இதி. நைதத்ஸாதூச்யதே, யதஸ்தத்ராபி பயோம்புநோஷ்சேதநாதிஷ்டிதயோரேவ ப்ரவரித்திரித்யநுமிமீமஹே, உபயவாதிப்ரஸித்தே ரதாதாவசேதநே கேவலே ப்ரவரித்த்யதர்ஷநாத்; ஷாஸ்த்ரஂ ச — ‘யோப்ஸு திஷ்டந்’ ‘யோபோந்தரோ யமயதி’ ‘ஏதஸ்ய வா அக்ஷரஸ்ய ப்ரஷாஸநே கார்கி ப்ராச்யோந்யா நத்யஃ ஸ்யந்தந்தே’ இத்யேவஂஜாதீயகஂ ஸமஸ்தஸ்ய லோகபரிஸ்பந்திதஸ்யேஷ்வராதிஷ்டிததாஂ ஷ்ராவயதி; தஸ்மாத்ஸாத்யபக்ஷநிக்ஷிப்தத்வாத்பயோம்புவதித்யநுபந்யாஸஃ — -சேதநாயாஷ்ச தேந்வாஃ ஸ்நேஹேச்சயா பயஸஃ ப்ரவர்தகத்வோபபத்தேஃ, வத்ஸசோஷணேந ச பயஸ ஆகரிஷ்யமாணத்வாத்; ந சாம்புநோப்யத்யந்தமநபேக்ஷா, நிம்நபூம்யாத்யபேக்ஷத்வாத்ஸ்யந்தநஸ்ய; சேதநாபேக்ஷத்வஂ து ஸர்வத்ரோபதர்ஷிதம். ‘உபஸஂஹாரதர்ஷநாந்நேதி சேந்ந க்ஷீரவத்தி’ இத்யத்ர து பாஹ்யநிமித்தநிரபேக்ஷமபி ஸ்வாஷ்ரயஂ கார்யஂ பவதீத்யேதல்லோகதரிஷ்ட்யா நிதர்ஷிதம்; ஷாஸ்த்ரதரிஷ்ட்யா புநஃ ஸர்வத்ரைவேஷ்வராபேக்ஷத்வமாபத்யமாநஂ ந பராணுத்யதே||
———————————-
வ்யதிரேகாநவஸ்திதேஷ்சாநபேக்ஷத்வாத்||2.2.4||

ஸாஂக்யாநாஂ த்ரயோ குணாஃ ஸாம்யேநாவதிஷ்டமாநாஃ ப்ரதாநம்; ந து தத்வ்யதிரேகேண ப்ரதாநஸ்ய ப்ரவர்தகஂ நிவர்தகஂ வா கிஂசித்பாஹ்யமபேக்ஷ்யமவஸ்திதமஸ்தி; புருஷஸ்தூதாஸீநோ ந ப்ரவர்தகோ ந நிவர்தகஃ — இத்யதோநபேக்ஷஂ ப்ரதாநம்; அநபேக்ஷத்வாச்ச கதாசித்ப்ரதாநஂ மஹதாத்யாகாரேண பரிணமதே, கதாசிந்ந பரிணமதே, இத்யேததயுக்தம். ஈஷ்வரஸ்ய து ஸர்வஜ்ஞத்வாத்ஸர்வஷக்தித்வாந்மஹாமாயத்வாச்ச ப்ரவரித்த்யப்ரவரித்தீ ந விருத்யேதே||
————————————–
அந்யத்ராபாவாச்ச ச தரிணாதிவத்||2.2.5||

ஸ்யாதேதத் — யதா தரிணபல்லவோதகாதி நிமித்தாந்தரநிரபேக்ஷஂ ஸ்வபாவாதேவ க்ஷீராத்யாகாரேண பரிணமதே, ஏவஂ ப்ரதாநமபி மஹதாத்யாகாரேண பரிணஂஸ்யத இதி; கதஂ ச நிமித்தாந்தரநிரபேக்ஷஂ தரிணாதீதி கம்யதே? நிமித்தாந்தராநுபலம்பாத். யதி ஹி கிஂசிந்நிமித்தாந்தரமுபலபேமஹி, ததோ யதாகாமஂ தேந தேந நிமித்தேந தரிணாத்யுபாதாய க்ஷீரஂ ஸஂபாதயேமஹி; ந து ஸஂபாதயாமஹே; தஸ்மாத்ஸ்வாபாவிகஸ்தரிணாதேஃ பரிணாமஃ; ததா ப்ரதாநஸ்யாபி ஸ்யாதிதி. அத்ரோச்யதே — பவேத்தரிணாதிவத்ஸ்வாபாவிகஃ ப்ரதாநஸ்யாபி பரிணாமஃ, யதி தரிணாதேரபி ஸ்வாபாவிகஃ பரிணாமோப்யுபகம்யேத; ந த்வப்யுபகம்யதே, நிமித்தாந்தரோபலப்தேஃ. கதஂ நிமித்தாந்தரோபலப்திஃ? அந்யத்ராபாவாத். தேந்வைவ ஹ்யுபபுக்தஂ தரிணாதி க்ஷீரீபவதி, ந ப்ரஹீணம் அநடுஹாத்யுபபுக்தஂ வா; யதி ஹி நிர்நிமித்தமேதத்ஸ்யாத், தேநுஷரீரஸஂபந்தாதந்யத்ராபி தரிணாதி க்ஷீரீபவேத்; ந ச யதாகாமஂ மாநுஷைர்ந ஷக்யஂ ஸஂபாதயிதுமித்யேதாவதா நிர்நிமித்தஂ பவதி; பவதி ஹி கிஂசித்கார்யஂ மாநுஷஸஂபாத்யம், கிஂசித்தைவஸஂபாத்யம், மநுஷ்யா அபி ஷக்நுவந்த்யேவ ஸ்வோசிதேநோபாயேந தரிணாத்யுபாதாய க்ஷீரஂ ஸஂபாதயிதும்; ப்ரபூதஂ ஹி க்ஷீரஂ காமயமாநாஃ ப்ரபூதஂ காஸஂ தேநுஂ சாரயந்தி; ததஷ்ச ப்ரபூதஂ க்ஷீரஂ லபந்தே; தஸ்மாந்ந தரிணாதிவத்ஸ்வாபாவிகஃ ப்ரதாநஸ்ய பரிணாமஃ||
——————————————–
அப்யுபகமேப்யர்தாபாவாத்||2.2.6||

ஸ்வாபாவிகீ ப்ரதாநஸ்ய ப்ரவரித்திர்ந பவதீதி ஸ்தாபிதம்; அதாபி நாம பவதஃ ஷ்ரத்தாமநுருத்யமாநாஃ ஸ்வாபாவிகீமேவ ப்ரதாநஸ்ய ப்ரவரித்திமப்யுபகச்சேம, ததாபி தோஷோநுஷஜ்யேதைவ; குதஃ? அர்தாபாவாத். யதி தாவத்ஸ்வாபாவிகீ ப்ரதாநஸ்ய ப்ரவரித்திர்ந கிஂசிதந்யதிஹாபேக்ஷத இத்யுச்யேத, ததோ யதைவ ஸஹகாரி கிஂசிந்நாபேக்ஷதே ஏவஂ ப்ரயோஜநமபி கிஂசிந்நாபேக்ஷிஷ்யதே — இத்யதஃ ப்ரதாநஂ புருஷஸ்யார்தஂ ஸாதயிதுஂ ப்ரவர்தத இதீயஂ ப்ரதிஜ்ஞா ஹீயேத. ஸ யதி ப்ரூயாத் — ஸஹகார்யேவ கேவலஂ நாபேக்ஷதே, ந ப்ரயோஜநமபீதி; ததாபி ப்ரதாநப்ரவரித்தேஃ ப்ரயோஜநஂ விவேக்தவ்யம் — போகோ வா ஸ்யாத், அபவர்கோ வா, உபயஂ வேதி. போகஷ்சேத் — கீதரிஷோநாதேயாதிஷயஸ்ய புருஷஸ்ய போகோ பவேத்? அநிர்மோக்ஷப்ரஸங்கஷ்ச; அபவர்கஷ்சேத் — ப்ராகபி ப்ரவரித்தேரபவர்கஸ்ய ஸித்தத்வாத்ப்ரவரித்திரநர்திகா ஸ்யாத், ஷப்தாத்யநுபலப்திப்ரஸங்கஷ்ச; உபயார்ததாப்யுபகமேபி போக்தவ்யாநாஂ ப்ரதாநமாத்ராணாமாநந்த்யாதநிர்மோக்ஷப்ரஸங்க ஏவ; ந சௌத்ஸுக்யநிவரித்த்யர்தா ப்ரவரித்திஃ; ந ஹி ப்ரதாநஸ்யாசேதநஸ்யௌத்ஸுக்யஂ ஸஂபவதி; ந ச புருஷஸ்ய நிர்மலஸ்ய; தரிக்ஷக்திஸர்கஷக்திவையர்த்யபயாச்சேத்ப்ரவரித்திஃ, தர்ஹி தரிக்ஷக்த்யநுச்சேதவத்ஸர்கஷக்த்யநுச்சேதாத்ஸஂஸாராநுச்சேதாதநிர்மோக்ஷப்ரஸங்க ஏவ. தஸ்மாத்ப்ரதாநஸ்ய புருஷார்தா ப்ரவரித்திரித்யேததயுக்தம்||
————————————————-
புருஷாஷ்மவதிதி சேத்ததாபி||2.2.7||

ஸ்யாதேதத் — யதா கஷ்சித்புருஷோ தரிக்ஷக்திஸஂபந்நஃ ப்ரவரித்திஷக்திவிஹீநஃ பங்குஃ அபரஂ புருஷஂ ப்ரவரித்திஷக்திஸஂபந்நஂ தரிக்ஷக்திவிஹீநமந்தமதிஷ்டாய ப்ரவர்தயதி, யதா வா அயஸ்காந்தோஷ்மா ஸ்வயமப்ரவர்தமாநோப்யயஃ ப்ரவர்தயதி, ஏவஂ புருஷஃ ப்ரதாநஂ ப்ரவர்தயிஷ்யதி — இதி தரிஷ்டாந்தப்ரத்யயேந புநஃ ப்ரத்யவஸ்தாநம். அத்ரோச்யதே — ததாபி நைவ தோஷாந்நிர்மோக்ஷோஸ்தி; அப்யுபேதஹாநஂ தாவத்தோஷ ஆபததி, ப்ரதாநஸ்ய ஸ்வதந்த்ரஸ்ய ப்ரவரித்த்யப்யுபகமாத், புருஷஸ்ய ச ப்ரவர்தகத்வாநப்யுபகமாத்; கதஂ சோதாஸீநஃ புருஷஃ ப்ரதாநஂ ப்ரவர்தயேத்? பங்குரபி ஹ்யந்தஂ புருஷஂ வாகாதிபிஃ ப்ரவர்தயதி; நைவஂ புருஷஸ்ய கஷ்சிதபி ப்ரவர்தநவ்யாபாரோஸ்தி, நிஷ்க்ரியத்வாந்நிர்குணத்வாச்ச; நாப்யயஸ்காந்தவத்ஸஂநிதிமாத்ரேண ப்ரவர்தயேத், ஸஂநிதிநித்யத்வேந ப்ரவரித்திநித்யத்வப்ரஸங்காத்; அயஸ்காந்தஸ்ய த்வநித்யஸஂநிதேரஸ்தி ஸ்வவ்யாபாரஃ ஸஂநிதிஃ, பரிமார்ஜநாத்யபேக்ஷா சாஸ்யாஸ்தி — இத்யநுபந்யாஸஃ புருஷாஷ்மவதிதி. ததா ப்ரதாநஸ்யாசைதந்யாத்புருஷஸ்ய சௌதாஸீந்யாத்தரிதீயஸ்ய ச தயோஃ ஸஂபந்தயிதுரபாவாத்ஸஂபந்தாநுபபத்திஃ; யோக்யதாநிமித்தே ச ஸஂபந்தே யோக்யதாநுச்சேதாதநிர்மோக்ஷப்ரஸங்கஃ; பூர்வவச்சேஹாப்யர்தாபாவோ விகல்பயிதவ்யஃ; பரமாத்மநஸ்து ஸ்வரூபவ்யபாஷ்ரயமௌதாஸீந்யம், மாயாவ்யபாஷ்ரயஂ ச ப்ரவர்தகத்வம் — இத்யஸ்த்யதிஷயஃ||
—————————————————–
அங்கித்வாநுபபத்தேஷ்ச||2.2.8.

இதஷ்ச ந ப்ரதாநஸ்ய ப்ரவரித்திரவகல்பதே — யத்தி ஸத்த்வரஜஸ்தமஸாமந்யோந்யகுணப்ரதாநபாவமுத்ஸரிஜ்ய ஸாம்யேந ஸ்வரூபமாத்ரேணாவஸ்தாநம், ஸா ப்ரதாநாவஸ்தா; தஸ்யாமவஸ்தாயாமநபேக்ஷஸ்வரூபாணாஂ ஸ்வரூபப்ரணாஷபயாத்பரஸ்பரஂ ப்ரத்யங்காங்கிபாவாநுபபத்தேஃ, பாஹ்யஸ்ய ச கஸ்யசித்க்ஷோபயிதுரபாவாத், குணவைஷம்யநிமித்தோ மஹதாத்யுத்பாதோ ந ஸ்யாத்||
—————————————————
அந்யதாநுமிதௌ ச ஜ்ஞஷக்திவியோகாத்||2.2.9||

அதாபி ஸ்யாத் — அந்யதா வயமநுமிமீமஹே — யதா நாயமநந்தரோ தோஷஃ ப்ரஸஜ்யேத; ந ஹ்யநபேக்ஷஸ்வபாவாஃ கூடஸ்தாஷ்சாஸ்மாபிர்குணா அப்யுபகம்யந்தே, ப்ரமாணாபாவாத்; கார்யவஷேந து குணாநாஂ ஸ்வபாவோப்யுபகம்யதே; யதா யதா கார்யோத்பாத உபபத்யதே, ததா ததைதேஷாஂ ஸ்வபாவோப்யுபகந்தவ்யஃ; சலஂ குணவரித்தமிதி சாஸ்த்யப்யுபகமஃ; தஸ்மாத்ஸாம்யாவஸ்தாயாமபி வைஷம்யோபகமயோக்யா ஏவ குணா அவதிஷ்டந்த இதி. ஏவமபி ப்ரதாநஸ்ய ஜ்ஞஷக்திவியோகாத்ரசநாநுபபத்த்யாதயஃ பூர்வோக்தா தோஷாஸ்ததவஸ்தா ஏவ; ஜ்ஞஷக்திமபி த்வநுமிமாநஃ ப்ரதிவாதித்வாந்நிவர்தேத, சேதநமேகமநேகப்ரபஞ்சஸ்ய ஜகத உபாதாநமிதி ப்ரஹ்மவாதப்ரஸங்காத்; வைஷம்யோபகமயோக்யா அபி குணாஃ ஸாம்யாவஸ்தாயாஂ நிமித்தாபாவாந்நைவ வைஷம்யஂ பஜேரந், பஜமாநா வா நிமித்தாபாவாவிஷேஷாத்ஸர்வதைவ வைஷம்யஂ பஜேரந் — இதி ப்ரஸஜ்யத ஏவாயமநந்தரோபி தோஷஃ||
——————————————-
விப்ரதிஷேதாச்சாஸமஞ்ஜஸம்||2.2.10||

பரஸ்பரவிருத்தஷ்சாயஂ ஸாஂக்யாநாமப்யுபகமஃ — க்வசித்ஸப்தேந்த்ரியாண்யநுக்ராமந்தி, க்வசிதேகாதஷ; ததா க்வசிந்மஹதஸ்தந்மாத்ரஸர்கமுபதிஷந்தி, க்வசிதஹஂகாராத்; ததா க்வசித்த்ரீண்யந்தஃகரணாநி வர்ணயந்தி, க்வசிதேகமிதி; ப்ரஸித்த ஏவ து ஷ்ருத்யேஷ்வரகாரணவாதிந்யா விரோதஸ்ததநுவர்திந்யா ச ஸ்மரித்யா; தஸ்மாதப்யஸமஞ்ஜஸஂ ஸாஂக்யாநாஂ தர்ஷநமிதி||

அத்ராஹ — நந்வௌபநிஷதாநாமப்யஸமஞ்ஜஸமேவ தர்ஷநம், தப்யதாபகயோர்ஜாத்யந்தரபாவாநப்யுபகமாத்; ஏகஂ ஹி ப்ரஹ்ம ஸர்வாத்மகஂ ஸர்வஸ்ய ப்ரபஞ்சஸ்ய காரணமப்யுபகச்சதாம் — ஏகஸ்யைவாத்மநோ விஷேஷௌ தப்யதாபகௌ, ந ஜாத்யந்தரபூதௌ — இத்யப்யுபகந்தவ்யஂ ஸ்யாத்; யதி சைதௌ தப்யதாபகாவேகஸ்யாத்மநோ விஷேஷௌ ஸ்யாதாம், ஸ தாப்யாஂ தப்யதாபகாப்யாஂ ந நிர்முச்யேத — இதி தாபோபஷாந்தயே ஸம்யக்தர்ஷநமுபதிஷச்சாஸ்த்ரமநர்தகஂ ஸ்யாத்; ந ஹ்யௌஷ்ண்யப்ரகாஷதர்மஸ்ய ப்ரதீபஸ்ய ததவஸ்தஸ்யைவ தாப்யாஂ நிர்மோக்ஷ உபபத்யதே; யோபி ஜலதரங்கவீசீபேநாத்யுபந்யாஸஃ, தத்ராபி ஜலாத்மந ஏகஸ்ய வீச்யாதயோ விஷேஷா ஆவிர்பாவதிரோபாவரூபேண நித்யா ஏவ — இதி ஸமாநோ ஜலாத்மநோ வீச்யாதிபிரநிர்மோக்ஷஃ. ப்ரஸித்தஷ்சாயஂ தப்யதாபகயோர்ஜாத்யந்தரபாவோ லோகே; ததா ஹி — அர்தீ சார்தஷ்சாந்யோந்யபிந்நௌ லக்ஷ்யேதே; யத்யர்திநஃ ஸ்வதோந்யோர்தோ ந ஸ்யாத், யஸ்யார்திநோ யத்விஷயமர்தித்வஂ ஸ தஸ்யார்தோ நித்யஸித்த ஏவேதி, ந தஸ்ய தத்விஷயமர்தித்வஂ ஸ்யாத் — யதா ப்ரகாஷாத்மநஃ ப்ரதீபஸ்ய ப்ரகாஷாக்யோர்தோ நித்யஸித்த ஏவேதி, ந தஸ்ய தத்விஷயமர்தித்வஂ பவதி — அப்ராப்தே ஹ்யர்தேர்திநோர்தித்வஂ ஸ்யாதிதி; ததார்தஸ்யாப்யர்தத்வஂ ந ஸ்யாத்; யதி ஸ்யாத் ஸ்வார்தத்வமேவ ஸ்யாத்; ந சைததஸ்தி; ஸஂபந்திஷப்தௌ ஹ்யேதாவர்தீ சார்தஷ்சேதி; த்வயோஷ்ச ஸஂபந்திநோஃ ஸஂபந்தஃ ஸ்யாத், நைகஸ்யைவ; தஸ்மாத்பிந்நாவேதாவர்தார்திநௌ. ததாநர்தாநர்திநாவபி; அர்திநோநுகூலஃ அர்தஃ, ப்ரதிகூலஃ அநர்தஃ; தாப்யாமேகஃ பர்யாயேணோபாப்யாஂ ஸஂபத்யதே. தத்ரார்தஸ்யால்பீயஸ்த்வாத், பூயஸ்த்வாச்சாநர்தஸ்ய உபாவப்யர்தாநர்தௌ அநர்த ஏவேதி — தாபகஃ ஸ உச்யதே; தப்யஸ்து புருஷஃ — ய ஏகஃ பர்யாயேணோபாப்யாஂ ஸஂபத்யதே — இதி தயோஸ்தப்யதாபகயோரேகாத்மதாயாஂ மோக்ஷாநுபபத்திஃ; ஜாத்யந்தரபாவே து தத்ஸஂயோகஹேதுபரிஹாராத்ஸ்யாதபி கதாசிந்மோக்ஷோபபத்திரிதி||

அத்ரோச்யதே — ந , ஏகத்வாதேவ தப்யதாபகபாவாநுபபத்தேஃ — பவேதேஷ தோஷஃ, யத்யேகாத்மதாயாஂ தப்யதாபகாவந்யோந்யஸ்ய விஷயவிஷயிபாவஂ ப்ரதிபத்யேயாதாம்; ந த்வேததஸ்தி, ஏகத்வாதேவ; ந ஹ்யக்நிரேகஃ ஸந்ஸ்வமாத்மாநஂ தஹதி, ப்ரகாஷயதி வா, ஸத்யப்யௌஷ்ண்யப்ரகாஷாதிதர்மபேதே பரிணாமித்வே ச; கிமு கூடஸ்தே ப்ரஹ்மண்யேகஸ்மிஂஸ்தப்யதாபகபாவஃ ஸஂபவேத்? க்வ புநரயஂ தப்யதாபகபாவஃ ஸ்யாதிதி; உச்யதே — கிஂ ந பஷ்யஸி — கர்மபூதோ ஜீவத்தேஹஸ்தப்யஃ, தாபகஃ ஸவிதேதி?
நநு தப்திர்நாம துஃகம்; ஸா சேதயிதுஃ; நாசேதநஸ்ய தேஹஸ்ய; யதி ஹி தேஹஸ்யைவ தப்திஃ ஸ்யாத், ஸா தேஹநாஷே ஸ்வயமேவ நஷ்யதீதி தந்நாஷாய ஸாதநஂ நைஷிதவ்யஂ ஸ்யாதிதி; உச்யதே — தேஹாபாவேபி கேவலஸ்ய சேதநஸ்ய தப்திர்ந தரிஷ்டா; ந ச த்வயாபி தப்திர்நாம விக்ரியா சேதயிதுஃ கேவலஸ்யேஷ்யதே; நாபி தேஹசேதநயோஃ ஸஂஹதத்வம், அஷுத்த்யாதிதோஷப்ரஸங்காத்; ந ச தப்தேரேவ தப்திமப்யுபகச்சஸி; கதஂ தவாபி தப்யதாபகபாவஃ? ஸத்த்வஂ தப்யம், தாபகஂ ரஜஃ — இதி சேத், ந; தாப்யாஂ சேதநஸ்ய ஸஂஹதத்வாநுபபத்தேஃ; ஸத்த்வாநுரோதித்வாச்சேதநோபி தப்யத இவேதி சேத் — பரமார்ததஸ்தர்ஹி நைவ தப்யத இத்யாபததி இவஷப்தப்ரயோகாத்; ந சேத்தப்யதே நேவஷப்தோ தோஷாய; ந ஹி — டுண்டுபஃ ஸர்ப இவ — இத்யேதாவதா ஸவிஷோ பவதி, ஸர்போ வா டுண்டுப ஸர்ப இவ — இத்யேதாவதா நிர்விஷோ பவதி; அதஷ்சாவித்யாகரிதோயஂ தப்யதாபகபாவஃ, ந பாரமார்திகஃ — இத்யப்யுபகந்தவ்யமிதி — நைவஂ ஸதி மமாபி கிஂசித்துஷ்யதி. அத பாரமார்திகமேவ சேதநஸ்ய தப்யத்வமப்யுபகச்சஸி, தவைவ ஸுதராமநிர்மோக்ஷஃ ப்ரஸஜ்யேத, நித்யத்வாப்யுபகமாச்ச தாபகஸ்ய. தப்யதாபகஷக்த்யோர்நித்யத்வேபி, ஸநிமித்தஸஂயோகாபேக்ஷத்வாத்தப்தேஃ, ஸஂயோகநிமித்தாதர்ஷநநிவரித்தௌ, ஆத்யந்திகஃ ஸஂயோகோபரமஃ, ததஷ்சாத்யந்திகோ மோக்ஷ உபபந்நஃ — இதி சேத், ந; அதர்ஷநஸ்ய தமஸோ நித்யத்வாப்யுபகமாத்; குணாநாஂ சோத்பவாபிபவயோரநியதத்வாதநியதஃ ஸஂயோகநிமித்தோபரம இதி வியோகஸ்யாப்யநியதத்வாத்ஸாஂக்யஸ்யைவாநிர்மோக்ஷோபரிஹார்யஃ ஸ்யாத். ஔபநிஷதஸ்ய து ஆத்மைகத்வாப்யுபகமாத், ஏகஸ்ய ச விஷயவிஷயிபாவாநுபபத்தேஃ, விகாரபேதஸ்ய ச வாசாரம்பணமாத்ரத்வஷ்ரவணாத், அநிர்மோக்ஷஷங்கா ஸ்வப்நேபி நோபஜாயஂதே; வ்யவஹாரே து — யத்ர யதா தரிஷ்டஸ்தப்யதாபகபாவஸ்தத்ர ததைவ ஸஃ — இதி ந சோதயிதவ்யஃ பரிஹர்தவ்யோ வா பவதி||

ப்ரதாநகாரணவாதோ நிராகரிதஃ, பரமாணுகாரணவாத இதாநீஂ நிராகர்தவ்யஃ; தத்ராதௌ தாவத் — யோணுவாதிநா ப்ரஹ்மவாதிநி தோஷ உத்ப்ரேக்ஷ்யதே, ஸ ப்ரதிஸமாதீயதே. தத்ராயஂ வைஷேஷிகாணாமப்யுபகமஃ — காரணத்ரவ்யஸமவாயிநோ குணாஃ கார்யத்ரவ்யே ஸமாநஜாதீயஂ குணாந்தரமாரபந்தே, ஷுக்லேப்யஸ்தந்துப்யஃ ஷுக்லஸ்ய படஸ்ய ப்ரஸவதர்ஷநாத், தத்விபர்யயாதர்ஷநாச்ச; தஸ்மாச்சேதநஸ்ய ப்ரஹ்மணோ ஜகத்காரணத்வேப்யுபகம்யமாநே, கார்யேபி ஜகதி சைதந்யஂ ஸமவேயாத்; தததர்ஷநாத்து ந சேதநஂ ப்ரஹ்ம ஜகத்காரணஂ பவிதுமர்ஹதீதி. இமமப்யுபகமஂ ததீயயைவ ப்ரக்ரியயா வ்யபிசாரயதி —
—————————————————

மஹத்தீர்காதிகரணம்||2.2.11||–மஹத்தீர்கவத்வா ஹ்ரஸ்வபரிமண்டலாப்யாம்||2.2.11||

ஏஷா தேஷாஂ ப்ரக்ரியா — பரமாணவஃ கில கஂசித்காலமநாரப்தகார்யா யதாயோகஂ ரூபாதிமந்தஃ பாரிமாண்டல்யபரிமாணாஷ்ச திஷ்டந்தி; தே ச பஷ்சாததரிஷ்டாதிபுரஃஸராஃ ஸஂயோகஸசிவாஷ்ச ஸந்தோ த்வ்யணுகாதிக்ரமேண கரித்ஸ்நஂ கார்யஜாதமாரபந்தே, காரணகுணாஷ்ச கார்யே குணாந்தரம்; யதா த்வௌ பரமாணூ த்வ்யணுகமாரபேதே, ததா பரமாணுகதா ரூபாதிகுணவிஷேஷாஃ ஷுக்லாதயோ த்வ்யணுகே ஷுக்லாதீநபராநாரபந்தே; பரமாணுகுணவிஷேஷஸ்து பாரிமாண்டல்யஂ ந த்வ்யணுகே பாரிமாண்டல்யமபரமாரபதே, த்வ்யணுகஸ்ய பரிமாணாந்தரயோகாப்யுபகமாத்; அணுத்வஹ்ரஸ்வத்வே ஹி த்வ்யணுகவர்திநீ பரிமாணே வர்ணயந்தி. யதாபி த்வே த்வ்யணுகே சதுரணுகமாரபேதே, ததாபி ஸமாநஂ த்வ்யணுகஸமவாயிநாஂ ஷுக்லாதீநாமாரம்பகத்வம்; அணுத்வஹ்ரஸ்வத்வே து த்வ்யணுகஸமவாயிநீ அபி நைவாரபேதே, சதுரணுகஸ்ய மஹத்த்வதீர்கத்வபரிமாணயோகாப்யுபகமாத். யதாபி பஹவஃ பரமாணவஃ, பஹூநி வா த்வ்யணுகாநி, த்வ்யணுகஸஹிதோ வா பரமாணுஃ கார்யமாரபதே, ததாபி ஸமாநைஷா யோஜநா. ததேவஂ யதா பரமாணோஃ பரிமண்டலாத்ஸதோணு ஹ்ரஸ்வஂ ச த்வ்யணுகஂ ஜாயதே, மஹத்தீர்கஂ ச த்ர்யணுகாதி, ந பரிமண்டலம்; யதா வா த்வ்யணுகாதணோர்ஹ்ரஸ்வாச்ச ஸதோ மஹத்தீர்கஂ ச த்ர்யணுகஂ ஜாயதே, நாணு, நோ ஹ்ரஸ்வம்; ஏவஂ சேதநாத்ப்ரஹ்மணோசேதநஂ ஜகஜ்ஜநிஷ்யதே — இத்யப்யுபகமே கிஂ தவ ச்சிந்நம்||

அத மந்யஸே — விரோதிநா பரிமாணாந்தரேணாக்ராந்தஂ கார்யத்ரவ்யஂ த்வ்யணுகாதி — இத்யதோ நாரம்பகாணி காரணகதாநி பாரிமாண்டல்யாதீநி — இத்யப்யுபகச்சாமி; ந து சேதநாவிரோதிநா குணாந்தரேண ஜகத ஆக்ராந்தத்வமஸ்தி, யேந காரணகதா சேதநா கார்யே சேதநாந்தரஂ நாரபேத; ந ஹ்யசேதநா நாம சேதநாவிரோதீ கஷ்சித்குணோஸ்தி, சேதநாப்ரதிஷேதமாத்ரத்வாத்; தஸ்மாத்பாரிமாண்டல்யாதிவைஷம்யாத்ப்ராப்நோதி சேதநாயா ஆரம்பகத்வமிதி. மைவஂ மஂஸ்தாஃ — யதா காரணே வித்யமாநாநாமபி பாரிமாண்டல்யாதீநாமநாரம்பகத்வம், ஏவஂ சைதந்யஸ்யாபி — இத்யஸ்யாஂஷஸ்ய ஸமாநத்வாத்; ந ச பரிமாணாந்தராக்ராந்தத்வஂ பாரிமாண்டல்யாதீநாமநாரம்பகத்வே காரணம், ப்ராக்பரிமாணாந்தராரம்பாத்பாரிமாண்டல்யாதீநாமாரம்பகத்வோபபத்தேஃ, ஆரப்தமபி கார்யத்ரவ்யஂ ப்ராக்குணாரம்பாத்க்ஷணமாத்ரமகுணஂ
திஷ்டதீத்யப்யுபகமாத்; ந ச பரிமாணாந்தராரம்பே வ்யக்ராணி பாரிமாண்டல்யாதீநீத்யதஃ ஸ்வஸமாநஜாதீயஂ பரிமாணாந்தரஂ நாரபந்தே, பரிமாணாந்தரஸ்யாந்யஹேதுத்வாப்யுபகமாத்; ‘காரணபஹுத்வாத்காரணமஹத்த்வாத்ப்ரசயவிஷேஷாச்ச மஹத்’ ‘தத்விபரீதமணு’ ‘ஏதேந தீர்கத்வஹ்ரஸ்வத்வே வ்யாக்யாதே’ இதி ஹி காணபுஜாநி ஸூத்ராணி; ந ச — ஸஂநிதாநவிஷேஷாத்குதஷ்சித்காரணபஹுத்வாதீந்யேவாரபந்தே, ந பாரிமாண்டல்யாதீநீதி — உச்யேத, த்ரவ்யாந்தரே குணாந்தரே வா ஆரப்யமாணே ஸர்வேஷாமேவ காரணகுணாநாஂ ஸ்வாஷ்ரயஸமவாயாவிஷேஷாத்; தஸ்மாத்ஸ்வபாவாதேவ பாரிமாண்டல்யாதீநாமநாரம்பகத்வம், ததா சேதநாயா அபீதி த்ரஷ்டவ்யம்||

ஸஂயோகாச்ச த்ரவ்யாதீநாஂ விலக்ஷணாநாமுத்பத்திதர்ஷநாத்ஸமாநஜாதீயோத்பத்திவ்யபிசாரஃ. த்ரவ்யே ப்ரகரிதே குணோதாஹரணமயுக்தமிதி சேத், ந; தரிஷ்டாந்தேந விலக்ஷணாரம்பமாத்ரஸ்ய விவக்ஷிதத்வாத்; ந ச த்ரவ்யஸ்ய த்ரவ்யமேவோதாஹர்தவ்யம், குணஸ்ய வா குண ஏவேதி கஷ்சிந்நியமே ஹேதுரஸ்தி; ஸூத்ரகாரோபி பவதாஂ த்ரவ்யஸ்ய குணமுதாஜஹார — ‘ப்ரத்யக்ஷாப்ரத்யக்ஷாணாமப்ரத்யக்ஷத்வாத்ஸஂயோகஸ்ய பஞ்சாத்மகஂ ந வித்யதே’ இதி — யதா ப்ரத்யக்ஷாப்ரத்யக்ஷயோர்பூம்யாகாஷயோஃ ஸமவயந்ஸஂயோகோப்ரத்யக்ஷஃ, ஏவஂ ப்ரத்யக்ஷாப்ரத்யக்ஷேஷு பஞ்சஸு பூதேஷு ஸமவயச்சரீரமப்ரத்யக்ஷஂ ஸ்யாத்; ப்ரத்யக்ஷஂ ஹி ஷரீரம், தஸ்மாந்ந பாஞ்சபௌதிகமிதி — ஏததுக்தஂ பவதி — குணஷ்ச ஸஂயோகோ த்ரவ்யஂ ஷரீரம். ‘தரிஷ்யதே து’ இதி சாத்ராபி விலக்ஷணோத்பத்திஃ ப்ரபஞ்சிதா. நந்வேவஂ ஸதி தேநைவைதத்கதம்; நேதி ப்ரூமஃ — தத்ஸாஂக்யஂ ப்ரத்யுக்தமேதத்து வைஷேஷிகஂ ப்ரதி. நந்வதிதேஷோபி ஸமாநந்யாயதயா கரிதஃ — ‘ஏதேந ஷிஷ்டாபரிக்ரஹா அபி வ்யாக்யாதாஃ’ இதி; ஸத்யமேதத்; தஸ்யைவ த்வயஂ வைஷேஷிகபரீக்ஷாரம்பே தத்ப்ரக்ரியாநுகதேந நிதர்ஷநேந ப்ரபஞ்சஃ கரிதஃ||
———————————————-

பரமாணுஜகதகாரணத்வாதிகரணம்||2.2.12||–உபயதாபி ந கர்மாதஸ்ததபாவஃ||2.2.12||

இதாநீஂ பரமாணுகாரணவாதஂ நிராகரோதி. ஸ ச வாத இத்தஂ ஸமுத்திஷ்டதி — படாதீநி ஹி லோகே ஸாவயவாநி த்ரவ்யாணி ஸ்வாநுகதைரேவ ஸஂயோகஸசிவைஸ்தந்த்வாதிபிர்த்ரவ்யைராரப்யமாணாநி தரிஷ்டாநி; தத்ஸாமாந்யேந யாவத்கிஂசித்ஸாவயவம், தத்ஸர்வஂ ஸ்வாநுகதைரேவ ஸஂயோகஸசிவைஸ்தைஸ்தைர்த்ரவ்யைராரப்தமிதி கம்யதே; ஸ சாயமவயவாவயவிவிபாகோ யதோ நிவர்ததே, ஸோபகர்ஷபர்யந்தகதஃ பரமாணுஃ; ஸர்வஂ சேதஂ கிரிஸமுத்ராதிகஂ ஜகத்ஸாவயவம்; ஸாவயத்வாச்சாத்யந்தவத்; ந சாகாரணேந கார்யேண பவிதவ்யம் — இத்யதஃ பரமாணவோ ஜகதஃ காரணம் — இதி கணபுகபிப்ராயஃ. தாநீமாநி சத்வாரி பூதாநி பூம்யுதகதேஜஃபவநாக்யாநி ஸாவயவாந்யுபலப்ய சதுர்விதாஃ பரமாணவஃ பரிகல்ப்யந்தே; தேஷாஂ சாபகர்ஷபர்யந்தகதத்வேந பரதோ விபாகாஸஂபவாத்விநஷ்யதாஂ பரிதிவ்யாதீநாஂ பரமாணுபர்யந்தோ விபாகோ பவதி; ஸ ப்ரலயகாலஃ. ததஃ ஸர்ககாலே ச வாயவீயேஷ்வணுஷ்வதரிஷ்டாபேக்ஷஂ கர்மோத்பத்யதே; தத்கர்ம ஸ்வாஷ்ரயமணுமண்வந்தரேண ஸஂயுநக்தி; ததோ த்வ்யணுகாதிக்ரமேண வாயுருத்பத்யதே; ஏவமக்நிஃ; ஏவமாபஃ; ஏவஂ பரிதிவீ; ஏவமேவ ஷரீரஂ ஸேந்த்ரியம் — இத்யேவஂ ஸர்வமிதஂ ஜகத் அணுப்யஃ ஸஂபவதி; அணுகதேப்யஷ்ச ரூபாதிப்யோ த்வ்யணுகாதிகதாநி ரூபாதீநி ஸஂபவந்தி, தந்துபடந்யாயேந — இதி காணாதா மந்யந்தே||

தத்ரேதமபிதீயதே — விபாகாவஸ்தாநாஂ தாவதணூநாஂ ஸஂயோகஃ கர்மாபேக்ஷோப்யுபகந்தவ்யஃ, கர்மவதாஂ தந்த்வாதீநாஂ ஸஂயோகதர்ஷநாத்; கர்மணஷ்ச கார்யத்வாந்நிமித்தஂ கிமப்யப்யுபகந்தவ்யம்; அநப்யுபகமே நிமித்தாபாவாந்நாணுஷ்வாத்யஂ கர்ம ஸ்யாத்; அப்யுபகமேபி — யதி ப்ரயத்நோபிகாதாதிர்வா யதா தரிஷ்டஂ கிமபி கர்மணோ நிமித்தமப்யுபகம்யேத, தஸ்யாஸஂபவாந்நைவாணுஷ்வாத்யஂ கர்ம ஸ்யாத்; ந ஹி தஸ்யாமவஸ்தாயாமாத்மகுணஃ ப்ரயத்நஃ ஸஂபவதி, ஷரீராபாவாத்; ஷரீரப்ரதிஷ்டே ஹி மநஸ்யாத்மநஃ ஸஂயோகே ஸதி ஆத்மகுணஃ ப்ரயத்நோ ஜாயதே. ஏதேநாபிகாதாத்யபி தரிஷ்டஂ நிமித்தஂ ப்ரத்யாக்யாதவ்யம். ஸர்கோத்தரகாலஂ ஹி தத்ஸர்வஂ நாத்யஸ்ய கர்மணோ நிமித்தஂ ஸஂபவதி. அதாதரிஷ்டமாத்யஸ்ய கர்மணோ நிமித்தமித்யுச்யேத — தத்புநராத்மஸமவாயி வா ஸ்யாத்? அணுஸமவாயி வா? உபயதாபி நாதரிஷ்டநிமித்தமணுஷு கர்மாவகல்பேத, அதரிஷ்டஸ்யாசேதநத்வாத்; ந ஹ்யசேதநஂ சேதநேநாநதிஷ்டிதஂ ஸ்வதந்த்ரஂ ப்ரவர்ததே ப்ரவர்தயதி வேதி ஸாஂக்யபரீக்ஷாயாமபிஹிதம்; ஆத்மநஷ்சாநுத்பந்நசைதந்யஸ்ய தஸ்யாமவஸ்தாயாமசேதநத்வாத்; ஆத்மஸமவாயித்வாப்யுபகமாச்ச நாதரிஷ்டமணுஷு கர்மணோ நிமித்தஂ ஸ்யாத், அஸஂபந்தாத்; அதரிஷ்டவதா புருஷேணாஸ்த்யணூநாஂ ஸஂபந்த இதி சேத் — ஸஂபந்தஸாதத்யாத்ப்ரவரித்திஸாதத்யப்ரஸங்கஃ, நியாமகாந்தராபாவாத். ததேவஂ நியதஸ்ய கஸ்யசித்கர்மநிமித்தஸ்யாபாவாந்நாணுஷ்வாத்யஂ கர்ம ஸ்யாத்; கர்மாபாவாத்தந்நிபந்தநஃ ஸஂயோகோ ந ஸ்யாத்; ஸஂயோகாபாவாச்ச
தந்நிபந்தநஂ த்வ்யுணகாதி கார்யஜாதஂ ந ஸ்யாத். ஸஂயோகஷ்சாணோரண்வந்தரேண ஸர்வாத்மநா வா ஸ்யாத்? ஏகதேஷேந வா? ஸர்வாத்மநா சேத், உபசயாநுபபத்தேரணுமாத்ரத்வப்ரஸங்கஃ, தரிஷ்டவிபர்யயப்ரஸங்கஷ்ச, ப்ரதேஷவதோ த்ரவ்யஸ்ய ப்ரதேஷவதா த்ரவ்யாந்தரேண ஸஂயோகஸ்ய தரிஷ்டத்வாத்; ஏகதேஷேந சேத், ஸாவயவத்வப்ரஸங்கஃ; பரமாணூநாஂ கல்பிதாஃ ப்ரதேஷாஃ ஸ்யுரிதி சேத், கல்பிதாநாமவஸ்துத்வாதவஸ்த்வேவ ஸஂயோக இதி வஸ்துநஃ கார்யஸ்யாஸமவாயிகாரணஂ ந ஸ்யாத்; அஸதி சாஸமவாயிகாரணே த்வ்யணுகாதிகார்யத்ரவ்யஂ நோத்பத்யேத. யதா சாதிஸர்கே நிமித்தாபாவாத்ஸஂயோகோத்பத்த்யர்தஂ கர்ம நாணூநாஂ ஸஂபவதி, ஏவஂ மஹாப்ரலயேபி விபாகோத்பத்த்யர்தஂ கர்ம நைவாணூநாஂ ஸஂபவேத்; ந ஹி தத்ராபி கிஂசிந்நியதஂ தந்நிமித்தஂ தரிஷ்டமஸ்தி; அதரிஷ்டமபி போகப்ரஸித்த்யர்தம், ந ப்ரலயப்ரஸித்த்யர்தம் — இத்யதோ நிமித்தாபாவாந்ந ஸ்யாதணூநாஂ ஸஂயோகோத்பத்த்யர்தஂ விபாகோத்பத்த்யர்தஂ வா கர்ம. அதஷ்ச ஸஂயோகவிபாகாபாவாத்ததாயத்தயோஃ ஸர்கப்ரலயயோரபாவஃ ப்ரஸஜ்யேத. தஸ்மாதநுபபந்நோயஂ பரமாணுகாரணவாதஃ||
——————————————-
ஸமவாயாப்யுபகமாச்ச ஸாம்யாதநவஸ்திதேஃ||2.2.13||

ஸமவாயாப்யுபகமாச்ச — ததபாவ இதி — ப்ரகரிதேநாணுவாதநிராகரணேந ஸஂபத்யதே. த்வாப்யாஂ சாணுப்யாஂ த்வ்யணுகமுத்பத்யமாநமத்யந்தபிந்நமணுப்யாமண்வோஃ ஸமவைதீத்யப்யுபகம்யதே பவதா; ந சைவமப்யுபகச்சதா ஷக்யதேணுகாரணதா ஸமர்தயிதும்; குதஃ? ஸாம்யாதநவஸ்திதேஃ — யதைவ ஹ்யணுப்யாமத்யந்தபிந்நஂ ஸத் த்வ்யணுகஂ ஸமவாயலக்ஷணேந ஸஂபந்தேந தாப்யாஂ ஸஂபத்யதே, ஏவஂ ஸமவாயோபி ஸமவாயிப்யோத்யந்தபிந்நஃ ஸந் ஸமவாயலக்ஷணேநாந்யேநைவ ஸஂபந்தேந ஸமவாயிபிஃ ஸஂபத்யேத, அத்யந்தபேதஸாம்யாத்; ததஷ்ச தஸ்ய தஸ்யாந்யோந்யஃ ஸஂபந்தஃ கல்பயிதவ்ய இத்யநவஸ்தைவ ப்ரஸஜ்யேத. நநு இஹ ப்ரத்யயக்ராஹ்யஃ ஸமவாயோ நித்யஸஂபத்த ஏவ ஸமவாயிபிர்கரிஹ்யதே, நாஸஂபத்தஃ, ஸஂபந்தாந்தராபேக்ஷோ வா; ததஷ்ச ந தஸ்யாந்யஃ ஸஂபந்தஃ கல்பயிதவ்யஃ யேநாநவஸ்தா ப்ரஸஜ்யேதேதி. நேத்யுச்யதே; ஸஂயோகோப்யேவஂ ஸதி ஸஂயோகிபிர்நித்யஸஂபத்த ஏவேதி ஸமவாயவந்நாந்யஂ ஸஂபந்தமபேக்ஷேத. அதார்தாந்தரத்வாத்ஸஂயோகஃ ஸஂபந்தாந்தரமபேக்ஷேத, ஸமவாயோபி தர்ஹ்யர்தாந்தரத்வாத்ஸஂபந்தாந்தரமபேக்ஷேத. ந ச — குணத்வாத்ஸஂயோகஃ ஸஂபந்தாந்தரமபேக்ஷதே, ந ஸமவாயஃ அகுணத்வாதிதி — யுஜ்யதே வக்தும்; அபேக்ஷாகாரணஸ்ய துல்யத்வாத், குணபரிபாஷாயாஷ்சாதந்த்ரத்வாத். தஸ்மாதர்தாந்தரஂ ஸமவாயமப்யுபகச்சதஃ ப்ரஸஜ்யேதைவாநவஸ்தா; ப்ரஸஜ்யமாநாயாஂ சாநவஸ்தாயாமேகாஸித்தௌ ஸர்வாஸித்தேர்த்வாப்யாமணுப்யாஂ த்வ்யணுகஂ நைவோத்பத்யேத; தஸ்மாதப்யநுபபந்நஃ பரமாணுகாரணவாதஃ||
———————————–
நித்யமேவ ச பாவாத்||2.2.14||

அபி சாணவஃ ப்ரவரித்திஸ்வபாவா வா, நிவரித்திஸ்வபாவா வா, உபயஸ்வபாவா வா, அநுபயஸ்வபாவா வா அப்யுபகம்யந்தே — கத்யந்தராபாவாத்; சதுர்தாபி நோபபத்யதே — ப்ரவரித்திஸ்வபாவத்வே நித்யமேவ ப்ரவரித்தேர்பாவாத்ப்ரலயாபாவப்ரஸங்கஃ; நிவரித்திஸ்வபாவத்வேபி நித்யமேவ நிவரித்தேர்பாவாத்ஸர்காபாவப்ரஸங்கஃ; உபயஸ்வபாவத்வஂ ச விரோதாதஸமஞ்ஜஸம்; அநுபயஸ்வபாவத்வே து நிமித்தவஷாத்ப்ரவரித்திநிவரித்த்யோரப்யுபகம்யமாநயோரதரிஷ்டாதேர்நிமித்தஸ்ய நித்யஸஂநிதாநாந்நித்யப்ரவரித்திப்ரஸங்கஃ, அதந்த்ரத்வேப்யதரிஷ்டாதேர்நித்யாப்ரவரித்திப்ரஸங்கஃ. தஸ்மாதப்யநுபபந்நஃ பரமாணுகாரணவாதஃ||
——————————–
ரூபாதிமத்த்வாச்ச விபர்யயோ தர்ஷநாத்||2.2.15||

ஸாவயவாநாஂ த்ரவ்யாணாமவயவஷோ விபஜ்யமாநாநாஂ யதஃ பரோ விபாகோ ந ஸஂபவதி தே சதுர்விதா ரூபாதிமந்தஃ பரமாணவஷ்சதுர்விதஸ்ய ரூபாதிமதோ பூதபௌதிகஸ்யாரம்பகா நித்யாஷ்சேதி யத்வைஷேஷிகா அப்யுபகச்சந்தி, ஸ தேஷாமப்யுபகமோ நிராலம்பந ஏவ; யதோ ரூபாதிமத்த்வாத்பரமாணூநாமணுத்வநித்யத்வவிபர்யயஃ ப்ரஸஜ்யேத; பரமகாரணாபேக்ஷயா ஸ்தூலத்வமநித்யத்வஂ ச தேஷாமபிப்ரேதவிபரீதமாபத்யேதேத்யர்தஃ. குதஃ? ஏவஂ லோகே தரிஷ்டத்வாத் — யத்தி லோகே ரூபாதிமத்வஸ்து தத் ஸ்வகாரணாபேக்ஷயா ஸ்தூலமநித்யஂ ச தரிஷ்டம்; தத்யதா — படஸ்தந்தூநபேக்ஷ்ய ஸ்தூலோநித்யஷ்ச பவதி; தந்தவஷ்சாஂஷூநபேக்ஷ்ய ஸ்தூலா அநித்யாஷ்ச பவந்தி — ததா சாமீ பரமாணவோ ரூபாதிமந்தஸ்தைரப்யுபகம்யந்தே; தஸ்மாத்தேபி காரணவந்தஸ்ததபேக்ஷயா ஸ்தூலா அநித்யாஷ்ச ப்ராப்நுவந்தி. யச்ச நித்யத்வே காரணஂ தைருக்தம் — ‘ஸதகாரணவந்நித்யம்’
இதி, ததப்யேவஂ ஸதி அணுஷு ந ஸஂபவதி, உக்தேந ப்ரகாரேணாணூநாமபி காரணவத்த்வோபபத்தேஃ. யதபி நித்யத்வே த்விதீயஂ காரணமுக்தம் — ‘அநித்யமிதி ச விஷேஷதஃ ப்ரதிஷேதாபாவஃ’ இதி, ததபி நாவஷ்யஂ பரமாணூநாஂ நித்யத்வஂ ஸாதயதி; அஸதி ஹி யஸ்மிந்கஸ்ிம்சிந்நித்யே வஸ்துநி நித்யஷப்தேந நஞஃ ஸமாஸோ நோபபத்யதே; ந புநஃ பரமாணுநித்யத்வமேவாபேக்ஷ்யதே; தச்சாஸ்த்யேவ நித்யஂ பரமகாரணஂ ப்ரஹ்ம; ந ச ஷப்தார்தவ்யவஹாரமாத்ரேண கஸ்யசிதர்தஸ்ய ப்ரஸித்திர்பவதி, ப்ரமாணாந்தரஸித்தயோஃ ஷப்தார்தயோர்வ்யவஹாராவதாராத். யதபி நித்யத்வே தரிதீயஂ காரணமுக்தம் — ‘அவித்யா ச’ இதி — தத்யத்யேவஂ விவ்ரீயேத — ஸதாஂ பரிதரிஷ்யமாநகார்யாணாஂ காரணாநாஂ ப்ரத்யக்ஷேணாக்ரஹணமவித்யேதி, ததோ த்வ்யணுகநித்யதாப்யாபத்யேத; அதாத்ரவ்யத்வே ஸதீதி விஷேஷ்யேத, ததாப்யகாரணவத்த்வமேவ நித்யதாநிமித்தமாபத்யேத, தஸ்ய ச ப்ராகேவோக்தத்வாத் ‘அவித்யா ச’ இதி புநருக்தஂ ஸ்யாத்; அதாபி காரணவிபாகாத்காரணவிநாஷாச்சாந்யஸ்ய தரிதீயஸ்ய விநாஷஹேதோரஸஂபவோவித்யா, ஸா பரமாணூநாஂ நித்யத்வஂ க்யாபயதி — இதி வ்யாக்யாயேத — நாவஷ்யஂ விநஷ்யத்வஸ்து த்வாப்யாமேவ ஹேதுப்யாஂ விநஷ்டுமர்ஹதீதி நியமோஸ்தி; ஸஂயோகஸசிவே ஹ்யநேகஸ்மிஂஷ்ச த்ரவ்யே த்ரவ்யாந்தரஸ்யாரம்பகேப்யுபகம்யமாந ஏததேவஂ ஸ்யாத்; யதா த்வபாஸ்தவிஷேஷஂ ஸாமாந்யாத்மகஂ காரணஂ விஷேஷவதவஸ்தாந்தரமாபத்யமாநமாரம்பகமப்யுபகம்யதே, ததா கரிதகாடிந்யவிலயநவந்மூர்த்யவஸ்தாவிலயநேநாபி விநாஷ உபபத்யதே. தஸ்மாத்ரூபாதிமத்த்வாத்ஸ்யாதபிப்ரேதவிபர்யயஃ பரமாணூநாம். தஸ்மாதப்யநுபபந்நஃ பரமாணுகாரணவாதஃ||
———————————————
உபயதா ச தோஷாத்||2.2.16||

கந்தரஸரூபஸ்பர்ஷகுணா ஸ்தூலா பரிதிவீ, ரூபரஸஸ்பர்ஷகுணாஃ ஸூக்ஷ்மா ஆபஃ, ரூபஸ்பர்ஷகுணஂ ஸூக்ஷ்மதரஂ தேஜஃ, ஸ்பர்ஷகுணஃ ஸூக்ஷ்மதமோ வாயுஃ — இத்யேவமேதாநி சத்வாரி பூதாந்யுபசிதாபசிதகுணாநி ஸ்தூலஸூக்ஷ்மஸூக்ஷ்மதரஸூக்ஷ்மதமதாரதம்யோபேதாநி ச லோகே லக்ஷ்யந்தே; தத்வத்பரமாணவோப்யுபசிதாபசிதகுணாஃ கல்பேரந் ந வா; உபயதாபி ச தோஷாநுஷங்கோபரிஹார்ய ஏவ ஸ்யாத். கல்ப்யமாநே தாவதுபசிதாபசிதகுணத்வே, உபசிதகுணாநாஂ மூர்த்யுபசயாதபரமாணுத்வப்ரஸங்கஃ; ந சாந்தரேணாபி மூர்த்யுபசயஂ குணோபசயோ பவதீத்யுச்யேத, கார்யேஷு பூதேஷு குணோபசயே மூர்த்யுபசயதர்ஷநாத். அகல்ப்யமாநே தூபசிதாபசிதகுணத்வே — பரமாணுத்வஸாம்யப்ரஸித்தயே யதி தாவத்ஸர்வ ஏகைககுணா ஏவ கல்ப்யேரந், ததஸ்தேஜஸி ஸ்பர்ஷஸ்யோபலப்திர்ந ஸ்யாத், அப்ஸு ரூபஸ்பர்ஷயோஃ, பரிதிவ்யாஂ ச ரஸரூபஸ்பர்ஷாநாம், காரணகுணபூர்வகத்வாத்கார்யகுணாநாம்; அத ஸர்வே சதுர்குணா ஏவ கல்ப்யேரந், ததோப்ஸ்வபி கந்தஸ்யோபலப்திஃ ஸ்யாத், தேஜஸி கந்தரஸயோஃ, வாயௌ ச கந்தரூபரஸாநாம். ந சைவஂ தரிஷ்யதே. தஸ்மாதப்யநுபபந்நஃ பரமாணுகாரணவாதஃ||
————————————–
அபரிக்ரஹாச்சாத்யந்தமநபேக்ஷா||2.2.17||

ப்ரதாநகாரணவாதோ வேதவித்பிரபி கைஷ்சிந்மந்வாதிபிஃ ஸத்கார்யத்வாத்யஂஷோபஜீவநாபிப்ராயேணோபநிபத்தஃ; அயஂ து பரமாணுகாரணவாதோ ந கைஷ்சிதபி ஷிஷ்டைஃ கேநசிதப்யஂஷேந பரிகரிஹீத இத்யத்யந்தமேவாநாதரணீயோ வேதவாதிபிஃ. அபி ச வைஷேஷிகாஸ்தந்த்ரார்தபூதாந் ஷட்பதார்தாந் த்ரவ்யகுணகர்மஸாமாந்யவிஷேஷஸமவாயாக்யாந் அத்யந்தபிந்நாந் பிந்நலக்ஷணாந் அப்யுபகச்சந்தி — யதா மநுஷ்யோஷ்வஃ ஷஷ இதி; ததாத்வஂ சாப்யுபகம்ய தத்விருத்தஂ த்ரவ்யாதீநத்வஂ ஷேஷாணாமப்யுபகச்சந்தி; தந்நோபபத்யதே; கதம்? யதா ஹி லோகே ஷஷகுஷபலாஷப்ரபரிதீநாமத்யந்தபிந்நாநாஂ ஸதாஂ நேதரேதராதீநத்வஂ பவதி, ஏவஂ த்ரவ்யாதீநாமப்யத்யந்தபிந்நத்வாத், நைவ த்ரவ்யாதீநத்வஂ குணாதீநாஂ பவிதுமர்ஹதி; அத பவதி த்ரவ்யாதீநத்வஂ குணாதீநாம், ததோ த்ரவ்யபாவே பாவாத்த்ரவ்யாபாவேபாவாத்த்ரவ்யமேவ ஸஂஸ்தாநாதிபேதாதநேகஷப்தப்ரத்யயபாக்பவதி — யதா தேவதத்த ஏக ஏவ ஸந் அவஸ்தாந்தரயோகாதநேகஷப்தப்ரத்யயபாக்பவதி, தத்வத்; ததா ஸதி ஸாஂக்யஸித்தாந்தப்ரஸங்கஃ ஸ்வஸித்தாந்தவிரோதஷ்சாபத்யேயாதாம். நந்வக்நேரந்யஸ்யாபி ஸதோ தூமஸ்யாக்ந்யதீநத்வஂ தரிஷ்யதே; ஸத்யஂ தரிஷ்யதே; பேதப்ரதீதேஸ்து தத்ராக்நிதூமயோரந்யத்வஂ நிஷ்சீயதே; இஹ து — ஷுக்லஃ கம்பலஃ, ரோஹிணீ தேநுஃ, நீலமுத்பலம் — இதி த்ரவ்யஸ்யைவ தஸ்ய தஸ்ய தேந தேந விஷேஷணேந ப்ரதீயமாநத்வாத் நைவ த்ரவ்யகுணயோரக்நிதூமயோரிவ பேதப்ரதீதிரஸ்தி; தஸ்மாத்த்ரவ்யாத்மகதா குணஸ்ய. ஏதேந கர்மஸாமாந்யவிஷேஷஸமவாயாநாஂ த்ரவ்யாத்மகதா வ்யாக்யாதா||

குணாநாஂ த்ரவ்யாதீநத்வஂ த்ரவ்யகுணயோரயுதஸித்தத்வாதிதி யத்யுச்யேத, தத்புநரயுதஸித்தத்வமபரிதக்தேஷத்வஂ வா ஸ்யாத்,
அபரிதக்காலத்வஂ வா, அபரிதக்ஸ்வபாவத்வஂ வா; ஸர்வதாபி நோபபத்யதே — அபரிதக்தேஷத்வே தாவத்ஸ்வாப்யுபகமோ விருத்யேத; கதம்? தந்த்வாரப்தோ ஹி படஸ்தந்துதேஷோப்யுபகம்யதே, ந படதேஷஃ; படஸ்ய து குணாஃ ஷுக்லத்வாதயஃ படதேஷா அப்யுபகம்யந்தே, ந தந்துதேஷாஃ; ததா சாஹுஃ — ‘த்ரவ்யாணி த்ரவ்யாந்தரமாரபந்தே குணாஷ்ச குணாந்தரம்’ இதி; தந்தவோ ஹி காரணத்ரவ்யாணி கார்யத்ரவ்யஂ படமாரபந்தே, தந்துகதாஷ்ச குணாஃ ஷுக்லாதயஃ கார்யத்ரவ்யே படே ஷுக்லாதிகுணாந்தரமாரபந்தே — இதி ஹி தேப்யுபகச்சந்தி; ஸோப்யுபகமோ த்ரவ்யகுணயோரபரிதக்தேஷத்வேப்யுபகம்யமாநே பாத்யேத. அத அபரிதக்காலத்வமயுதஸித்தத்வமுச்யேத, ஸவ்யதக்ஷிணயோரபி கோவிஷாணயோரயுதஸித்தத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத. ததா அபரிதக்ஸ்வபாவத்வே த்வயுதஸித்தத்வே, ந த்ரவ்யகுணயோராத்மபேதஃ ஸஂபவதி, தஸ்ய தாதாத்ம்யேநைவ ப்ரதீயமாநத்வாத்||

யுதஸித்தயோஃ ஸஂபந்தஃ ஸஂயோகஃ, அயுதஸித்தயோஸ்து ஸமவாயஃ — இத்யயமப்யுபகமோ மரிஷைவ தேஷாம், ப்ராக்ஸித்தஸ்ய கார்யாத்காரணஸ்யாயுதஸித்தத்வாநுபபத்தேஃ. அதாந்யதராபேக்ஷ ஏவாயமப்யுபகமஃ ஸ்யாத் — அயுதஸித்தஸ்ய கார்யஸ்ய காரணேந ஸஂபந்தஃ ஸமவாய இதி, ஏவமபி ப்ராகஸித்தஸ்யாலப்தாத்மகஸ்ய கார்யஸ்ய காரணேந ஸஂபந்தோ நோபபத்யதே, த்வயாயத்தத்வாத்ஸஂபந்தஸ்ய. ஸித்தஂ பூத்வா ஸஂபத்யத இதி சேத், ப்ராக்காரணஸஂபந்தாத்கார்யஸ்ய ஸித்தாவப்யுபகம்யமாநாயாமயுதஸித்த்யபாவாத், கார்யகாரணயோஃ ஸஂயோகவிபாகௌ ந வித்யேதே இதீதமுக்தஂ துருக்தஂ ஸ்யாத். யதா சோத்பந்நமாத்ரஸ்யாக்ரியஸ்ய கார்யத்ரவ்யஸ்ய விபுபிராகாஷாதிபிர்த்ரவ்யாந்தரைஃ ஸஂபந்தஃ ஸஂயோக ஏவாப்யுபகம்யதே, ந ஸமவாயஃ, ஏவஂ காரணத்ரவ்யேணாபி ஸஂபந்தஃ ஸஂயோக ஏவ ஸ்யாத், ந ஸமவாயஃ. நாபி ஸஂயோகஸ்ய ஸமவாயஸ்ய வா ஸஂபந்தஸ்ய ஸஂபந்திவ்யதிரேகேணாஸ்தித்வே கிஂசித்ப்ரமாணமஸ்தி; ஸஂபந்திஷப்தப்ரத்யயவ்யதிரேகேண ஸஂயோகஸமவாயஷப்தப்ரத்யயதர்ஷநாத்தயோரஸ்தித்வமிதி சேத், ந; ஏகத்வேபி ஸ்வரூபபாஹ்யரூபாபேக்ஷயா அநேகஷப்தப்ரத்யயதர்ஷநாத். யதைகோபி ஸந் தேவதத்தோ லோகே ஸ்வரூபஂ ஸஂபந்திரூபஂ சாபேக்ஷ்ய அநேகஷப்தப்ரத்யயபாக்பவதி — மநுஷ்யோ ப்ராஹ்மணஃ ஷ்ரோத்ரியோ வதாந்யோ பாலோ யுவா ஸ்தவிரஃ பிதா புத்ரஃ பௌத்ரோ ப்ராதா ஜாமாதேதி, யதா சைகாபி ஸதீ ரேகா ஸ்தாநாந்யத்வேந நிவிஷமாநா ஏகதஷஷதஸஹஸ்ராதிஷப்தப்ரத்யயபேதமநுபவதி, ததா ஸஂபந்திநோரேவ ஸஂபந்திஷப்தப்ரத்யயவ்யதிரேகேண ஸஂயோகஸமவாயஷப்தப்ரத்யயார்ஹத்வம், ந வ்யதிரிக்தவஸ்த்வஸ்தித்வேந — இத்யுபலப்திலக்ஷணப்ராப்தஸ்யாநுபலப்தேஃ அபாவஃ வஸ்த்வந்தரஸ்ய; நாபி ஸஂபந்திவிஷயத்வே ஸஂபந்தஷப்தப்ரத்யயயோஃ ஸஂததபாவப்ரஸங்கஃ; ஸ்வரூபபாஹ்யரூபாபேக்ஷயேதி — உக்தோத்தரத்வாத். ததாண்வாத்மமநஸாமப்ரதேஷத்வாந்ந ஸஂயோகஃ ஸஂபவதி, ப்ரதேஷவதோ த்ரவ்யஸ்ய ப்ரதேஷவதா த்ரவ்யாந்தரேண ஸஂயோகதர்ஷநாத்; கல்பிதாஃ ப்ரதேஷா அண்வாத்மமநஸாஂ பவிஷ்யந்தீதி சேத், ந; அவித்யமாநார்தகல்பநாயாஂ ஸர்வார்தஸித்திப்ரஸங்காத், இயாநேவாவித்யமாநோ விருத்தோவிருத்தோ வா அர்தஃ கல்பநீயஃ, நாதோதிகஃ — இதி நியமஹேத்வபாவாத், கல்பநாயாஷ்ச ஸ்வாயத்தத்வாத்ப்ரபூதத்வஸஂபவாச்ச — ந ச வைஷேஷிகைஃ கல்பிதேப்யஃ ஷ஀ட்ப்யஃ பதார்தேப்யோந்யேதிகாஃ ஷதஂ ஸஹஸ்ரஂ வா அர்தா ந கல்பயிதவ்யா இதி நிவாரகோ ஹேதுரஸ்தி; தஸ்மாத்யஸ்மை யஸ்மை யத்யத்ரோசதே தத்தத்ஸித்யேத்; கஷ்சித்கரிபாலுஃ ப்ராணிநாஂ துஃகபஹுலஃ ஸஂஸார ஏவ மா பூதிதி கல்பயேத்; அந்யோ வா வ்யஸநீ முக்தாநாமபி புநருத்பத்திஂ கல்பயேத்; கஸ்தயோர்நிவாரகஃ ஸ்யாத். கிஂசாந்யத் — த்வாப்யாஂ பரமாணுப்யாஂ நிரவயவாப்யாஂ ஸாவயவஸ்ய த்வ்யணுகஸ்யாகாஷேநேவ ஸஂஷ்லேஷாநுபபத்திஃ; ந ஹ்யாகாஷஸ்ய பரிதிவ்யாதீநாஂ ச ஜதுகாஷ்டவத்ஸஂஷ்லேஷோஸ்தி; கார்யகாரணத்ரவ்யயோராஷ்ரிதாஷ்ரயபாவோந்யதா நோபபத்யத இத்யவஷ்யஂ கல்ப்யஃ ஸமவாய இதி சேத், ந; இதரேதராஷ்ரயத்வாத் — கார்யகாரணயோர்ஹி பேதஸித்தாவாஷ்ரிதாஷ்ரயபாவஸித்திஃ, ஆஷ்ரிதாஷ்ரயபாவஸித்தௌ ச தயோர்பேதஸித்திஃ — குண்டபதரவத் — இதீதரேதராஷ்ரயதா ஸ்யாத்; ந ஹி கார்யகாரணயோர்பேத ஆஷ்ரிதாஷ்ரயபாவோ வா வேதாந்தவாதிபிரப்யுபகம்யதே, காரணஸ்யைவ ஸஂஸ்தாநமாத்ரஂ கார்யமித்யப்யுபகமாத்||

கிஂசாந்யத் — பரமாணூநாஂ பரிச்சிந்நத்வாத், யாவத்யோ திஷஃ — ஷட் அஷ்டௌ தஷ வா-தாவத்பிரவயவைஃ ஸாவயவாஸ்தே ஸ்யுஃ, ஸாவயவத்வாதநித்யாஷ்ச — இதி நித்யத்வநிரவயவத்வாப்யுபகமோ பாத்யேத. யாஂஸ்த்வஂ திக்பேதபேதிநோவயவாந்கல்பயஸி, த ஏவ பரமாணவ இதி சேத், ந; ஸ்தூலஸூக்ஷ்மதாரதம்யக்ரமேண ஆ பரமகாரணாத்விநாஷோபபத்தேஃ — யதா பரிதிவீ த்வ்யணுகாத்யபேக்ஷயா ஸ்தூலதமா வஸ்துபூதாபி விநஷ்யதி, ததஃ ஸூக்ஷ்மஂ ஸூக்ஷ்மதரஂ ச பரிதிவ்யேகஜாதீயகஂ விநஷ்யதி, ததஃ த்வ்யணுகம், ததா பரமாணவோபி பரிதிவ்யேகஜாதீயகத்வாத்விநஷ்யேயுஃ. விநஷ்யந்தோப்யவயவவிபாகேநைவ விநஷ்யந்தீதி சேத், நாயஂ தோஷஃ; யதோ கரிதகாடிந்யவிலயநவதபி விநாஷோபபத்திமவோசாம — யதா ஹி கரிதஸுவர்ணாதீநாமவிபஜ்யமாநாவயவாநாமப்யக்நிஸஂயோகாத் த்ரவபாவாபத்த்யா காடிந்யவிநாஷோ பவதி, ஏவஂ பரமாணூநாமபி
பரமகாரணபாவாபத்த்யா மூர்த்யாதிவிநாஷோ பவிஷ்யதி. ததா கார்யாரம்போபி நாவயவஸஂயோகேநைவ கேவலேந பவதி, க்ஷீரஜலாதீநாமந்தரேணாப்யவயவஸஂயோகாந்தரஂ ததிஹிமாதிகார்யாரம்பதர்ஷநாத். ததேவமஸாரதரதர்கஸஂதரிப்தத்வாதீஷ்வரகாரணஷ்ருதிவிருத்தத்வாச்ச்ருதிப்ரவணைஷ்ச ஷிஷ்டைர்மந்வாதிபிரபரிகரிஹீதத்வாதத்யந்தமேவாநபேக்ஷா அஸ்மிந்பரமாணுகாரணவாதே கார்யா ஆர்யைஃ ஷ்ரேயோர்திபிரிதி வாக்யஷேஷஃ||
——————————————
ஸமுதாயாதிகரணம்||2.2.18||–ஸமுதாய உபயஹேதுகேபி ததப்ராப்திஃ||2.2.18||

வைஷேஷிகராத்தாந்தோ துர்யுக்தியோகாத்வேதவிரோதாச்சிஷ்டாபரிக்ரஹாச்ச நாபேக்ஷிதவ்ய இத்யுக்தம்; ஸோர்தவைநாஷிக இதி வைநாஷிகத்வஸாம்யாத்ஸர்வவைநாஷிகராத்தாந்தோ நதராமபேக்ஷிதவ்ய இதீதமிதாநீமுபபாதயாமஃ. ஸ ச பஹுப்ரகாரஃ, ப்ரதிபத்திபேதாத்விநேயபேதாத்வா; தத்ரைதே த்ரயோ வாதிநோ பவந்தி — கேசித்ஸர்வாஸ்தித்வவாதிநஃ; கேசித்விஜ்ஞாநாஸ்தித்வமாத்ரவாதிநஃ; அந்யே புநஃ ஸர்வஷூந்யத்வவாதிந இதி. தத்ர யே ஸர்வாஸ்தித்வவாதிநோ பாஹ்யமாந்தரஂ ச வஸ்த்வப்யுபகச்சந்தி, பூதஂ பௌதிகஂ ச, சித்தஂ சைத்தஂ ச, தாஂஸ்தாவத்ப்ரதிப்ரூமஃ. தத்ர பூதஂ பரிதிவீதாத்வாதயஃ, பௌதிகஂ ரூபாதயஷ்சக்ஷுராதயஷ்ச, சதுஷ்டயே ச பரிதிவ்யாதிபரமாணவஃ கரஸ்நேஹோஷ்ணேரணஸ்வபாவாஃ, தே பரிதிவ்யாதிபாவேந ஸஂஹந்யந்தே — இதி மந்யந்தே; ததா ரூபவிஜ்ஞாநவேதநாஸஂஜ்ஞாஸஂஸ்காரஸஂஜ்ஞகாஃ பஞ்சஸ்கந்தாஃ, தேப்யாத்யாத்மஂ ஸர்வவ்யவஹாராஸ்பதபாவேந ஸஂஹந்யந்தே — இதி மந்யந்தே||

தத்ரேதமபிதீயதே — யோயமுபயஹேதுக உபயப்ரகாரஃ ஸமுதாயஃ பரேஷாமபிப்ரேதஃ — அணுஹேதுகஷ்ச பூதபௌதிகஸஂஹதிரூபஃ, ஸ்கந்தஹேதுகஷ்ச பஞ்சஸ்கந்தீரூபஃ — தஸ்மிந்நுபயஹேதுகேபி ஸமுதாயேபிப்ரேயமாணே, ததப்ராப்திஃ ஸ்யாத் — ஸமுதாயாப்ராப்திஃ ஸமுதாயபாவாநுபபத்திரித்யர்தஃ; குதஃ? ஸமுதாயிநாமசேதநத்வாத், சித்தாபிஜ்வலநஸ்ய ச ஸமுதாயஸித்த்யதீநத்வாத், அந்யஸ்ய ச கஸ்யசிச்சேதநஸ்ய போக்துஃ ப்ரஷாஸிதுர்வா ஸ்திரஸ்ய ஸஂஹந்துரநப்யுபகமாத், நிரபேக்ஷப்ரவரித்த்யப்யுபகமே ச ப்ரவரித்த்யநுபரமப்ரஸங்காத், ஆஷயஸ்யாப்யந்யத்வாநந்யத்வாப்யாமநிரூப்யத்வாத், க்ஷணிகத்வாப்யுபகமாச்ச நிர்வ்யாபாரத்வாத்ப்ரவரித்த்யநுபபத்தேஃ. தஸ்மாத்ஸமுதாயாநுபபத்திஃ; ஸமுதாயாநுபபத்தௌ ச ததாஷ்ரயா லோகயாத்ரா லுப்யேத||
———————————————
இதரேதரப்ரத்யயத்வாதிதி சேந்நோத்பத்திமாத்ரநிமித்தத்வாத்||2.2.19||

யத்யபி போக்தா ப்ரஷாஸிதா வா கஷ்சிச்சேதநஃ ஸஂஹந்தா ஸ்திரோ நாப்யுபகம்யதே, ததாப்யவித்யாதீநாமிதரேதரகாரணத்வாதுபபத்யதே லோகயாத்ரா; தஸ்யாஂ சோபபத்யமாநாயாஂ ந கிஂசிதபரமபேக்ஷிதவ்யமஸ்தி; தே சாவித்யாதயஃ — அவித்யா ஸஂஸ்காரஃ விஜ்ஞாநஂ நாம ரூபஂ ஷடாயதநஂ ஸ்பர்ஷஃ வேதநா தரிஷ்ணா உபாதாநஂ பவஃ ஜாதிஃ ஜரா மரணஂ ஷோகஃ பரிதேவநா துஃகஂ துர்மநஸ்தா — இத்யேவஂஜாதீயகா இதரேதரஹேதுகாஃ ஸௌகதே ஸமயே க்வசித்ஸஂக்ஷிப்தா நிர்திஷ்டாஃ, க்வசித்ப்ரபஞ்சிதாஃ; ஸர்வேஷாமப்யயமவித்யாதிகலாபோப்ரத்யாக்யேயஃ; ததேவமவித்யாதிகலாபே பரஸ்பரநிமித்தநைமித்திகபாவேந கடீயந்த்ரவதநிஷமாவர்தமாநேர்தாக்ஷிப்த உபபந்நஃ ஸஂகாத இதி சேத், தந்ந; கஸ்மாத்? உத்பத்திமாத்ரநிமித்தத்வாத் — பவேதுபபந்நஃ ஸஂகாதஃ, யதி ஸஂகாதஸ்ய கிஂசிந்நிமித்தமவகம்யேத; ந த்வவகம்யதே; யத இதரேதரப்ரத்யயத்வேப்யவித்யாதீநாஂ பூர்வபூர்வம் உத்தரோத்தரஸ்யோத்பத்திமாத்ரநிமித்தஂ பவத் பவேத், ந து ஸஂகாதோத்பத்தேஃ கிஂசிந்நிமித்தஂ ஸஂபவதி. நந்வவித்யாதிபிரர்தாதாக்ஷிப்யதே ஸஂகாத இத்யுக்தம்; அத்ரோச்யதே — யதி தாவதயமபிப்ராயஃ — அவித்யாதயஃ ஸஂகாதமந்தரேணாத்மாநமலபமாநா அபேக்ஷந்தே ஸஂகாதமிதி, ததஸ்தஸ்ய ஸஂகாதஸ்ய கிஂசிந்நிமித்தஂ வக்தவ்யம்; தச்ச நித்யேஷ்வப்யணுஷ்வப்யுகம்யமாநேஷ்வாஷ்ரயாஷ்ரயிபூதேஷு ச போக்தரிஷு ஸத்ஸு ந ஸஂபவதீத்யுக்தஂ வைஷேஷிகபரீக்ஷாயாம்; கிமங்க புநஃ க்ஷணிகேஷ்வப்யணுஷு போக்தரிரஹிதேஷ்வாஷ்ரயாஷ்ரயிஷூந்யேஷு வாப்யுபகம்யமாநேஷு ஸஂபவேத்? அதாயமபிப்ராயஃ — அவித்யாதய ஏவ ஸஂகாதஸ்ய நிமித்தமிதி, கதஂ தமேவாஷ்ரித்யாத்மாநஂ லபமாநாஸ்தஸ்யைவ நிமித்தஂ ஸ்யுஃ? அத மந்யஸே — ஸஂகாதா ஏவாநாதௌ ஸஂஸாரே ஸஂதத்யாநுவர்தந்தே, ததாஷ்ரயாஷ்சாவித்யாதய இதி, ததாபி ஸஂகாதாத்ஸஂகாதாந்தரமுத்பத்யமாநஂ நியமேந வா ஸதரிஷமேவோத்பத்யேத, அநியமேந வா ஸதரிஷஂ விஸதரிஷஂ வோத்பத்யேத; நியமாப்யுபகமே மநுஷ்யபுத்கலஸ்ய தேவதிர்யக்யோநிநாரகப்ராப்த்யபாவஃ ப்ராப்நுயாத்; அநியமாப்யுபகமேபி மநுஷ்யபுத்கலஃ
கதாசித்க்ஷணேந ஹஸ்தீ பூத்வா தேவோ வா புநர்மநுஷ்யோ வா பவேதிதி ப்ராப்நுயாத்; உபயமப்யப்யுபகமவிருத்தம். அபி ச யத்போகார்தஃ ஸஂகாதஃ ஸ்யாத், ஸ ஜீவோ நாஸ்தி ஸ்திரோ போக்தா இதி தவாப்யுபகமஃ; ததஷ்ச போகோ போகார்த ஏவ, ஸ நாந்யேந ப்ரார்தநீயஃ; ததா மோக்ஷோ மோக்ஷார்த ஏவேதி முமுக்ஷுணா நாந்யேந பவிதவ்யம்; அந்யேந சேத்ப்ரார்த்யேதோபயம், போகமோக்ஷகாலாவஸ்தாயிநா தேந பவிதவ்யம்; அவஸ்தாயித்வே க்ஷணிகத்வாப்யுபகமவிரோதஃ. தஸ்மாதிதரேதரோத்பத்திமாத்ரநிமித்தத்வமவித்யாதீநாஂ யதி பவேத், பவது நாம; ந து ஸஂகாதஃ ஸித்யேத், போக்த்ரபாவாத் — இத்யபிப்ராயஃ||
———————————————–
உத்தரோத்பாதே ச பூர்வநிரோதாத்||2.2.20||

உக்தமேதத் — அவித்யாதீநாமுத்பத்திமாத்ரநிமித்தத்வாந்ந ஸஂகாதஸித்திரஸ்தீதி; ததபி து உத்பத்திமாத்ரநிமித்தத்வஂ ந ஸஂபவதீதீதமிதாநீமுபபாத்யதே. க்ஷணபங்கவாதிநோயமப்யுபகமஃ — உத்தரஸ்மிந்க்ஷணே உத்பத்யமாநே பூர்வஃ க்ஷணோ நிருத்யத இதி; ந சைவமப்யுபகச்சதா பூர்வோத்தரயோஃ க்ஷணயோர்ஹேதுபலபாவஃ ஷக்யதே ஸஂபாதயிதும், நிருத்யமாநஸ்ய நிருத்தஸ்ய வா பூர்வக்ஷணஸ்யாபாவக்ரஸ்தத்வாதுத்தரக்ஷணஹேதுத்வாநுபபத்தேஃ; அத பாவபூதஃ பரிநிஷ்பந்நாவஸ்தஃ பூர்வக்ஷண உத்தரக்ஷணஸ்ய ஹேதுரித்யபிப்ராயஃ, ததாபி நோபபத்யதே, பாவபூதஸ்ய புநர்வ்யாபாரகல்பநாயாஂ க்ஷணாந்தரஸஂபந்தப்ரஸங்காத்; அத பாவ ஏவாஸ்ய வ்யாபார இத்யபிப்ராயஃ, ததாபி நைவோபபத்யதே, ஹேதுஸ்வபாவாநுபரக்தஸ்ய பலஸ்யோத்பத்த்யஸஂபவாத்; ஸ்வபாவோபராகாப்யுபகமே ச, ஹேதுஸ்வபாவஸ்ய பலகாலாவஸ்தாயித்வே ஸதி, க்ஷணபங்காப்யுபகமத்யாகப்ரஸங்கஃ; விநைவ வா ஸ்வபாவோபராகேண ஹேதுபலபாவமப்யுபகச்சதஃ ஸர்வத்ர தத்ப்ராப்தேரதிப்ரஸங்கஃ. அபி சோத்பாதநிரோதௌ நாம வஸ்துநஃ ஸ்வரூபமேவ வா ஸ்யாதாம், அவஸ்தாந்தரஂ வா, வஸ்த்வந்தரமேவ வா — ஸர்வதாபி நோபபத்யதே; யதி தாவத்வஸ்துநஃ ஸ்வரூபமேவோத்பாதநிரோதௌ ஸ்யாதாம், ததோ வஸ்துஷப்த உத்பாதநிரோதஷப்தௌ ச பர்யாயாஃ ப்ராப்நுயுஃ; அதாஸ்தி கஷ்சித்விஷேஷ இதி மந்யேத — உத்பாதநிரோதஷப்தாப்யாஂ மத்யவர்திநோ வஸ்துந ஆத்யந்தாக்யே அவஸ்தே அபிலப்யேதே இதி, ஏவமப்யாத்யந்தமத்யக்ஷணத்ரயஸஂபந்தித்வாத்வஸ்துநஃ க்ஷணிகத்வாப்யுபகமஹாநிஃ; அதாத்யந்தவ்யதிரிக்தாவேவோத்பாதநிரோதௌ வஸ்துநஃ ஸ்யாதாம் — அஷ்வமஹிஷவத், ததோ வஸ்து உத்பாதநிரோதாப்யாமஸஂஸ்பரிஷ்டமிதி வஸ்துநஃ ஷாஷ்வதத்வப்ரஸங்கஃ; யதி ச தர்ஷநாதர்ஷநே வஸ்துந உத்பாதநிரோதௌ ஸ்யாதாம், ஏவமபி த்ரஷ்டரிதர்மௌ தௌ ந வஸ்துதர்மாவிதி வஸ்துநஃ ஷாஷ்வதத்வப்ரஸங்க ஏவ. தஸ்மாதப்யஸஂகதஂ ஸௌகதஂ மதம்||
————————————————————-
அஸதி ப்ரதிஜ்ஞோபரோதோ யௌகபத்யமந்யதா||2.2.21||

க்ஷணபங்கவாதே பூர்வக்ஷணோ நிரோதக்ரஸ்தத்வாந்நோத்தரஸ்ய க்ஷணஸ்ய ஹேதுர்பவதீத்யுக்தம்; அதாஸத்யேவ ஹேதௌ பலோத்பத்திஂ ப்ரூயாத், ததஃ ப்ரதிஜ்ஞோபரோதஃ ஸ்யாத் — சதுர்விதாந்ஹேதூந்ப்ரதீத்ய சித்தசைத்தா உத்பத்யந்த இதீயஂ ப்ரதிஜ்ஞா ஹீயேத; நிர்ஹேதுகாயாஂ சோத்பத்தாவப்ரதிபந்தாத்ஸர்வஂ ஸர்வத்ரோத்பத்யேத. அதோத்தரக்ஷணோத்பத்திர்யாவத்தாவதவதிஷ்டதே பூர்வக்ஷண இதி ப்ரூயாத், ததோ யௌகபத்யஂ ஹேதுபலயோஃ ஸ்யாத்; ததாபி ப்ரதிஜ்ஞோபரோத ஏவ ஸ்யாத் — க்ஷணிகாஃ ஸர்வே ஸஂஸ்காரா இதீயஂ ப்ரதிஜ்ஞோபருத்யேத||
——————————————–
ப்ரதிஸஂக்யாப்ரதிஸஂக்யாநிரோதாப்ராப்திரவிச்சேதாத்||2.2.22||

அபி ச வைநாஷிகாஃ கல்பயந்தி — புத்திபோத்யஂ த்ரயாதந்யத்ஸஂஸ்கரிதஂ க்ஷணிகஂ சேதி; ததபி ச த்ரயம் — ப்ரதிஸஂக்யாப்ரதிஸஂக்யாநிரோதௌ ஆகாஷஂ சேத்யாசக்ஷதே; த்ரயமபி சைதத் அவஸ்து அபாவமாத்ரஂ நிருபாக்யமிதி மந்யந்தே; புத்திபூர்வகஃ கில விநாஷோ பாவாநாஂ ப்ரதிஸஂக்யாநிரோதோ நாம பாஷ்யதே; தத்விபரீதோப்ரதிஸஂக்யாநிரோதஃ; ஆவரணாபாவமாத்ரமாகாஷமிதி. தேஷாமாகாஷஂ பரஸ்தாத்ப்ரத்யாக்யாஸ்யதி; நிரோதத்வயமிதாநீஂ ப்ரத்யாசஷ்டே — ப்ரதிஸஂக்யாப்ரதிஸஂக்யாநிரோதயோஃ அப்ராப்திரஸஂபவ இத்யர்தஃ; கஸ்மாத்? அவிச்சேதாத் — ஏதௌ ஹி ப்ரதிஸஂக்யாப்ரதிஸஂக்யாநிரோதௌ ஸஂதாநகோசரௌ வா ஸ்யாதாம், பாவகோசரௌ வா; ந தாவத்ஸஂதாநகோசரௌ ஸஂபவதஃ, ஸர்வேஷ்வபி ஸஂதாநேஷு ஸஂதாநிநாமவிச்சிந்நேந ஹேதுபலபாவேந ஸஂதாநவிச்சேதஸ்யாஸஂபவாத்; நாபி பாவகோசரௌ ஸஂபவதஃ — ந ஹி பாவாநாஂ நிரந்வயோ நிருபாக்யோ விநாஷஃ ஸஂபவதி, ஸர்வாஸ்வப்யவஸ்தாஸு ப்ரத்யபிஜ்ஞாநபலேநாந்வய்யவிச்சேததர்ஷநாத், அஸ்பஷ்டப்ரத்யபிஜ்ஞாநாஸ்வப்யவஸ்தாஸு க்வசித்தரிஷ்டேநாந்வய்யவிச்சேதேநாந்யத்ராபி ததநுமாநாத். தஸ்மாத்பரபரிகல்பிதஸ்ய
நிரோதத்வயஸ்யாநுபபத்திஃ||
—————————————-
உபயதா ச தோஷாத்||2.2.23||

யோயமவித்யாதிநிரோதஃ ப்ரதிஸஂக்யாநிரோதாந்தஃபாதீ பரபரிகல்பிதஃ, ஸ ஸம்யக்ஜ்ஞாநாத்வா ஸபரிகராத்ஸ்யாத்; ஸ்வயமேவ வா — பூர்வஸ்மிந்விகல்பே நிர்ஹேதுகவிநாஷாப்யுபகமஹாநிப்ரஸங்கஃ; உத்தரஸ்மிஂஸ்து மார்கோபதேஷாநர்தக்யப்ரஸங்கஃ. ஏவமுபயதாபி தோஷப்ரஸங்காதஸமஞ்ஜஸமிதஂ தர்ஷநம்||
————————————-
ஆகாஷே சாவிஷேஷாத்||2.2.24||

யச்ச தேஷாமேவாபிப்ரேதஂ நிரோதத்வயமாகாஷஂ ச நிருபாக்யமிதி — தத்ர நிரோதத்வயஸ்ய நிருபாக்யத்வஂ புரஸ்தாந்நிராகரிதம்; ஆகாஷஸ்யேதாநீஂ நிராக்ரியதே. ஆகாஷே சாயுக்தோ நிருபாக்யத்வாப்யுபகமஃ, ப்ரதிஸஂக்யாப்ரதிஸஂக்யாநிரோதயோரிவ வஸ்துத்வப்ரதிபத்தேரவிஷேஷாத். ஆகமப்ராமாண்யாத்தாவத் ‘ஆத்மந ஆகாஷஃ ஸஂபூதஃ’ இத்யாதிஷ்ருதிப்ய ஆகாஷஸ்ய ச வஸ்துத்வப்ரஸித்திஃ. விப்ரதிபந்நாந்ப்ரதி து ஷப்தகுணாநுமேயத்வஂ வக்தவ்யம் — கந்தாதீநாஂ குணாநாஂ பரிதிவ்யாதிவஸ்த்வாஷ்ரயத்வதர்ஷநாத். அபி ச ஆவரணாபாவமாத்ரமாகாஷமிச்சதாம், ஏகஸ்மிந்ஸுபர்ணே பதத்யாவரணஸ்ய வித்யமாநத்வாத்ஸுபர்ணாந்தரஸ்யோத்பித்ஸதோநவகாஷத்வப்ரஸங்கஃ; யத்ராவரணாபாவஸ்தத்ர பதிஷ்யதீதி சேத் — யேநாவரணாபாவோ விஷேஷ்யதே, தத்தர்ஹி வஸ்துபூதமேவாகாஷஂ ஸ்யாத், ந ஆவரணாபாவமாத்ரம்; அபி ச ஆவரணாபாவமாத்ரமாகஷஂ மந்யமாநஸ்ய ஸௌகதஸ்ய ஸ்வாப்யுபகமவிரோதஃ ப்ரஸஜ்யேத; ஸௌகதே ஹி ஸமயே ‘பரிதிவீ பகவஃ கிஂஸஂநிஷ்ரயா’ இத்யஸ்மிந்ப்ரஷ்நப்ரதிவசநப்ரவாஹே பரிதிவ்யாதீநாமந்தே ‘வாயுஃ கிஂஸஂநிஷ்ரயஃ’ இத்யஸ்ய ப்ரஷ்நஸ்ய ப்ரதிவசநஂ பவதி — ‘வாயுராகாஷஸஂநிஷ்ரயஃ’ இதி; ததாகாஷஸ்யாவஸ்துத்வே ந ஸமஞ்ஜஸஂ ஸ்யாத்; தஸ்மாதப்யயுக்தமாகாஷஸ்யாவஸ்துத்வம். அபி ச நிரோதத்வயமாகாஷஂ ச த்ரயமப்யேதந்நிருபாக்யமவஸ்து நித்யஂ சேதி விப்ரதிஷித்தம்; ந ஹ்யவஸ்துநோ நித்யத்வமநித்யத்வஂ வா ஸஂபவதி, வஸ்த்வாஷ்ரயத்வாத்தர்மதர்மிவ்யவஹாரஸ்ய; தர்மதர்மிபாவே ஹி கடாதிவத்வஸ்துத்வமேவ ஸ்யாத், ந நிருபாக்யத்வம்||
————————————————–
அநஸ்மரிதேஷ்ச||2.2.25||

அபி ச வைநாஷிகஃ ஸர்வஸ்ய வஸ்துநஃ க்ஷணிகதாமப்யுபயந் உபலப்துரபி க்ஷணிகதாமப்யுபேயாத்; ந ச ஸா ஸஂபவதி; அநுஸ்மரிதேஃ — அநுபவம் உபலப்திமநூத்பத்யமாநஂ ஸ்மரணமேவ அநுஸ்மரிதிஃ; ஸா சோபலப்த்யேககர்தரிகா ஸதீ ஸஂபவதி, புருஷாந்தரோபலப்திவிஷயே புருஷாந்தரஸ்ய ஸ்மரித்யதர்ஷநாத்; கதஂ ஹி ‘அஹமதோத்ராக்ஷம் — இதமிதாநீஂ பஷ்யாமி’ இதி ச பூர்வோத்தரதர்ஷிந்யேகஸ்மிந்நஸதி ப்ரத்யயஃ ஸ்யாத். அபி ச தர்ஷநஸ்மரணயோஃ கர்தர்யேகஸ்மிந்ப்ரத்யக்ஷஃ ப்ரத்யபிஜ்ஞாப்ரத்யயஃ ஸர்வஸ்ய லோகஸ்ய ப்ரஸித்தஃ — ‘அஹமதோத்ராக்ஷம் — இதஂ பஷ்யாமி’ இதி; யதி ஹி தயோர்பிந்நஃ கர்தா ஸ்யாத், ததஃ ‘அஹஂ ஸ்மராமி — அத்ராக்ஷீதந்யஃ’ இதி ப்ரதீயாத்; ந த்வேவஂ ப்ரத்யேதி கஷ்சித்; யத்ரைவஂ ப்ரத்யயஸ்தத்ர தர்ஷநஸ்மரணயோர்பிந்நமேவ கர்தாரஂ ஸர்வலோகோவகச்சதி — ‘ஸ்மராம்யஹம் — அஸாவதோத்ராக்ஷீத்’ இதி; இஹ து ‘அஹமதோத்ராக்ஷம்’ இதி தர்ஷநஸ்மரணயோர்வைநாஷிகோப்யாத்மாநமேவைகஂ கர்தாரமவகச்சதி; ந ‘நாஹம்’ இத்யாத்மநோ தர்ஷநஂ நிர்வரித்தஂ நிஹ்நுதே — யதா அக்நிரநுஷ்ணோப்ரகாஷ இதி வா. தத்ரைவஂ ஸத்யேகஸ்ய தர்ஷநஸ்மரணலக்ஷணக்ஷணத்வயஸஂபந்தே க்ஷணிகத்வாப்யுபகமஹாநிரபரிஹார்யா வைநாஷிகஸ்ய ஸ்யாத். ததா அநந்தராமநந்தராமாத்மந ஏவ ப்ரதிபத்திஂ ப்ரத்யபிஜாநந்நேககர்தரிகாம் ஆ உத்தமாதுச்ச்வாஸாத், அதீதாஷ்ச ப்ரதிபத்தீஃ ஆ ஜந்மந ஆத்மைககர்தரிகாஃ, ப்ரதிஸஂததாநஃ, கதஂ க்ஷணபங்கவாதீ வைநாஷிகோ நாபத்ரபேத? ஸ யதி ப்ரூயாத் ஸாதரிஷ்யாதேதத்ஸஂபத்ஸ்யத இதி, தஂ ப்ரதிப்ரூயாத் — தேநேதஂ ஸதரிஷமிதி த்வயாயத்தத்வாத்ஸாதரிஷ்யஸ்ய, க்ஷணபங்கவாதிநஃ ஸதரிஷயோர்த்வயோர்வஸ்துநோர்க்ரஹீதுரேகஸ்யாபாவாத், ஸாதரிஷ்யநிமித்தஂ ப்ரதிஸஂதாநமிதி மித்யாப்ரலாப ஏவ ஸ்யாத்; ஸ்யாச்சேத்பூர்வோத்தரயோஃ க்ஷணயோஃ ஸாதரிஷ்யஸ்ய க்ரஹீதைகஃ, ததா ஸத்யேகஸ்ய க்ஷணத்வயாவஸ்தாநாத்க்ஷணிகத்வப்ரதிஜ்ஞா பீட்யேத; ‘தேநேதஂ ஸதரிஷம்’ இதி ப்ரத்யயாந்தரமேவேதம், ந பூர்வோத்தரக்ஷணத்வயக்ரஹணநிமித்தமிதி சேத், ந; தேந இதம் இதி பிந்நபதார்தோபாதாநாத்; ப்ரத்யயாந்தரமேவ சேத்ஸாதரிஷ்யவிஷயஂ ஸ்யாத், ‘தேநேதஂ ஸதரிஷம்’ இதி வாக்யப்ரயோகோநர்தகஃ ஸ்யாத், ஸாதரிஷ்யம் இத்யேவ ப்ரயோகஃ ப்ராப்நுயாத். யதா ஹி லோகே ப்ரஸித்தஃ பதார்தஃ பரீக்ஷகைர்ந பரிகரிஹ்யதே, ததா ஸ்வபக்ஷஸித்திஃ பரபக்ஷதோஷோ வா உபயமப்யுச்யமாநஂ பரீக்ஷகாணாமாத்மநஷ்ச
யதார்தத்வேந ந புத்திஸஂதாநமாரோஹதி. ஏவமேவைஷோர்தஃ இதி நிஷ்சிதஂ யத், ததேவ வக்தவ்யம்; ததோந்யதுச்யமாநஂ பஹுப்ரலாபித்வமாத்மநஃ கேவலஂ ப்ரக்யாபயேத். ந சாயஂ ஸாதரிஷ்யாத்ஸஂவ்யவஹாரோ யுக்தஃ; தத்பாவாவகமாத், தத்ஸதரிஷபாவாநவகமாச்ச. பவேதபி கதாசித்பாஹ்யவஸ்துநி விப்ரலம்பஸஂபவாத் ‘ததேவேதஂ ஸ்யாத், தத்ஸதரிஷஂ வா’ இதி ஸஂதேஹஃ; உபலப்தரி து ஸஂதேஹோபி ந கதாசித்பவதி — ‘ஸ ஏவாஹஂ ஸ்யாஂ தத்ஸதரிஷோ வா’ இதி, ய ‘ஏவாஹஂ பூர்வேத்யுரத்ராக்ஷஂ ஸ ஏவாஹமத்ய ஸ்மராமி’ இதி நிஷ்சிததத்பாவோபலம்பாத். தஸ்மாதப்யநுபபந்நோ வைநாஷிகஸமயஃ||
——————————————-
நாஸதோதரிஷ்டத்வாத்||2.2.26||

இதஷ்சாநுபபந்நோ வைநாஷிகஸமயஃ, யதஃ ஸ்திரமநுயாயிகாரணமநப்யுபகச்சதாம் அபாவாத்பாவோத்பத்திரித்யேததாபத்யேத; தர்ஷயந்தி சாபாவாத்பாவோத்பத்திம் — ‘நாநுபமரித்ய ப்ராதுர்பாவாத்’ இதி; விநஷ்டாத்தி கில பீஜாதங்குர உத்பத்யதே, ததா விநஷ்டாத்க்ஷீராத்ததி, மரித்பிண்டாச்ச கடஃ; கூடஸ்தாச்சேத்காரணாத்கார்யமுத்பத்யேத, அவிஷேஷாத்ஸர்வஂ ஸர்வத உத்பத்யேத; தஸ்மாதபாவக்ரஸ்தேப்யோ பீஜாதிப்யோங்குராதீநாமுத்பத்யமாநத்வாதபாவாத்பாவோத்பத்திஃ — இதி மந்யந்தே. தத்ரேதமுச்யதே — ‘நாஸதோதரிஷ்டத்வாத்’ இதி. நாபாவாத்பாவ உத்பத்யதே; யத்யபாவாத்பாவ உத்பத்யேத, அபாவத்வாவிஷேஷாத்காரணவிஷேஷாப்யுபகமோநர்தகஃ ஸ்யாத்; ந ஹி, பீஜாதீநாமுபமரிதிதாநாஂ யோபாவஸ்தஸ்யாபாவஸ்ய ஷஷவிஷாணாதீநாஂ ச, நிஃஸ்வபாவத்வாவிஷேஷாதபாவத்வே கஷ்சித்விஷேஷோஸ்தி; யேந, பீஜாதேவாங்குரோ ஜாயதே க்ஷீராதேவ ததி — இத்யேவஂஜாதீயகஃ காரணவிஷேஷாப்யுபகமோர்தவாந்ஸ்யாத்; நிர்விஷேஷஸ்ய த்வபாவஸ்ய காரணத்வாப்யுபகமே ஷஷவிஷாணாதிப்யோப்யங்குராதயோ ஜாயேரந்; ந சைவஂ தரிஷ்யதே; யதி புநரபாவஸ்யாபி விஷேஷோப்யுபகம்யேத — உத்பலாதீநாமிவ நீலத்வாதிஃ, ததோ விஷேஷவத்த்வாதேவாபாவஸ்ய பாவத்வமுத்பலாதிவத்ப்ரஸஜ்யேத; நாப்யபாவஃ கஸ்யசிதுத்பத்திஹேதுஃ ஸ்யாத், அபாவத்வாதேவ,ஷஷவிஷாணாதிவத்; அபாவாச்ச பாவோத்பத்தாவபாவாந்விதமேவ ஸர்வஂ கார்யஂ ஸ்யாத்; ந சைவஂ தரிஷ்யதே, ஸர்வஸ்ய ச வஸ்துநஃ ஸ்வேந ஸ்வேந ரூபேண பாவாத்மநைவோபலப்யமாநத்வாத்; ந ச மரிதந்விதாஃ ஷராவாதயோ பாவாஸ்தந்த்வாதிவிகாராஃ கேநசிதப்யுபகம்யந்தே; மரித்விகாராநேவ து மரிதந்விதாந்பாவாந் லோகஃ ப்ரத்யேதி. யத்தூக்தம் — ஸ்வரூபோபமர்தமந்தரேண கஸ்யசித்கூடஸ்தஸ்ய வஸ்துநஃ காரணத்வாநுபபத்தேரபாவாத்பாவோத்பத்திர்பவிதுமர்ஹதீதி, தத்துருக்தம், ஸ்திரஸ்வபாவாநாமேவ ஸுவர்ணாதீநாஂ ப்ரத்யபிஜ்ஞாயமாநாநாஂ ருசகாதிகாரணபாவதர்ஷநாத்; யேஷ்வபி பீஜாதிஷு ஸ்வரூபோபமர்தோ லக்ஷ்யதே, தேஷ்வபி நாஸாவுபமரித்யமாநா பூர்வாவஸ்தா உத்தராவஸ்தாயாஃ காரணமப்யுபகம்யதே, அநுபமரித்யமாநாநாமேவாநுயாயிநாஂ பீஜாத்யவயவாநாமங்குராதிகாரணபாவாப்யுபகமாத். தஸ்மாதஸத்ப்யஃ ஷஷவிஷாணாதிப்யஃ ஸதுத்பத்த்யதர்ஷநாத், ஸத்ப்யஷ்ச ஸுவர்ணாதிப்யஃ ஸதுத்பத்திதர்ஷநாத், அநுபபந்நோயமபாவாத்பாவோத்பத்த்யப்யுபகமஃ. அபி ச சதுர்பிஷ்சித்தசைத்தா உத்பத்யந்தே பரமாணுப்யஷ்ச பூதபௌதிகலக்ஷணஃ ஸமுதாய உத்பத்யதே — இத்யப்யுபகம்ய, புநரபாவாத்பாவோத்பத்திஂ கல்பயத்பிரப்யுபகமமபஹ்நுவாநைர்வைநாஷிகைஃ ஸர்வோ லோக ஆகுலீக்ரியதே||
————————————————–
உதீஸீநாநாமபி சைவஂ ஸித்திஃ||2.2.27||

யதி சாபாவாத்பாவோத்பத்திரப்யுபகம்யேத, ஏவஂ ஸத்யுதாஸீநாநாமநீஹமாநாநாமபி ஜநாநாமபிமதஸித்திஃ ஸ்யாத், அபாவஸ்ய ஸுலபத்வாத். கரிஷீவலஸ்ய க்ஷேத்ரகர்மண்யப்ரயதமாநஸ்யாபி ஸஸ்யநிஷ்பத்திஃ ஸ்யாத்; குலாலஸ்ய ச மரித்ஸஂஸ்க்ரியாயாமப்ரயதமாநஸ்யாபி அமத்ரோத்பத்திஃ. தந்துவாயஸ்யாபி தந்தூநதந்வாநஸ்யாபி தந்வாநஸ்யேவ வஸ்த்ரலாபஃ; ஸ்வர்காபவர்கயோஷ்ச ந கஷ்சித்கதஂசித்ஸமீஹேத. ந சைதத்யுஜ்யதே அப்யுபகம்யதே வா கேநசித். தஸ்மாதநுபபந்நோயமபாவாத்பாவோத்பத்த்யப்யுபகமஃ||
——————————————
நாபாவாதிகரணம்||2.2.28||–நாபாவ உபலப்தேஃ||2.2.28||

ஏவஂ பாஹ்யார்தவாதமாஷ்ரித்ய ஸமுதாயாப்ராப்த்யாதிஷு தூஷணேஷூத்பாவிதேஷு விஜ்ஞாநவாதீ பௌத்த இதாநீஂ ப்ரத்யவதிஷ்டதே — கேஷாஂசித்கில விநேயாநாஂ பாஹ்யே வஸ்துந்யபிநிவேஷமாலக்ஷ்ய ததநுரோதேந பாஹ்யார்தவாதப்ரக்ரியேயஂ விரசிதா. நாஸௌ ஸுகதாபிப்ராயஃ. தஸ்ய து விஜ்ஞாநைகஸ்கந்தவாத ஏவாபிப்ரேதஃ. தஸ்மிஂஷ்ச விஜ்ஞாநவாதே புத்த்யாரூடேந
ரூபேணாந்தஸ்த ஏவ ப்ரமாணப்ரமேயபலவ்யவஹாரஃ ஸர்வ உபபத்யதே, ஸத்யபி பாஹ்யார்தே புத்த்யாரோஹமந்தரேண ப்ரமாணாதிவ்யவஹாராநவதாராத். கதஂ புநரவகம்யதே — அந்தஸ்த ஏவாயஂ ஸர்வவ்யவஹாரஃ, ந விஜ்ஞாநவ்யதிரிக்தோ பாஹ்யோர்தோஸ்தீதி; ததஸஂபவாதித்யாஹ — ஸ ஹி பாஹ்யோர்தோப்யுபகம்யமாநஃ பரமாணவோ வா ஸ்யுஃ, தத்ஸமூஹா வா ஸ்தம்பாதயஃ ஸ்யுஃ; தத்ர ந தாவத்பரமாணவஃ ஸ்தம்பாதிப்ரத்யயபரிச்சேத்யா பவிதுமர்ஹந்தி, பரமாண்வாபாஸஜ்ஞாநாநுபபத்தேஃ; நாபி தத்ஸமூஹாஃ ஸ்தம்பாதயஃ, தேஷாஂ பரமாணுப்யோந்யத்வாநந்யத்வாப்யாஂ நிரூபயிதுமஷக்யத்வாத். ஏவஂ ஜாத்யாதீநபி ப்ரத்யாசக்ஷீத. அபி ச அநுபவமாத்ரேண ஸாதாரணாத்மநோ ஜ்ஞாநஸ்ய ஜாயமாநஸ்ய யோயஂ ப்ரதிவிஷயஂ பக்ஷபாதஃ — ஸ்தம்பஜ்ஞாநஂ குட்யஜ்ஞாநஂ கடஜ்ஞாநஂ படஜ்ஞாநமிதி, நாஸௌ ஜ்ஞாநகதவிஷேஷமந்தரேணோபபத்யத இத்யவஷ்யஂ விஷயஸாரூப்யஂ ஜ்ஞாநஸ்யாங்கீகர்தவ்யம்; அங்கீகரிதே ச தஸ்மிந்விஷயாகாரஸ்ய ஜ்ஞாநேநைவாவருத்தத்வாதபார்திகா பாஹ்யார்தஸத்பாவகல்பநா. அபி ச ஸஹோபலம்பநியமாதபேதோ விஷயவிஜ்ஞாநயோராபததி; ந ஹ்யநயோரேகஸ்யாநுபலம்பேந்யஸ்யோபலம்போஸ்தி; ந சைதத்ஸ்வபாவவிவேகே யுக்தம், ப்ரதிபந்தகாரணாபாவாத்; தஸ்மாதப்யர்தாபாவஃ. ஸ்வப்நாதிவச்சேதஂ த்ரஷ்டவ்யம் — யதா ஹி ஸ்வப்நமாயாமரீச்யுதககந்தர்வநகராதிப்ரத்யயா விநைவ பாஹ்யேநார்தேந க்ராஹ்யக்ராஹகாகாரா பவந்தி; ஏவஂ ஜாகரிதகோசரா அபி ஸ்தம்பாதிப்ரத்யயா பவிதுமர்ஹந்தீத்யவகம்யதே, ப்ரத்யயத்வாவிஷேஷாத். கதஂ புநரஸதி பாஹ்யார்தே ப்ரத்யயவைசித்ர்யமுபபத்யதே? வாஸநாவைசித்ர்யாதித்யாஹ — அநாதௌ ஹி ஸஂஸாரே பீஜாங்குரவத்விஜ்ஞாநாநாஂ வாஸநாநாஂ சாந்யோந்யநிமித்தநைமித்திகபாவேந வைசித்ர்யஂ ந விப்ரதிஷித்யதே; அபி ச அந்வயவ்யதிரேகாப்யாஂ வாஸநாநிமித்தமேவ ஜ்ஞாநவைசித்ர்யமித்யவகம்யதே, ஸ்வப்நாதிஷ்வந்தரேணாப்யர்தஂ வாஸநாநிமித்தஸ்ய ஜ்ஞாநவைசித்ர்யஸ்ய உபாப்யாமப்யாவாப்யாமப்யுபகம்யமாநத்வாத், அந்தரேண து வாஸநாமர்தநிமித்தஸ்ய ஜ்ஞாநவைசித்ர்யஸ்ய மயா அநப்யுபகம்யமாநத்வாத்; தஸ்மாதப்யபாவோ பாஹ்யார்தஸ்யேதி. ஏவஂ ப்ராப்தே —

ப்ரூமஃ — நாபாவ உபலப்தேரிதி. ந கல்வபாவோ பாஹ்யஸ்யார்தஸ்யாத்யவஸாதுஂ ஷக்யதே; கஸ்மாத்? உபலப்தேஃ — உபலப்யதே ஹி ப்ரதிப்ரத்யயஂ பாஹ்யோர்தஃ — ஸ்தம்பஃ குட்யஂ கடஃ பட இதி; ந சோபலப்யமாநஸ்யைவாபாவோ பவிதுமர்ஹதி; யதா ஹி கஷ்சித்புஞ்ஜாநோ புஜிஸாத்யாயாஂ தரிப்தௌ ஸ்வயமநுபூயமாநாயாமேவஂ ப்ரூயாத் — ‘நாஹஂ புஞ்ஜே ந வா தரிப்யாமி’ இதி — தத்வதிந்த்ரியஸஂநிகர்ஷேண ஸ்வயமுபலபமாந ஏவ பாஹ்யமர்தம், ‘நாஹமுபலபே ந ச ஸோஸ்தி’ இதி ப்ருவந், கதமுபாதேயவசநஃ ஸ்யாத். நநு நாஹமேவஂ ப்ரவீமி — ‘ந கஂசிதர்தமுபலபே’ இதி; கிஂ து ‘உபலப்திவ்யதிரிக்தஂ நோபலபே’ இதி ப்ரவீமி; பாடமேவஂ ப்ரவீஷி நிரங்குஷத்வாத்தே துண்டஸ்ய, ந து யுக்த்யுபேதஂ ப்ரவீஷி, யத உபலப்திவ்யதிரேகோபி பலாதர்தஸ்யாப்யுபகந்தவ்யஃ, உபலப்தேரேவ; ந ஹி கஷ்சிதுபலப்திமேவ ஸ்தம்பஃ குட்யஂ சேத்யுபலபதே; உபலப்திவிஷயத்வேநைவ து ஸ்தம்பகுட்யாதீந்ஸர்வே லௌகிகா உபலபந்தே. அதஷ்ச ஏவமேவ ஸர்வே லௌகிகா உபலபந்தே, யத் ப்ரத்யாசக்ஷாணா அபி பாஹ்யமர்தம் ஏவமாசக்ஷதே — ‘யதந்தர்ஜ்ஞேயரூபஂ தத்பஹிர்வதவபாஸதே’ இதி — தேபி ஹி ஸர்வலோகப்ரஸித்தாஂ பஹிரவபாஸமாநாஂ ஸஂவிதஂ ப்ரதிலபமாநாஃ, ப்ரத்யாக்யாதுகாமாஷ்ச பாஹ்யமர்தம், ‘பஹிர்வத்’ இதி வத்காரஂ குர்வந்தி; இதரதா ஹி கஸ்மாத் ‘பஹிர்வத்’ இதி ப்ரூயுஃ; ந ஹி ‘விஷ்ணுமித்ரோ வந்த்யாபுத்ரவதவபாஸதே’ இதி கஷ்சிதாசக்ஷீத; தஸ்மாத் யதாநுபவஂ தத்த்வம் அப்யுபகச்சத்பிஃ பஹிரேவாவபாஸதே இதி யுக்தம் அப்யுபகந்தும், ந து பஹிர்வத் அவபாஸத இதி. நநு பாஹ்யஸ்யார்தஸ்யாஸஂபவாத் பஹிர்வதவபாஸதே இத்யத்யவஸிதம்; நாயஂ ஸாதுரத்யவஸாயஃ, யதஃ ப்ரமாணப்ரவரித்த்யஂப்ரவரித்திபூர்வகௌ ஸஂபவாஸஂபவாவவதார்யேதே, ந புநஃ ஸஂபவாஸஂபவபூர்வகே ப்ரமாணப்ரவரித்த்யப்ரவரித்தீ; யத்தி ப்ரத்யக்ஷாதீநாமந்யதமேநாபி ப்ரமாணேநோபலப்யதே, தத்ஸஂபவதி; யத்து ந கேநசிதபி ப்ரமாணேநோபலப்யதே, தந்ந ஸஂபவதி; இஹ து யதாஸ்வஂ ஸர்வைரேவ ப்ரமாணைர்பாஹ்யோர்த உபலப்யமாநஃ கதஂ வ்யதிரேகாவ்யதிரேகாதிவிகல்பைர்ந ஸஂபவதீத்யுச்யேத — உபலப்தேரேவ? ந ச ஜ்ஞாநஸ்ய விஷயஸாரூப்யாத்விஷயநாஷோ பவதி, அஸதி விஷயே விஷயஸாரூப்யாநுபபத்தேஃ, பஹிருபலப்தேஷ்ச விஷயஸ்ய; அத ஏவ ஸஹோபலம்பநியமோபி ப்ரத்யயவிஷயயோருபாயோபேயபாவஹேதுகஃ, ந அபேதஹேதுகஃ — இத்யப்யுபகந்தவ்யம். அபி ச கடஜ்ஞாநஂ படஜ்ஞாநமிதி விஷேஷணயோரேவே கடபடயோர்பேதஃ, ந விஷேஷ்யஸ்ய ஜ்ஞாநஸ்ய — யதா ஷுக்லோ கௌஃ கரிஷ்ணோ கௌரிதி ஷௌக்ல்யகார்ஷ்ண்யயோரேவ பேதஃ, ந கோத்வஸ்ய; த்வாப்யாஂ ச பேத ஏகஸ்ய ஸித்தோ பவதி, ஏகஸ்மாச்ச த்வயோஃ; தஸ்மாதர்தஜ்ஞாநயோர்பேதஃ; ததா கடதர்ஷநஂ கடஸ்மரணமித்யத்ராபி ப்ரதிபத்தவ்யம்; அத்ராபி ஹி விஷேஷ்யயோரேவ தர்ஷநஸ்மரணயோர்பேதஃ, ந விஷேஷணஸ்ய கடஸ்ய — யதா க்ஷீரகந்தஃ க்ஷீரரஸ இதி விஷேஷ்யயோரேவ கந்தரஸயோர்பேதஃ, ந விஷேஷணஸ்ய க்ஷீரஸ்ய, தத்வத். அபி ச த்வயோர்விஜ்ஞாநயோஃ பூர்வோத்தரகாலயோஃ ஸ்வஸஂவேதநேநைவ உபக்ஷீணயோஃ இதரேதரக்ராஹ்யக்ராஹகத்வாநுபபத்திஃ; ததஷ்ச — விஜ்ஞாநபேதப்ரதிஜ்ஞா க்ஷணிகத்வாதிதர்மப்ரதிஜ்ஞா ஸ்வலக்ஷணஸாமாந்யலக்ஷணவாஸ்யவாஸகத்வாவித்யோபப்லவஸதஸத்தர்மபந்தமோக்ஷாதிப்ரதிஜ்ஞாஷ்ச ஸ்வஷாஸ்த்ரகதாஃ — தா ஹீயேரந்.
கிஂசாந்யத் — விஜ்ஞாநஂ விஜ்ஞாநமித்யப்யுபகச்சதா, பாஹ்யார்தஃ ஸ்தம்பஃ குட்யமித்யேவஂஜாதீயகஃ கஸ்மாந்நாப்யுபகம்யத இதி வக்தவ்யம்? விஜ்ஞாநமநுபூயத இதி சேத், பாஹ்யோப்யர்தோநுபூயத ஏவேதி யுக்தமப்யுபகந்தும்; அத விஜ்ஞாநஂ ப்ரகாஷாத்மகத்வாத்ப்ரதீபவத்ஸ்வயமேவாநுபூயதே, ந ததா பாஹ்யோப்யர்த இதி சேத் — அத்யந்தவிருத்தாஂ ஸ்வாத்மநி க்ரியாமப்யுபகச்சஸி — அக்நிராத்மாநஂ தஹதீதிவத்; அவிருத்தஂ து லோகப்ரஸித்தம் — ஸ்வாத்மவ்யதிரிக்தேந விஜ்ஞாநேந பாஹ்யார்தோநுபூயத இதி நேச்சஸி; அஹோ பாண்டித்யஂ மஹத்தர்ஷிதம்; ந சார்தவ்யதிரிக்தமபி விஜ்ஞாநஂ ஸ்வயமேவாநுபூயதே, ஸ்வாத்மநி க்ரியாவிரோதாதேவ. நநு விஜ்ஞாநஸ்ய ஸ்வரூபவ்யதிரிக்தக்ராஹ்யத்வே, ததப்யந்யேந க்ராஹ்யஂ ததப்யந்யேந — இத்யநவஸ்தா ப்ராப்நோதி; அபி ச ப்ரதீபவதவபாஸாத்மகத்வாஜ்ஜ்ஞாநஸ்ய ஜ்ஞாநாந்தரஂ கல்பயதஃ ஸமத்வாதவபாஸ்யாவபாஸகபாவாநுபபத்தேஃ கல்பநாநர்தக்யமிதி ததுபயமப்யஸத், விஜ்ஞாநக்ரஹணமாத்ர ஏவ விஜ்ஞாநஸாக்ஷிணோ க்ரஹணாகாங்க்ஷாநுத்பாதாதநவஸ்தாஷங்காநுபபத்தேஃ, ஸாக்ஷிப்ரத்யயயோஷ்ச ஸ்வபாவவைஷம்யாதுபலப்த்ருபலப்யபாவோபபத்தேஃ, ஸ்வயஂஸித்தஸ்ய ச ஸாக்ஷிணோப்ரத்யாக்யேயத்வாத். கிஂசாந்யத் — ப்ரதீபவத்விஜ்ஞாநமவபாஸகாந்தரநிரபேக்ஷஂ ஸ்வயமேவ ப்ரததே — இதி ப்ருவதா அப்ரமாணகம்யஂ விஜ்ஞாநமநவகந்தரிகமித்யுக்தஂ ஸ்யாத் — ஷிலாகநமத்யஸ்தப்ரதீபஸஹஸ்ரப்ரதநவத்; பாடமேவம் — அநுபவரூபத்வாத்து விஜ்ஞாநஸ்யேஷ்டோ நஃ பக்ஷஸ்த்வயா அநுஜ்ஞாயத இதி சேத், ந; அந்யஸ்யாவகந்துஷ்சக்ஷுஃஸாதநஸ்ய ப்ரதீபாதிப்ரதநதர்ஷநாத்; அதோ விஜ்ஞாநஸ்யாப்யவபாஸ்யத்வாவிஷேஷாத்ஸத்யேவாந்யஸ்மிந்நவகந்தரி ப்ரதநஂ ப்ரதீபவதித்யவகம்யதே. ஸாக்ஷிணோவகந்துஃ ஸ்வயஂஸித்ததாமுபக்ஷிபதா, ஸ்வயஂ ப்ரததே விஜ்ஞாநம் இத்யேஷ ஏவ மம பக்ஷஸ்த்வயா வாசோயுக்த்யந்தரேணாஷ்ரித இதி சேத், ந; விஜ்ஞாநஸ்யோத்பத்திப்ரத்வஂஸாநேகத்வாதிவிஷேஷவத்த்வாப்யுபகமாத்; அதஃ ப்ரதீபவத்விஜ்ஞாநஸ்யாபி வ்யதிரிக்தாவகம்யத்வமஸ்மாபிஃ ப்ரஸாதிதம்||
————————————————–
வைதர்ம்யாச்ச ந ஸ்வப்நாதிவத்||2.2.29||

யதுக்தஂ பாஹ்யார்தாபலாபிநா — ஸ்வப்நாதிப்ரத்யயவஜ்ஜாகரிதகோசரா அபி ஸ்தம்பாதிப்ரத்யயா விநைவ பாஹ்யேநார்தேந பவேயுஃ, ப்ரத்யயத்வாவிஷேஷாதிதி, தத்ப்ரதிவக்தவ்யம்; அத்ரோச்யதே — ந ஸ்வப்நாதிப்ரத்யயவஜ்ஜாக்ரத்ப்ரத்யயா பவிதுமர்ஹந்தி; கஸ்மாத்? வைதர்ம்யாத் — வைதர்ம்யஂ ஹி பவதி ஸ்வப்நஜாகரிதயோஃ; கிஂ புநர்வைதர்ம்யம்? பாதாபாதாவிதி ப்ரூமஃ — பாத்யதே ஹி ஸ்வப்நோபலப்தஂ வஸ்து ப்ரதிபுத்தஸ்ய — மித்யா மயோபலப்தோ மஹாஜநஸமாகம இதி, ந ஹ்யஸ்தி மம மஹாஜநஸமாகமஃ, நித்ராக்லாநஂ து மே மநோ பபூவ, தேநைஷா ப்ராந்திருத்பபூவேதி; ஏவஂ மாயாதிஷ்வபி பவதி யதாயதஂ பாதஃ; நைவஂ ஜாகரிதோபலப்தஂ வஸ்து ஸ்தம்பாதிகஂ கஸ்யாஂசிதப்யவஸ்தாயாஂ பாத்யதே. அபி ச ஸ்மரிதிரேஷா, யத்ஸ்வப்நதர்ஷநம்; உபலப்திஸ்து ஜாகரிததர்ஷநம்; ஸ்மரித்யுபலப்த்யோஷ்ச ப்ரத்யக்ஷமந்தரஂ ஸ்வயமநுபூயதே அர்தவிப்ரயோகஸஂப்ரயோகாத்மகம் — இஷ்டஂ புத்ரஂ ஸ்மராமி, நோபலபே, உபலப்துமிச்சாமீதி. தத்ரைவஂ ஸதி ந ஷக்யதே வக்தும் — மித்யா ஜாகரிதோபலப்திஃ, உபலப்தித்வாத், ஸ்வப்நோபலப்திவதிதி — உபயோரந்தரஂ ஸ்வயமநுபவதா; ந ச ஸ்வாநுபவாபலாபஃ ப்ராஜ்ஞமாநிபிர்யுக்தஃ கர்தும். அபி ச அநுபவவிரோதப்ரஸங்காஜ்ஜாகரிதப்ரத்யயாநாஂ ஸ்வதோ நிராலம்பநதாஂ வக்துமஷக்நுவதா ஸ்வப்நப்ரத்யயஸாதர்ம்யாத்வக்துமிஷ்யதே; ந ச, யோ யஸ்ய ஸ்வதோ தர்மோ ந ஸஂபவதி ஸோந்யஸ்ய ஸாதர்ம்யாத்தஸ்ய ஸஂபவிஷ்யதி; ந ஹ்யக்நிருஷ்ணோநுபூயமாந உதகஸாதர்ம்யாச்சீதோ பவிஷ்யதி; தர்ஷிதஂ து வைதர்ம்யஂ ஸ்வப்நஜாகரிதயோஃ||
——————————————————
ந பாவோநுபலப்தேஃ||2.2.30||

யதப்யுக்தம் — விநாப்யர்தேந ஜ்ஞாநவைசித்ர்யஂ வாஸநாவைசித்ர்யாதேவாவகல்பத இதி, தத்ப்ரதிவக்தவ்யம்; அத்ரோச்யதே — ந பாவோ வாஸநாநாமுபபத்யதே, த்வத்பக்ஷேநுபலப்தேர்பாஹ்யாநாமர்தாநாம்; அர்தோபலப்திநிமித்தா ஹி ப்ரத்யர்தஂ நாநாரூபா வாஸநா பவந்தி; அநுபலப்யமாநேஷு த்வர்தேஷு கிஂநிமித்தா விசித்ரா வாஸநா பவேயுஃ? அநாதித்வேப்யந்தபரஂபராந்யாயேநாப்ரதிஷ்டைவாநவஸ்தா வ்யவஹாரலோபிநீ ஸ்யாத், நாபிப்ராயஸித்திஃ; யாவப்யந்வயவ்யதிரேகாவர்தாபலாபிநோபந்யஸ்தௌ — வாஸநாநிமித்தமேவேதஂ ஜ்ஞாநஜாதஂ நார்தநிமித்தமிதி, தாவப்யேவஂ ஸதி ப்ரத்யுக்தௌ த்ரஷ்டவ்யௌ, விநா அர்தோபலப்த்யா வாஸநாநுபபத்தேஃ. அபி ச விநாபி வாஸநாபிரர்தோபலப்த்யுபகமாத், விநா த்வர்தோபலப்த்யா வாஸநோத்பத்த்யநப்யுபகமாத் அர்தஸத்பாவமேவாந்வயவ்யதிரேகாவபி ப்ரதிஷ்டாபயதஃ. அபி ச வாஸநா நாம ஸஂஸ்காரவிஷேஷாஃ; ஸஂஸ்காராஷ்ச நாஷ்ரயமந்தரேணாவகல்பந்தே, ஏவஂ லோகே தரிஷ்டத்வாத்; ந ச தவ வாஸநாஷ்ரயஃ கஷ்சிதஸ்தி, ப்ரமாணதோநுபலப்தேஃ||
———————————————————
க்ஷணிகத்வாச்ச||2.2.31||

யதப்யாலயவிஜ்ஞாநஂ நாம வாஸநாஷ்ரயத்வேந பரிகல்பிதம், ததபி க்ஷணிகத்வாப்யுபகமாதநவஸ்திதஸ்வரூபஂ ஸத், ப்ரவரித்திவிஜ்ஞாநவந்ந வாஸநாநாமதிகரணஂ பவிதுமர்ஹதி; ந ஹி காலத்ரயஸஂபந்திந்யேகஸ்மிந்நந்வயிந்யஸதி கூடஸ்தே வா ஸர்வார்ததர்ஷிநி தேஷகாலநிமித்தாபேக்ஷவாஸநாதீநஸ்மரிதிப்ரதிஸஂதாநாதிவ்யவஹாரஃ ஸஂபவதி; ஸ்திரஸ்வரூபத்வே த்வாலயவிஜ்ஞாநஸ்ய ஸித்தாந்தஹாநிஃ. அபி ச விஜ்ஞாநவாதேபிக்ஷணிகத்வாப்யுபகமஸ்ய ஸமாநத்வாத், யாநி பாஹ்யார்தவாதே க்ஷணிகத்வநிபந்தநாநி தூஷணாந்யுத்பாவிதாநி — ‘உத்தரோத்பாதே ச பூர்வநிரோதாத்’ இத்யேவமாதீநி, தாநீஹாப்யநுஸஂதாதவ்யாநி. ஏவமேதௌ த்வாவபி வைநாஷிகபக்ஷௌ நிராகரிதௌ — பாஹ்யார்தவாதிபக்ஷோ விஜ்ஞாநவாதிபக்ஷஷ்ச; ஷூந்யவாதிபக்ஷஸ்து ஸர்வப்ரமாணவிப்ரதிஷித்த இதி தந்நிராகரணாய நாதரஃ க்ரியதே. ந ஹ்யயஂ ஸர்வப்ரமாணஸித்தோ லோகவ்யவஹாரோந்யத்தத்த்வமநதிகம்ய ஷக்யதேபஹ்நோதும், அபவாதாபாவே உத்ஸர்கப்ரஸித்தேஃ||
—————————————————————–
ஸர்வதாநுபபத்தேஷ்ச||2.2.32||

கிஂ பஹுநா? ஸர்வப்ரகாரேண — யதா யதாயஂ வைநாஷிகஸமய உபபத்திமத்த்வாய பரீக்ஷ்யதே ததா ததா — ஸிகதாகூபவத்விதீர்யத ஏவ; ந காஂசிதப்யத்ரோபபத்திஂ பஷ்யாமஃ; அதஷ்சாநுபபந்நோ வைநாஷிகதந்த்ரவ்யவஹாரஃ. அபி ச பாஹ்யார்தவிஜ்ஞாநஷூந்யவாதத்ரயமிதரேதரவிருத்தமுபதிஷதா ஸுகதேந ஸ்பஷ்டீகரிதமாத்மநோஸஂபத்தப்ரலாபித்வம், ப்ரத்வேஷோ வா ப்ரஜாஸு — விருத்தார்தப்ரதிபத்த்யா விமுஹ்யேயுரிமாஃ ப்ரஜா இதி. ஸர்வதாப்யநாதரணீயோயஂ ஸுகதஸமயஃ ஷ்ரேயஸ்காமைரித்யபிப்ராயஃ||
—————————————————
ஏகஸ்மிந்நஸஂபவாதிகரணம்||2.2.33||–நைகஸ்மிந்நஸம்பவாத்||2.2.33||

நிரஸ்தஃ ஸுகதஸமயஃ; விவஸநஸமய இதாநீஂ நிரஸ்யதே. ஸப்த சைஷாஂ பதார்தாஃ ஸஂமதாஃ — ஜீவாஜீவாஸ்ரவஸஂவரநிர்ஜரபந்தமோக்ஷா நாம; ஸஂக்ஷேபதஸ்து த்வாவேவ பதார்தௌ ஜீவாஜீவாக்யௌ, யதாயோகஂ தயோரேவேதராந்தர்பாவாத் — இதி மந்யந்தே. தயோரிமமபரஂ ப்ரபஞ்சமாசக்ஷதே, பஞ்சாஸ்திகாயா நாம — ஜீவாஸ்திகாயஃ புத்கலாஸ்திகாயோ தர்மாஸ்திகாயோதர்மாஸ்திகாய ஆகாஷாஸ்திகாயஷ்சேதி. ஸர்வேஷாமப்யேஷாமவாந்தரபேதாந்பஹுவிதாந்ஸ்வஸமயபரிகல்பிதாந்வர்ணயந்தி. ஸர்வத்ர சேமஂ ஸப்தபங்கீநயஂ நாம ந்யாயமவதாரயந்தி — ஸ்யாதஸ்தி, ஸ்யாந்நாஸ்தி, ஸ்யாதஸ்தி ச நாஸ்தி ச, ஸ்யாதவக்தவ்யஃ, ஸ்யாதஸ்தி சாவக்தவ்யஷ்ச, ஸ்யாந்நாஸ்தி சாவக்தவ்யஷ்ச, ஸ்யாதஸ்தி ச நாஸ்தி சாவக்தவ்யஷ்சேதி; ஏவமேவைகத்வநித்யத்வாதிஷ்வபீமஂ ஸப்தபங்கீநயஂ யோஜயந்தி||

அத்ராசக்ஷ்மஹே — நாயமப்யுபகமோ யுக்த இதி; குதஃ? ஏகஸ்மிந்நஸஂபவாத். ந ஹ்யேகஸ்மிந்தர்மிணி யுகபத்ஸதஸத்த்வாதிவிருத்ததர்மஸமாவேஷஃ ஸஂபவதி, ஷீதோஷ்ணவத்; ய ஏதே ஸப்தபதார்தா நிர்தாரிதா ஏதாவந்த ஏவஂரூபாஷ்சேதி, தே ததைவ வா ஸ்யுஃ, நைவ வா ததா ஸ்யுஃ; இதரதா ஹி, ததா வா ஸ்யுரததா வேத்யநிர்தாரிதரூபஂ ஜ்ஞாநஂ ஸஂஷயஜ்ஞாநவதப்ரமாணமேவ ஸ்யாத். நந்வநேகாத்மகஂ வஸ்த்விதி நிர்தாரிதரூபமேவ ஜ்ஞாநமுத்பத்யமாநஂ ஸஂஷயஜ்ஞாநவந்நாப்ரமாணஂ பவிதுமர்ஹதி; நேதி ப்ரூமஃ — நிரங்குஷஂ ஹ்யநேகாந்தத்வஂ ஸர்வவஸ்துஷு ப்ரதிஜாநாநஸ்ய நிர்தாரணஸ்யாபி வஸ்துத்வாவிஷேஷாத், ‘ஸ்யாதஸ்தி ஸ்யாந்நாஸ்தி’ இத்யாதிவிகல்போபநிபாதாதநிர்தாரணாத்மகதைவ ஸ்யாத்; ஏவஂ நிர்தாரயிதுர்நிர்தாரணபலஸ்ய ச ஸ்யாத்பக்ஷேஸ்திதா, ஸ்யாச்ச பக்ஷே நாஸ்திதேதி; ஏவஂ ஸதி கதஂ ப்ரமாணபூதஃ ஸந் தீர்தகரஃ ப்ரமாணப்ரமேயப்ரமாதரிப்ரமிதிஷ்வநிர்தாரிதாஸு உபதேஷ்டுஂ ஷக்நுயாத்? கதஂ வா ததபிப்ராயாநுஸாரிணஸ்ததுபதிஷ்டேர்தேநிர்தாரிதரூபே ப்ரவர்தேரந்? ஐகாந்திகபலத்வநிர்தாரணே ஹி ஸதி தத்ஸாதநாநுஷ்டாநாய ஸர்வோ லோகோநாகுலஃ ப்ரவர்ததே, நாந்யதா; அதஷ்சாநிர்தாரிதார்தஂ ஷாஸ்த்ரஂ ப்ரணயந் மத்தோந்மத்தவதநுபாதேயவசநஃ ஸ்யாத். ததா பஞ்சாநாமஸ்திகாயாநாஂ பஞ்சத்வஸஂக்யா ‘அஸ்தி வா நாஸ்தி வா’ இதி விகல்ப்யமாநா, ஸ்யாத்தாவதேகஸ்மிந்பக்ஷே, பக்ஷாந்தரே து ந ஸ்யாத் — இத்யதோ ந்யூநஸஂக்யாத்வமதிகஸஂக்யாத்வஂ வா ப்ராப்நுயாத்
. ந சைஷாஂ பதார்தாநாமவக்தவ்யத்வஂ ஸஂபவதி; அவக்தவ்யாஷ்சேந்நோச்யேரந்; உச்யந்தே சாவக்தவ்யாஷ்சேதி விப்ரதிஷித்தம்; உச்யமாநாஷ்ச ததைவாவதார்யந்தே நாவதார்யந்த இதி ச. ததா ததவதாரணபலஂ ஸம்யக்தர்ஷநமஸ்தி வா நாஸ்தி வா — ஏவஂ தத்விபரீதமஸம்யக்தர்ஷநமப்யஸ்தி வா நாஸ்தி வா — இதி ப்ரலபந் மத்தோந்மத்தபக்ஷஸ்யைவ பக்ஷஃ ஸ்யாத், ந ப்ரத்யயிதவ்யபக்ஷஸ்ய. ஸ்வர்காபவர்கயோஷ்ச பக்ஷே பாவஃ பக்ஷே சாபாவஃ, ததா பக்ஷே நித்யதா பக்ஷே சாநித்யதா-இத்யநவதாரணாயாஂ ப்ரவரித்த்யநுபபத்திஃ. அநாதிஸித்தஜீவப்ரபரிதீநாஂ ச ஸ்வஷாஸ்த்ராவதரிதஸ்வபாவாநாமயதாவதரிதஸ்வபாவத்வப்ரஸங்கஃ. ஏவஂ ஜீவாதிஷு பதார்தேஷ்வேகஸ்மிந்தர்மிணி ஸத்த்வாஸத்த்வயோர்விருத்தயோர்தர்மயோரஸஂபவாத், ஸத்த்வே சைகஸ்மிந்தர்மேஸத்த்வஸ்ய தர்மாந்தரஸ்யாஸஂபவாத், அஸத்த்வே சைவஂ ஸத்த்வஸ்யாஸஂபவாத், அஸஂகதமிதமார்ஹதஂ மதம். ஏதேநைகாநேகநித்யாநித்யவ்யதிரிக்தாவ்யதிரிக்தாத்யநேகாந்தாப்யுபகமா நிராகரிதா மந்தவ்யாஃ. யத்து புத்கலஸஂஜ்ஞகேப்யோணுப்யஃ ஸஂகாதாஃ ஸஂபவந்தீதி கல்பயந்தி, தத்பூர்வேணைவாணுவாதநிராகரணேந நிராகரிதஂ பவதீத்யதோ ந பரிதக்தந்நிராகரணாய ப்ரயத்யதே||
———————————————–
ஏவஂ சாத்மாகாத்ஸ்ந்ர்யம்||2.2.34||

யதைகஸ்மிந்தர்மிணி விருத்ததர்மாஸஂபவோ தோஷஃ ஸ்யாத்வாதே ப்ரஸக்தஃ, ஏவமாத்மநோபி ஜீவஸ்ய அகாத்ஸ்ந்ர்யமபரோ தோஷஃ ப்ரஸஜ்யேத; கதம்? ஷரீரபரிமாணோ ஹி ஜீவ இத்யார்ஹதா மந்யந்தே; ஷரீரபரிமாணதாயாஂ ச ஸத்யாம், அகரித்ஸ்நோஸர்வகதஃ பரிச்சிந்ந ஆத்மேத்யதோ கடாதிவதநித்யத்வமாத்மநஃ ப்ரஸஜ்யேத; ஷரீராணாஂ சாநவஸ்திதபரிமாணத்வாத் மநுஷ்யஜீவோ மநுஷ்யஷரீரபரிமாணோ பூத்வா புநஃ கேநசித்கர்மவிபாகேந ஹஸ்திஜந்ம ப்ராப்நுவந் ந கரித்ஸ்நஂ ஹஸ்திஷரீரஂ வ்யாப்நுயாத்; புத்திகாஜந்ம ச ப்ராப்நுவந் ந கரித்ஸ்நஃ புத்திகாஷரீரே ஸஂமீயேத; ஸமாந ஏஷ ஏகஸ்மிந்நபி ஜந்மநி கௌமாரயௌவநஸ்தாவிரேஷு தோஷஃ. ஸ்யாதேதத் — அநந்தாவயவோ ஜீவஃ; தஸ்ய த ஏவாவயவா அல்பே ஷரீரே ஸஂகுசேயுஃ; மஹதி ச விகஸேயுரிதி. தேஷாஂ புநரநந்தாநாஂ ஜீவாவயவாநாஂ ஸமாநதேஷத்வஂ ப்ரதிவிஹந்யதே வா, ந வேதி வக்தவ்யம்; ப்ரதிகாதே தாவத் நாநந்தாவயவாஃ பரிச்சிந்நே தேஷே ஸஂமீயேரந்; அப்ரதிகாதேப்யேகாவயவதேஷத்வோபபத்தேஃ ஸர்வேஷாமவயவாநாஂ ப்ரதிமாநுபபத்தேர்ஜீவஸ்யாணுமாத்ரத்வப்ரஸங்கஃ ஸ்யாத்; அபி ச ஷரீரமாத்ரபரிச்சிந்நாநாஂ ஜீவாவயவாநாமாநந்த்யஂ நோத்ப்ரேக்ஷிதுமபி ஷக்யம்||

அத பர்யாயேண பரிஹச்சரீரப்ரதிபத்தௌ கேசிஜ்ஜீவாவயவா உபகச்சந்தி, தநுஷரீரப்ரதிபத்தௌ ச கேசிதபகச்சந்தீத்யுச்யேத; தத்ராப்யுச்யதே —
———————————————
ந ச பர்யாயாதப்யவிரோதோ விகாராதிப்யஃ||2.2.35||

ந ச பர்யாயேணாப்யவயவோபகமாபகமாப்யாமேதத்தேஹபரிமாணத்வஂ ஜீவஸ்யாவிரோதேநோபபாதயிதுஂ ஷக்யதே; குதஃ? விகாராதிதோஷப்ரஸங்காத் — அவயவோபகமாபகமாப்யாஂ ஹ்யநிஷமாபூர்யமாணஸ்யாபக்ஷீயமாணஸ்ய ச ஜீவஸ்ய விக்ரியாவத்த்வஂ தாவதபரிஹார்யம்; விக்ரியாவத்த்வே ச சர்மாதிவதநித்யத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத; ததஷ்ச பந்தமோக்ஷாப்யுபகமோ பாத்யேத — கர்மாஷ்டகபரிவேஷ்டிதஸ்ய ஜீவஸ்ய அலாபூவத்ஸஂஸாரஸாகரே நிமக்நஸ்ய பந்தநோச்சேதாதூர்த்வகாமித்வஂ பவதீதி. கிஂசாந்யத் — ஆகச்சதாமபகச்சதாஂ ச அவயவாநாமாகமாபாயதர்மவத்த்வாதேவ அநாத்மத்வஂ ஷரீராதிவத்; ததஷ்சாவஸ்திதஃ கஷ்சிதவயவ ஆத்மேதி ஸ்யாத்; ந ச ஸ நிரூபயிதுஂ ஷக்யதே — அயமஸாவிதி. கிஂசாந்யத் — ஆகச்சந்தஷ்சைதே ஜீவாவயவாஃ குதஃ ப்ராதுர்பவந்தி, அபகச்சந்தஷ்ச க்வ வா லீயந்த இதி வக்தவ்யம்; ந ஹி பூதேப்யஃ ப்ராதுர்பவேயுஃ, பூதேஷு ச நிலீயேரந், அபௌதிகத்வாஜ்ஜீவஸ்ய; நாபி கஷ்சிதந்யஃ ஸாதாரணோஸாதாரணோ வா ஜீவாநாமவயவாதாரோ நிரூப்யதே, ப்ரமாணாபாவாத். கிஂசாந்யத் — அநவதரிதஸ்வரூபஷ்சைவஂ ஸதி ஆத்மா ஸ்யாத், ஆகச்சதாமபகச்சதாஂ ச அவயவாநாமநியதபரிமாணத்வாத்; அத ஏவமாதிதோஷப்ரஸங்காத் ந பர்யாயேணாப்யவயவோபகமாபகமாவாத்மந ஆஷ்ரயிதுஂ ஷக்யேதே. அதவா பூர்வேண ஸூத்ரேண ஷரீரபரிமாணஸ்யாத்மந உபசிதாபசிதஷரீராந்தரப்ரதிபத்தாவகாத்ஸ்ந்ர்யப்ரஸஞ்ஜநத்வாரேணாநித்யதாயாஂ சோதிதாயாம், புநஃ பர்யாயேண பரிமாணாநவஸ்தாநேபி ஸ்ரோதஃஸஂதாநநித்யதாந்யாயேந ஆத்மநோ நித்யதா ஸ்யாத் — யதா ரக்தபடாநாஂ விஜ்ஞாநாநவஸ்தாநேபி தத்ஸஂதாநநித்யதா, தத்வத்விஸிசாமபி — இத்யாஷங்க்ய, அநேந ஸூத்ரேணோத்தரமுச்யதே — ஸஂதாநஸ்ய தாவதவஸ்துத்வே
நைராத்ம்யவாதப்ரஸங்கஃ, வஸ்துத்வேப்யாத்மநோ விகாராதிதோஷப்ரஸங்காதஸ்ய பக்ஷஸ்யாநுபபத்திரிதி||
——————————————————-
அந்த்யாவஸ்திதேஷ்சோபயநித்யத்வாதவிஷேஷஃ||2.2.36||

அபி ச அந்த்யஸ்ய மோக்ஷாவஸ்தாபாவிநோ ஜீவபரிமாணஸ்ய நித்யத்வமிஷ்யதே ஜைநைஃ; தத்வத்பூர்வயோரப்யாத்யமத்யமயோர்ஜீவபரிமாணயோர்நித்யத்வப்ரஸங்காதவிஷேஷப்ரஸங்கஃ ஸ்யாத்; ஏகஷரீரபரிமாணதைவ ஸ்யாத், ந உபசிதாபசிதஷரீராந்தரப்ராப்திஃ. அதவா அந்த்யஸ்ய ஜீவபரிமாணஸ்ய அவஸ்திதத்வாத் பூர்வயோரப்யவஸ்தயோரவஸ்திதபரிமாண ஏவ ஜீவஃ ஸ்யாத்; ததஷ்சாவிஷேஷேண ஸர்வதைவ அணுர்மஹாந்வா ஜீவோப்யுபகந்தவ்யஃ, ந ஷரீரபரிமாணஃ. அதஷ்ச ஸௌகதவதார்ஹதமபி மதமஸஂகதமித்யுபேக்ஷிதவ்யம்||
—————————————————
பத்யதிகரணம்||2.2.37||–பத்யுரஸாமஞ்ஜஸ்யாத்||2.2.37||–

இதாநீஂ கேவலாதிஷ்டாத்ரீஷ்வரகாரணவாதஃ ப்ரதிஷித்யதே. தத்கதமவகம்யதே? ‘ப்ரகரிதிஷ்ச ப்ரதிஜ்ஞாதரிஷ்டாந்தாநுபரோதாத்’ ‘ அபித்யோபதேஷாச்ச’ இத்யத்ர ப்ரகரிதிபாவேந அதிஷ்டாதரிபாவேந ச உபயஸ்வபாவஸ்யேஷ்வரஸ்ய ஸ்வயமேவ ஆசார்யேண ப்ரதிஷ்டாபிதத்வாத்; யதி புநரவிஷேஷேணேஷ்வரகாரணவாதமாத்ரமிஹ ப்ரதிஷித்யேத, பூர்வோத்தரவிரோதாத்வ்யாஹதாபிவ்யாஹாரஃ ஸூத்ரகார இத்யேததாபத்யேத; தஸ்மாதப்ரகரிதிரதிஷ்டாதா கேவலஂ நிமித்தகாரணமீஷ்வரஃ — இத்யேஷ பக்ஷோ வேதாந்தவிஹிதப்ரஹ்மைகத்வப்ரதிபக்ஷத்வாத் யத்நேநாத்ர ப்ரதிஷித்யதே. ஸா சேயஂ வேதபாஹ்யேஷ்வரகல்பநா அநேகப்ரகாரா — கேசித்தாவத்ஸாஂக்யயோகவ்யபாஷ்ரயாஃ கல்பயந்தி — ப்ரதாநபுருஷயோரதிஷ்டாதா கேவலஂ நிமித்தகாரணமீஷ்வரஃ; இதரேதரவிலக்ஷணாஃ ப்ரதாநபுருஷேஷ்வரா இதி; மாஹேஷ்வராஸ்து மந்யந்தே — கார்யகாரணயோகவிதிதுஃகாந்தாஃ பஞ்ச பதார்தாஃ பஷுபதிநேஷ்வரேண பஷுபாஷவிமோக்ஷணாயோபதிஷ்டாஃ; பஷுபதிரீஷ்வரோ நிமித்தகாரணமிதி; ததா வைஷேஷிகாதயோபி கேசித்கதஂசித்ஸ்வப்ரக்ரியாநுஸாரேண நிமித்தகாரணமீஷ்வரம் — இதி||

அத உத்தரமுச்யதே — பத்யுரஸாமஞ்ஜஸ்யாதிதி; பத்யுரீஷ்வரஸ்ய ப்ரதாநபுருஷயோரதிஷ்டாதரித்வேந ஜகத்காரணத்வஂ நோபபத்யதே; கஸ்மாத்? அஸாமஞ்ஜஸ்யாத்; கிஂ புநரஸாமஞ்ஜஸ்யம்? ஹீநமத்யமோத்தமபாவேந ஹி ப்ராணிபேதாந்விததத ஈஷ்வரஸ்ய ராகத்வேஷாதிதோஷப்ரஸக்தேஃ அஸ்மதாதிவதநீஷ்வரத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத. ப்ராணிகர்மாபேக்ஷிதத்வாததோஷ இதி சேத், ந; கர்மேஷ்வரயோஃ ப்ரவர்த்யப்ரவர்தயிதரித்வே இதரேதராஷ்ரயதோஷப்ரஸங்காத். ந, அநாதித்வாத், இதி சேத், ந; வர்தமாநகாலவததீதேஷ்வபி காலேஷ்விதரேதராஷ்ரயதோஷாவிஷேஷாதந்தபரஂபராந்யாயாபத்தேஃ. அபி ச ‘ப்ரவர்தநாலக்ஷணா தோஷாஃ’ இதி ந்யாயவித்ஸமயஃ; ந ஹி கஷ்சிததோஷப்ரயுக்தஃ ஸ்வார்தே பரார்தே வா ப்ரவர்தமாநோ தரிஷ்யதே; ஸ்வார்தப்ரயுக்த ஏவ ச ஸர்வோ ஜநஃ பரார்தேபி ப்ரவர்தத இத்யேவமப்யஸாமஞ்ஜஸ்யம், ஸ்வார்தவத்த்வாதீஷ்வரஸ்யாநீஷ்வரத்வப்ரஸங்காத். புருஷவிஷேஷத்வாப்யுபகமாச்சேஷ்வரஸ்ய, புருஷஸ்ய சௌதாஸீந்யாப்யுபகமாதஸாமஞ்ஜஸ்யம்||
—————————————————
ஸம்பந்தாநுபபத்தேஷ்ச||2.2.38||

புநரப்யஸாமஞ்ஜஸ்யமேவ — ந ஹி ப்ரதாநபுருஷவ்யதிரிக்த ஈஷ்வரோந்தரேண ஸஂபந்தஂ ப்ரதாநபுருஷயோரீஷிதா; ந தாவத்ஸஂயோகலக்ஷணஃ ஸஂபந்தஃ ஸஂபவதி, ப்ரதாநபுருஷேஷ்வராணாஂ ஸர்வகதத்வாந்நிரவயவத்வாச்ச; நாபி ஸமவாயலக்ஷணஃ ஸஂபந்தஃ, ஆஷ்ரயாஷ்ரயிபாவாநிரூபணாத்; நாப்யந்யஃ கஷ்சித்கார்யகம்யஃ ஸஂபந்தஃ ஷக்யதே கல்பயிதும், கார்யகாரணபாவஸ்யைவாத்யாப்யஸித்தத்வாத். ப்ரஹ்மவாதிநஃ கதமிதி சேத், ந; தஸ்ய தாதாத்ம்யலக்ஷணஸஂபந்தோபபத்தேஃ; அபி ச ஆகமபலேந ப்ரஹ்மவாதீ காரணாதிஸ்வரூபஂ நிரூபயதீதி நாவஷ்யஂ தஸ்ய யதாதரிஷ்டமேவ ஸர்வமப்யுபகந்தவ்யமிதி நியமோஸ்தி; பரஸ்ய து தரிஷ்டாந்தபலேந காரணாதிஸ்வரூபஂ நிரூபயதஃ யதாதரிஷ்டமேவ ஸர்வமப்யுபகந்தவ்யமித்யயமஸ்த்யதிஷயஃ. பரஸ்யாபி ஸர்வஜ்ஞப்ரணீதாகமஸத்பாவாத் ஸமாநமாகமபலமிதி சேத், ந; இதரேதராஷ்ரயப்ரஸங்காத் — ஆகமப்ரத்யயாத்ஸர்வஜ்ஞத்வஸித்திஃ ஸர்வஜ்ஞத்வப்ரத்யயாச்சாகமஸித்திரிதி. தஸ்மாதநுபபந்நா ஸாஂக்யயோகவாதிநாமீஷ்வரகல்பநா. ஏவமந்யாஸ்வபி வேதபாஹ்யாஸ்வீஷ்வரகல்பநாஸு யதாஸஂபவமஸாமஞ்ஜஸ்யஂ யோஜயிதவ்யம்||
——————————————————
அதிஷ்டாநாநுபபத்தேஷ்ச||2.2.39||

இதஷ்சாநுபபத்திஸ்தார்கிகபரிகல்பிதஸ்யேஷ்வரஸ்ய — ஸ ஹி பரிகல்ப்யமாநஃ, கும்பகார இவ மரிதாதீநி, ப்ரதாநாதீந்யதிஷ்டாய ப்ரவர்தயேத்; ந சைவமுபபத்யதே; ந ஹ்யப்ரத்யக்ஷஂ ரூபாதிஹீநஂ ச ப்ரதாநமீஷ்வரஸ்யாதிஷ்டேயஂ ஸஂபவதி, மரிதாதிவைலக்ஷண்யாத்||
————————————————-
கரணவச்சேந்ந போகாதிப்யஃ||2.2.40||

ஸ்யாதேதத் — யதா கரணக்ராமஂ சக்ஷுராதிகமப்ரத்யக்ஷஂ ரூபாதிஹீநஂ ச புருஷோதிதிஷ்டதி, ஏவஂ ப்ரதாநமீஷ்வரோதிஷ்டாஸ்யதீதி; ததாபி நோபபத்யதே; போகாதிதர்ஷநாத்தி கரணக்ராமஸ்ய அதிஷ்டிதத்வஂ கம்யதே; ந சாத்ர போகாதயோ தரிஷ்யந்தே; கரணக்ராமஸாம்யே ச அப்யுபகம்யமாநே ஸஂஸாரிணாமிவ ஈஷ்வரஸ்யாபி போகாதயஃ ப்ரஸஜ்யேரந்||

அந்யதா வா ஸூத்ரத்வயஂ வ்யாக்யாயதே — ‘அதிஷ்டாநாநுபபத்தேஷ்ச’ — இதஷ்சாநுபபத்திஸ்தார்கிகபரிகல்பிதஸ்யேஷ்வரஸ்ய; ஸாதிஷ்டாநோ ஹி லோகே ஸஷரீரோ ராஜா ராஷ்ட்ரஸ்யேஷ்வரோ தரிஷ்யதே; ந நிரதிஷ்டாநஃ; அதஷ்ச தத்தரிஷ்டாந்தவஷேநாதரிஷ்டமீஷ்வரஂ கல்பயிதுமிச்சதஃ ஈஷ்வரஸ்யாபி கிஂசிச்சரீரஂ கரணாயதநஂ வர்ணயிதவ்யஂ ஸ்யாத்; ந ச தத்வர்ணயிதுஂ ஷக்யதே, ஸரிஷ்ட்யுத்தரகாலபாவித்வாச்சரீரஸ்ய, ப்ராக்ஸரிஷ்டேஸ்ததநுபபத்தேஃ; நிரதிஷ்டாநத்வே சேஷ்வரஸ்ய ப்ரவர்தகத்வாநுபபத்திஃ, ஏவஂ லோகே தரிஷ்டத்வாத். ‘கரணவச்சேந்ந போகாதிப்யஃ’ — அத லோகதர்ஷநாநுஸாரேண ஈஷ்வரஸ்யாபி கிஂசித்கரணாநாமாயதநஂ ஷரீரஂ காமேந கல்ப்யேத — ஏவமபி நோபபத்யதே; ஸஷரீரத்வே ஹி ஸதி ஸஂஸாரிவத்போகாதிப்ரஸங்காத் ஈஷ்வரஸ்யாப்யநீஷ்வரத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத||
————————————————–
அந்தவத்த்வமஸர்வஜ்ஞதா வா||2.2.41||

இதஷ்சாநுபபத்திஸ்தார்கிகபரிகல்பிதஸ்யேஷ்வரஸ்ய — ஸ ஹி ஸர்வஜ்ஞஸ்தைரப்யுபகம்யதேநந்தஷ்ச; அநந்தஂ ச ப்ரதாநம், அநந்தாஷ்ச புருஷா மிதோ பிந்நா அப்யுபகம்யந்தே; தத்ர ஸர்வஜ்ஞேநேஷ்வரேண ப்ரதாநஸ்ய புருஷாணாமாத்மநஷ்சேயத்தா பரிச்சித்யேத வா, ந வா பரிச்சித்யேத; உபயதாபி தோஷோநுஷக்த ஏவ; கதம்? பூர்வஸ்மிஂஸ்தாவத்விகல்பே, இயத்தாபரிச்சிந்நத்வாத்ப்ரதாநபுருஷேஷ்வராணாமந்தவத்த்வமவஷ்யஂபாவி, ஏவஂ லோகே தரிஷ்டத்வாத்; யத்தி லோகே இயத்தாபரிச்சிந்நஂ வஸ்து கடாதி, ததந்தவத்தரிஷ்டம் — ததா ப்ரதாநபுருஷேஷ்வரத்ரயமபீயத்தாபரிச்சிந்நத்வாதந்தவத்ஸ்யாத்; ஸஂக்யாபரிமாணஂ தாவத்ப்ரதாநபுருஷேஷ்வரத்ரயரூபேண பரிச்சிந்நம்; ஸ்வரூபபரிமாணமபி தத்கதமீஷ்வரேண பரிச்சித்யேத, புருஷகதா ச மஹாஸஂக்யா. ததஷ்சேயத்தாபரிச்சிந்நாநாஂ மத்யே யே ஸஂஸாராந்முச்யந்தே, தேஷாஂ ஸஂஸாரோந்தவாந், ஸஂஸாரித்வஂ ச தேஷாமந்தவத்; ஏவமிதரேஷ்வபி க்ரமேண முச்யமாநேஷு ஸஂஸாரஸ்ய ஸஂஸாரிணாஂ ச அந்தவத்த்வஂ ஸ்யாத்; ப்ரதாநஂ ச ஸவிகாரஂ புருஷார்தமீஷ்வரஸ்ய அதிஷ்டேயஂ ஸஂஸாரத்வேநாபிமதம்; தச்சூந்யதாயாம் ஈஷ்வரஃ கிமதிதிஷ்டேத்? கிஂவிஷயே வா ஸர்வஜ்ஞதேஷ்வரதே ஸ்யாதாம்? ப்ரதாநபுருஷேஷ்வராணாம் சைவமந்தவத்த்வே ஸதி ஆதிமத்த்வப்ரஸங்கஃ; ஆத்யந்தவத்த்வே ச ஷூந்யவாதப்ரஸங்கஃ. அத மா பூதேஷ தோஷ இத்யுத்தரோ விகல்போப்யுபகம்யேத — ந ப்ரதாநஸ்ய புருஷாணாமாத்மநஷ்ச இயத்தா ஈஷ்வரேண பரிச்சித்யத இதி; தத ஈஷ்வரஸ்ய ஸர்வஜ்ஞத்வாப்யுபகமஹாநிரபரோ தோஷஃ ப்ரஸஜ்யேத. தஸ்மாதப்யஸஂகதஸ்தார்கிகபரிகரிஹீத ஈஷ்வரகாரணவாதஃ||
——————————————————–
உத்பத்த்யஸஂபவாதிகரணம்||2.2.42||–உத்பத்த்யஸம்பவாத்||2.2.42||

யேஷாமப்ரகரிதிரதிஷ்டாதா கேவலநிமித்தகாரணமீஷ்வரோபிமதஃ, தேஷாஂ பக்ஷஃ ப்ரத்யாக்யாதஃ. யேஷாஂ புநஃ ப்ரகரிதிஷ்சாதிஷ்டாதா ச உபயாத்மகஂ காரணமீஷ்வரோபிமதஃ, தேஷாஂ பக்ஷஃ ப்ரத்யாக்யாயதே. நநு ஷ்ருதிஸமாஷ்ரயணேநாப்யேவஂரூப ஏவேஷ்வரஃ ப்ராங்நிர்தாரிதஃ — ப்ரகரிதிஷ்சாதிஷ்டாதா சேதி; ஷ்ருத்யநுஸாரிணீ ச ஸ்மரிதிஃ ப்ரமாணமிதி ஸ்திதிஃ; தத்கஸ்ய ஹேதோரேஷ பக்ஷஃ ப்ரத்யாசிக்யாஸித இதி — உச்யதே — யத்யப்யேவஂஜாதீயகோஂஷஃ ஸமாநத்வாந்ந விஸஂவாதகோசரோ பவதி, அஸ்தி த்வஂஷாந்தரஂ விஸஂவாதஸ்தாநமித்யதஸ்தத்ப்ரத்யாக்யாநாயாரம்பஃ||

தத்ர பாகவதா மந்யதே — பகவாநேவைகோ வாஸுதேவோ நிரஞ்ஜநஜ்ஞாநஸ்வரூபஃ பரமார்ததத்த்வம்; ஸ சதுர்தாத்மாநஂ ப்ரவிபஜ்ய ப்ரதிஷ்டிதஃ — வாஸுதேவவ்யூஹரூபேண, ஸஂகர்ஷணவ்யூஹரூபேண, ப்ரத்யும்நவ்யூஹரூபேண, அநிருத்தவ்யூஹரூபேண ச; வாஸுதேவோ நாம பரமாத்மா உச்யதே; ஸஂகர்ஷணோ நாம ஜீவஃ; ப்ரத்யும்நோ நாம மநஃ; அநிருத்தோ நாம அஹஂகாரஃ; தேஷாஂ வாஸுதேவஃ பரா ப்ரகரிதிஃ, இதரே ஸஂகர்ஷணாதயஃ கார்யம்; தமித்தஂபூதஂ பரமேஷ்வரஂ பகவந்தமபிகமநோபாதாநேஜ்யாஸ்வாத்யாயயோகைர்வர்ஷஷதமிஷ்ட்வா க்ஷீணக்லேஷோ பகவந்தமேவ ப்ரதிபத்யத இதி. தத்ர யத்தாவதுச்யதே — யோஸௌ நாராயணஃ பரோவ்யக்தாத்ப்ரஸித்தஃ பரமாத்மா ஸர்வாத்மா, ஸ ஆத்மநாத்மாநமநேகதா வ்யூஹ்யாவஸ்தித இதி — தந்ந நிராக்ரியதே, ‘ஸ ஏகதா பவதி த்ரிதா பவதி’ இத்யாதிஷ்ருதிப்யஃ பரமாத்மநோநேகதாபாவஸ்யாதிகதத்வாத்; யதபி தஸ்ய பகவதோபிகமநாதிலக்ஷணமாராதநமஜஸ்ரமநந்யசித்ததயாபிப்ரேயதே, ததபி ந ப்ரதிஷித்யதே, ஷ்ருதிஸ்மரித்யோரீஷ்வரப்ரணிதாநஸ்ய ப்ரஸித்தத்வாத். யத்புநரிதமுச்யதே — வாஸுதேவாத்ஸஂகர்ஷண உத்பத்யதே, ஸஂகர்ஷணாச்ச ப்ரத்யும்நஃ, ப்ரத்யும்நாச்சாநிருத்த இதி, அத்ர ப்ரூமஃ — ந வாஸுதேவஸஂஜ்ஞகாத்பரமாத்மநஃ ஸஂகர்ஷணஸஂஜ்ஞகஸ்ய ஜீவஸ்யோத்பத்திஃ ஸஂபவதி, அநித்யத்வாதிதோஷப்ரஸங்காத்; உத்பத்திமத்த்வே ஹி ஜீவஸ்ய அநித்யத்வாதயோ தோஷாஃ ப்ரஸஜ்யேரந்; ததஷ்ச நைவாஸ்ய பகவத்ப்ராப்திர்மோக்ஷஃ ஸ்யாத், காரணப்ராப்தௌ கார்யஸ்ய ப்ரவிலயப்ரஸங்காத்; ப்ரதிஷேதிஷ்யதி ச ஆசார்யோ ஜீவஸ்யோத்பத்திம் — ‘நாத்மாஷ்ருதேர்நித்யத்வாச்ச தாப்யஃ’ இதி. தஸ்மாதஸஂகதைஷா கல்பநா||
————————————————–
ந ச கர்துஃ கரணம்||2.2.43||

இதஷ்சாஸஂகதைஷா கல்பநா — யஸ்மாந்ந ஹி லோகே கர்துர்தேவதத்தாதேஃ கரணஂ பரஷ்வாத்யுத்பத்யமாநஂ தரிஷ்யதே; வர்ணயந்தி ச பாகவதாஃ கர்துர்ஜீவாத்ஸஂகர்ஷணஸஂஜ்ஞகாத்கரணஂ மநஃ ப்ரத்யும்நஸஂஜ்ஞகமுத்பத்யதே, கர்தரிஜாச்ச தஸ்மாதநிருத்தஸஂஜ்ஞகோஹஂகார உத்பத்யத இதி; ந சைதத்தரிஷ்டாந்தமந்தரேணாத்யவஸாதுஂ ஷக்நுமஃ; ந சைவஂபூதாஂ ஷ்ருதிமுபலபாமஹே||
—————————————————–
விஜ்ஞாநாதிபாவே வா ததப்ரதிஷேதஃ||2.2.44||

அதாபி ஸ்யாத் — ந சைதே ஸஂகர்ஷணாதயோ ஜீவாதிபாவேநாபிப்ரேயந்தே; கிஂ தர்ஹி, ஈஷ்வரா ஏவைதே ஸர்வே ஜ்ஞாநைஷ்வர்யஷக்திபலவீர்யதேஜோபிரைஷ்வர்யதர்மைரந்விதா அப்யுபகம்யந்தே — வாஸுதேவா ஏவைதே ஸர்வே நிர்தோஷா நிரதிஷ்டாநா நிரவத்யாஷ்சேதி; தஸ்மாந்நாயஂ யதாவர்ணித உத்பத்த்யஸஂபவோ தோஷஃ ப்ராப்நோதீதி. அத்ரோச்யதே — ஏவமபி, ததப்ரதிஷேதஃ உத்பத்த்யஸஂபவஸ்யாப்ரதிஷேதஃ, ப்ராப்நோத்யேவாயமுத்பத்த்யஸஂபவோ தோஷஃ ப்ரகாராந்தரேணேத்யபிப்ராயஃ; கதம்? யதி தாவதயமபிப்ராயஃ — பரஸ்பரபிந்நா ஏவைதே வாஸுதேவாதயஷ்சத்வார ஈஷ்வராஸ்துல்யதர்மாணஃ, நைஷாமேகாத்மகத்வமஸ்தீதி — ததோநேகேஷ்வரகல்பநாநர்தக்யம், ஏகேநைவேஷ்வரேணேஷ்வரகார்யஸித்தேஃ; ஸித்தாந்தஹாநிஷ்ச, பகவாநேவைகோ வாஸுதேவஃ பரமார்ததத்த்வமித்யப்யுபகமாத். அதாயமபிப்ராயஃ — ஏகஸ்யைவ பகவத ஏதே சத்வாரோ வ்யூஹாஸ்துல்யதர்மாண இதி, ததாபி ததவஸ்த ஏவோத்பத்த்யஸஂபவஃ; ந ஹி வாஸுதேவாத்ஸஂகர்ஷணஸ்யோத்பத்திஃ ஸஂபவதி, ஸஂகர்ஷணாச்ச ப்ரத்யும்நஸ்ய, ப்ரத்யும்நாச்சாநிருத்தஸ்ய, அதிஷயாபாவாத்; பவிதவ்யஂ ஹி கார்யகாரணயோரதிஷயேந, யதா மரித்தடயோஃ; ந ஹ்யஸத்யதிஷயே, கார்யஂ காரணமித்யவகல்பதே. ந ச பஞ்சராத்ரஸித்தாந்திபிர்வாஸுதேவாதிஷு ஏகஸ்மிந்ஸர்வேஷு வா ஜ்ஞாநைஷ்வர்யாதிதாரதம்யகரிதஃ கஷ்சித்பேதோப்யுபகம்யதே; வாஸுதேவா ஏவ ஹி ஸர்வே வ்யூஹா நிர்விஷேஷா இஷ்யந்தே. ந சைதே பகவத்வ்யூஹாஷ்சதுஃஸஂக்யாயாமேவாவதிஷ்டேரந், ப்ரஹ்மாதிஸ்தம்பபர்யந்தஸ்ய ஸமஸ்தஸ்யைவ ஜகதோ பகவத்வ்யூஹத்வாவகமாத்||
———————————————–
விப்ரதிஷேதாச்ச||2.2.45||

விப்ரதிஷேதஷ்ச அஸ்மிந் ஷாஸ்த்ரே பஹுவித உபலப்யதே — குணகுணித்வகல்பநாதிலக்ஷணஃ; ஜ்ஞாநைஷ்வர்யஷக்திபலவீர்யதேஜாஂஸி குணாஃ, ஆத்மாந ஏவைதே பகவந்தோ வாஸுதேவா இத்யாதிதர்ஷநாத். வேதவிப்ரதிஷேதஷ்ச பவதி — சதுர்ஷு வேதேஷு பரஂ ஷ்ரேயோலப்த்வா ஷாண்டில்ய இதஂ ஷாஸ்த்ரமதிகதவாநித்யாதிவேதநிந்தாதர்ஷநாத். தஸ்மாத் அஸஂகதைஷா கல்பநேதி ஸித்தம்||

இதி ஷ்ரீமத்பரமஹஂஸபரிவ்ராஜகாசார்யஸ்ய ஷ்ரீகோவிந்தபகவத்பூஜ்யபாதஷிஷ்யஸ்ய ஷ்ரீமச்சஂகரபகவதஃ கரிதௌ
ஷாரீரகமீமாஂஸாஸூத்ரபாஷ்யே த்விதீயாத்யாயஸ்ய த்விதீயஃ பாதஃ||
————————————————–

ஸ்ரீ கோயில் கந்தாடை அப்பன் ஸ்வாமிகள் திருவடிகளே சரணம் .
ஸ்ரீ பெரிய பெருமாள் பெரிய பிராட்டியார் ஆண்டாள் ஆழ்வார் எம்பெருமானார் ஜீவர் திருவடிகளே சரணம் .

This entry was posted on June 9, 2017 at 4:16 am and is filed under ஸ்ரீ பாஷ்யம், Sri Baashyam, Sri Bhashyam. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. You can leave a response, or trackback from your own site.